آثار جنگ بر ناترازی برق در تابستان ۱۴۰۵

در تابستان ۱۴۰۵ ناترازی برق دیگر فقط به رشد مصرف یا کمبود ظرفیت تولید محدود نمی‌شود و آثار جنگ نیز به یکی از عوامل تعیین‌کننده تبدیل شده است. آسیب به بخشی از نیروگاه‌ها، انتقال مصرف صنایع به شبکه سراسری و محدودیت در تأمین سوخت نیروگاه‌ها، هم عرضه برق را کاهش داده و هم فشار تقاضا را افزایش داده است. بر پایه داده‌های مرکز پژوهش‌های مجلس، در این گزارش تأثیر این تحولات بر وضعیت برق کشور بررسی شده، برآورد ناترازی در سه سناریوی مختلف ارائه می‌شود و در پایان نیز راهکارهای عبور از اوج مصرف تابستان مرور خواهد شد.

سه کانال انتقال شوک جنگ به شبکه برق

جنگ اخیر از سه مسیر، صنعت برق کشور را تحت تأثیر قرار داده و در مجموع حدود هزار و ۸۰۰ مگاوات به ناترازی برق در تابستان ۱۴۰۵ افزوده است.

نخست، بخشی از ظرفیت تولید برق کشور از دست رفته است. حمله‌ها باعث شد حدود چهار هزار و ۸۰۰ مگاوات از ظرفیت نیروگاه‌های خودتأمین صنایع انرژی‌بر از مدار خارج شود. همه این ظرفیت پیش از جنگ وارد شبکه سراسری نمی‌شد، اما حدود ۸۰۰ مگاوات از برق مازاد این نیروگاه‌ها در زمان اوج مصرف به شبکه تزریق می‌شد که اکنون دیگر در دسترس نیست.

جنگ فقط تولید برق را تحت تأثیر نگذاشت، بلکه تقاضا برای برق شبکه سراسری را هم افزایش داد. صنایعی که پیش از این برق مورد نیاز خود را از نیروگاه‌های خود تأمین می‌کردند، پس از آسیب دیدن این نیروگاه‌ها ناچار شدند برق مورد نیازشان را از شبکه سراسری دریافت کنند. به این ترتیب، نزدیک به هزار مگاوات بار جدید به شبکه تحمیل شد؛ یعنی شبکه هم بخشی از توان تولید خود را از دست داده و هم باید برق مشترکان بیشتری را تأمین کند.

پیامد دیگر جنگ، اختلال در تأمین سوخت نیروگاه‌هاست. خسارت به زیرساخت‌های انرژی، تولید گاز کشور را حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش داده است. از آنجا که بیش از ۹۰ درصد برق ایران در نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌شود، هرگونه محدودیت در تأمین گاز مستقیماً بر تولید برق اثر می‌گذارد. البته کاهش فعالیت صنایع فولادی و پتروشیمی، مصرف گاز این بخش‌ها را نیز پایین آورده و در تابستان بخشی از فشار بر شبکه گاز را کاهش داده است. اما اگر این صنایع به ظرفیت عادی تولید بازگردند، تأمین سوخت نیروگاه‌ها دوباره به یکی از چالش‌های اصلی صنعت برق تبدیل خواهد شد.

پیش‌بینی می‌شود مصرف روزانه گاز کشور در این فصل به حدود ۵۹۰ تا ۶۰۰ میلیون مترمکعب برسد. این وضعیت می‌تواند تا اندازه‌ای تأمین سوخت نیروگاه‌ها را آسان‌تر کند، اما اگر تولید صنایع به سطح قبل بازگردد، محدودیت گاز دوباره به یکی از چالش‌های اصلی صنعت برق تبدیل خواهد شد.

جدول ۱. اثر سه کانال انتقال شوک جنگ به شبکه برق

پیش‌بینی ناترازی تابستان ۱۴۰۵ در سه سناریو

با در نظر گرفتن این شرایط، مرکز پژوهش‌های مجلس سه تصویر متفاوت از وضعیت ناترازی برق در تابستان ۱۴۰۵ ارائه کرده است. این برآوردها بر اساس روند رشد مصرف برق، افزایش ظرفیت تولید، آثار جنگ و اقداماتی مانند توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر و بهبود تولید نیروگاه‌های برق‌آبی تهیه شده‌اند.

داده‌های شش سال گذشته نشان می‌دهد ناترازی برق در زمان اوج مصرف روندی افزایشی داشته است. این رقم از حدود ۶ هزار مگاوات در سال ۱۳۹۹ به ۱۴ هزار و ۷۲۸ مگاوات در سال ۱۴۰۴ رسیده است. علت اصلی این روند، رشد سریع مصرف برق در مقایسه با افزایش ظرفیت تولید بوده است. در این دوره تقاضای برق ۲۱ درصد افزایش یافته، در حالی که ظرفیت تولید تنها ۷.۷ درصد رشد کرده است. بیشترین ناترازی نیز در سال ۱۴۰۳ و با رقم ۱۷ هزار و ۲۵۹ مگاوات ثبت شد و سال بعد به ۱۴ هزار و ۷۲۸ مگاوات کاهش یافت.

نمودار ۱. روند تغییرات تولید، تقاضا و ناترازی برق در زمان اوج بار از ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴

بر اساس مدل‌های پیش‌بینی و با لحاظ آثار جنگ، ناترازی در سه سناریوی خوش‌بینانه، واقع‌بینانه و بدبینانه به‌شرح زیر است:

جدول ۲. پیش‌بینی ناترازی توان در پیک تابستان ۱۴۰۵

در خوش‌بینانه‌ترین حالت، اگر بارندگی مناسب باشد، نیروگاه‌های برق‌آبی با ظرفیت بالاتری تولید کنند، نیروگاه‌های خورشیدی در ساعات اوج مصرف در مدار باشند، برنامه‌های مدیریت مصرف به‌طور کامل اجرا شود و واردات برق نیز طبق برنامه انجام گیرد، ناترازی به حدود ۱۰ هزار و ۱۱۲ مگاوات می‌رسد. حتی در این شرایط نیز فاصله میان تولید و مصرف از بین نمی‌رود و شبکه همچنان به مدیریت بار و اعمال محدودیت نیاز خواهد داشت.

برآورد اصلی مرکز پژوهش‌های مجلس، سناریوی میانی است. در این حالت، با وجود اضافه شدن چهار هزار و ۴۰۰ مگاوات ظرفیت تجدیدپذیر و هزار و ۲۰۰ مگاوات تولید بیشتر از نیروگاه‌های برق‌آبی، ناترازی به ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات می‌رسد. این رقم تنها حدود هزار و ۱۰۰ مگاوات کمتر از سال گذشته است، زیرا بخش زیادی از آثار مثبت توسعه ظرفیت تولید، تحت تأثیر خسارت‌های ناشی از جنگ از بین رفته است.

بدترین وضعیت زمانی رخ می‌دهد که تابستان با گرمای شدید همراه باشد، مصرف برق بیش از انتظار افزایش یابد، تولید نیروگاه‌های برق‌آبی و خورشیدی کمتر از پیش‌بینی‌ها باشد و واردات برق نیز کاهش پیدا کند. در این صورت، ناترازی به ۱۸ هزار و ۷۹۶ مگاوات خواهد رسید؛ رقمی که حدود ۲۷ درصد بیشتر از سال گذشته است و می‌تواند خاموشی‌های گسترده و طولانی را به همراه داشته باشد.

جدول ۳. مقایسه سال ۱۴۰۵ با سال ۱۴۰۴

نگاهی به الگوی ناترازی برق در طول شبانه‌روز نیز نکته مهمی را نشان می‌دهد. در سناریوی واقع‌بینانه، نزدیک به ۶۰ درصد ساعات تابستان، کسری برق کمتر از ۶ هزار مگاوات است و در بیش از ۸۰ درصد ساعات نیز این رقم از ۱۰ هزار مگاوات فراتر نمی‌رود. این آمار نشان می‌دهد بخش بزرگی از ناترازی، به جای ساخت نیروگاه‌های جدید، با استفاده بهتر از ظرفیت نیروگاه‌های موجود قابل جبران است.

اگر راندمان بهره‌برداری از نیروگاه‌ها بهبود یابد و حدود ۲ هزار مگاوات به توان عملی آن‌ها اضافه شود، بخش عمده کسری برق در بیشتر ساعات شبانه‌روز برطرف خواهد شد. مشکل اصلی به چند ساعت اوج مصرف در طول روز مربوط می‌شود؛ ساعت‌هایی که ناترازی از ۱۰ هزار مگاوات عبور می‌کند و بدون مدیریت مصرف، کنترل شبکه دشوار خواهد بود. در چنین شرایطی، اجرای برنامه‌هایی مانند جابه‌جایی مصرف، پاسخ‌گویی بار و محدود کردن مصرف برق صنایع به یکی از مهم‌ترین ابزارهای مدیریت شبکه تبدیل می‌شود.

راهکارهای مدیریت شبکه برای عبور از ناترازی

با توجه به اینکه ساخت نیروگاه جدید دست‌کم دو تا سه سال زمان نیاز دارد، راهکارهای تابستان ۱۴۰۵ ناگزیر بر مدیریت مصرف و حفظ توان تولید نیروگاه‌های موجود متمرکز است. انتقال مصرف صنایع بزرگ به ساعت‌های کم‌باری، اجرای برنامه‌های تشویقی برای کاهش مصرف برق خانوارها و استفاده از کنترل‌کننده‌های هوشمند روی کولرهای گازی، می‌تواند فشار وارد بر شبکه را در ساعات اوج به شکل محسوسی کاهش دهد. تغییر ساعات کاری ادارات، محدود کردن استفاده از سامانه‌های سرمایشی در زمان اوج مصرف و قراردادهای پاسخ‌گویی بار با صنایع نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند بین ۸ تا ۱۰ هزار مگاوات از بار شبکه بکاهد و بخش بزرگی از ناترازی پیش‌بینی‌شده را جبران کند.

در کنار مدیریت مصرف، تأمین سوخت نیروگاه‌ها نیز اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد. افزایش مصرف مازوت در نیروگاه‌ها طی ماه‌های گرم سال و استفاده از این سوخت در صنایع سیمان به جای گاز، می‌تواند سوخت مورد نیاز نیروگاه‌های حرارتی را تضمین کند و امکان حفظ حدود ۵۵ هزار و ۵۰۰ مگاوات توان عملی این نیروگاه‌ها را فراهم سازد. از سوی دیگر، اگر برنامه توسعه هفت هزار مگاوات نیروگاه تجدیدپذیر به جای پروژه‌های بزرگ به سمت طرح‌های کوچک و زودبازده هدایت شود و واردات برق از کشورهای همسایه نیز با استفاده از اختلاف ساعت اوج مصرف انجام گیرد، بخشی از فشار وارد بر شبکه در تابستان کاهش خواهد یافت.

نتیجه گیری

برآوردها نشان می‌دهد حتی اگر ناترازی برق در تابستان ۱۴۰۵ نسبت به سال گذشته حدود ۷.۵ درصد کاهش یابد، کسری ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاواتی همچنان برای شبکه برق رقم بزرگی است و در صورت وقوع شرایط نامساعد، می‌تواند به خاموشی‌های گسترده منجر شود. در مقابل، بررسی الگوی مصرف برق نشان می‌دهد در بیش از ۸۰ درصد ساعات تابستان، میزان ناترازی در محدوده‌ای قرار دارد که با مدیریت مصرف و افزایش بهره‌وری نیروگاه‌های موجود، بدون ساخت نیروگاه جدید، قابل کنترل است. از این رو، سرنوشت شبکه برق در تابستان امسال بیش از آنکه به توسعه ظرفیت تولید وابسته باشد، به نحوه مدیریت مصرف، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و سرعت اجرای تصمیم‌ها گره خورده است.