درگیریهای نظامی چندماهه منجر به تخریب گسترده زیرساختهای صنعتی و انرژی ایران شد. مقامات ایرانی خسارتهای وارده را حدود ۲۷۰ میلیارد دلار برآورد کردهاند. با این حال، توافق ۱۹ ژوئن ۲۰۲۶ که به امضای دو طرف رسید، شامل سه مؤلفه کلیدی اقتصادی است که میتواند وضعیت سرمایهگذاری در ایران را دگرگون کند. میتوان به مواردی همچون رفع تحریمهای نفتی و اجازه صادرات قانونی نفت، آزادسازیداراییهای بلوکهشده ایران به میزان ۱۲۴ تا ۱۶۷ میلیارد دلار و تأسیس صندوق سرمایهگذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی اشاره داشت.
شاخصهای کلیدی سرمایهگذاری در دوره پساجنگ
در بازار سرمایه جهشهای بیسابقهای رخ داده است. شاخصهای بازار سرمایه ایران در ماههای پس از جنگ، رشد چشمگیری را نشان میدهند.
| شاخص | مقدار | تغییرات |
|---|---|---|
| بازده کل بورس | ۳۶ درصد | رشد قابلتوجه نسبت به دوره جنگ |
| رشد شاخص کل | بیش از ۱.۳ میلیون واحد | جهش تاریخی |
| خالص ورود نقدینگی به بورس | حدود ۷۵ همت (۷۵ هزار میلیارد تومان) | افزایش اعتماد سرمایهگذاران |
| ارزش معاملات روزانه | حدود ۳ برابر دوران جنگ | بازگشت نقدشوندگی |
| ارزش بازار سهام | ۱۱۳ میلیارد دلار (افزایش ۴۰ میلیارد دلاری) | رشد ۵۵ درصدی ارزش بازار |
بازار مسکن دومین مقصد سرمایهگذاری
بازار مسکن با بازدهی ۳۱ درصدی در دوره پساجنگ، پس از بورس، دومین بازار پربازده کشور بوده است. این در حالی است که در همین دوره، قیمت طلا ۲۱ درصد کاهش و دلار ۵ درصد افت داشته است. شکاف بازدهی ۵۲ واحد درصدی بین مسکن و طلا، نشاندهنده تغییر الگوی رفتاری سرمایهگذاران از داراییهای امن به داراییهای مولد است.
مناطق آزاد پیشروی جذب سرمایه
مناطق آزاد ایران بهعنوان پیشانی جذب سرمایه، عملکردی استثنایی داشتهاند.در سه بخش جذب سرمایه خارجی، جذب سرمایه داخلی و صادرات مناطق آزاد مورد بررسی قرار میگیرد.
در راستا جذب سرمایه خارجی منجر به رشد ۲۶۸ درصدی به ۱.۰۲۵ میلیارد دلار در ۱۱ ماهه منتهی به فوریه ۲۰۲۶ شده است. در جذب سرمایه داخلی نیز رشد ۳۶ درصدی در همین دوره رخ داده است و همچنین صادرات مناطق آزاد، ۱.۳۲۲ میلیارد دلار با رشد ۱۴ درصدی همراه بوده است.
نکته مهم، تغییر ترکیب واردات مناطق آزاد به سمت ماشینآلات و مواد اولیه تولیدی است که نشاندهنده حرکت به سمت تولید و کاهش واردات کالاهای مصرفی است.
محرکهای اصلی افزایش سرمایهگذاری
احیای صادرات نفت، مهمترین عامل تغییر معادلات اقتصادی ایران است. بر اساس تحلیلها حجم صادرات روزانه حدود ۲ میلیون بشکه در روز در حدود یکسوم بیشتر از دوران پیش از جنگ بوده. توقف تخفیفهای سنگین فروش قانونی نفت، نیاز به تخفیفهای ۲۰ تا ۳۰ درصدی به خریداران چینی را از بین میبرد.
درآمد ارزی دومین مورد از محرکهای اصلی افزایش سرمایهگذاری، بازگشت حدود ۵۰ درصد از درآمد بودجه ایران است که از محل نفت تأمین میشود.
آزادسازی داراییهای بلوکهشده
برآوردها حاکی از آن است که داراییهای بلوکهشده ایران در بانکهای سراسر جهان بین ۱۲۴ تا ۱۶۷ میلیارد دلار است که معادل حدود یکچهارم تولید ناخالص داخلی پیش از جنگ ایران محاسبه میشود.
صندوق سرمایهگذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری
بر اساس گزارش رویترز، توافق ایران و آمریکا شامل تأسیس یک صندوق سرمایهگذاری خصوصی ۳۰۰ میلیارد دلاری با عنوان صندوق بازسازی و توسعه است. ویژگیهای کلیدی این صندوق کاملاً خصوصی بودن آن است که بدون تأمین بودجه از سوی هیچ دولتی رخ میدهد. تعهد بیش از نیمی از سرمایه شرکتهایی از آمریکا، کشورهای عربی خلیج فارس، آسیا، آمریکای جنوبی و آفریقا نیز از ویژگی دیگر است. وهمچنینحوزههای فعالیت انرژی، لجستیک، تولید و حملونقل را شامل می شود.
ظرفیتهای ساختاری و مزیتهای رقابتی ایران
با وجود ویرانیهای ناشی از جنگ، ایران همچنان از مزیتهای ساختاری قابلتوجهی برخوردار است که میتواند بهعنوان موتور محرک جذب سرمایهگذاری عمل کند. از جمله این مزیتها میتوان به دارا بودن دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی و چهارمین ذخایر نفت خام جهان اشاره کرد. افزون بر این، جمعیت جوان و تحصیلکرده ایران با بیش از ۹۲ میلیون نفر، نیروی انسانی مستعدی را در اختیار سرمایهگذاران قرار میدهد. همچنین پایگاه صنعتی کشور بسیار متنوع است و حوزههایی از پتروشیمی و معدن گرفته تا گردشگری و کشاورزی را در بر میگیرد. در این میان، ظرفیت بالای تولید صنعتی نیز چشمگیر است، بهگونهای که در سال ۱۴۰۴ بالغ بر ۱۷,۲۰۰ مجوز بهرهبرداری برای واحدهای صنعتی صادر شده که سرمایهگذاری کلانی معادل ۵.۴۶ میلیارد دلار را به همراه داشته است.
تقویت نقش مناطق آزاد
مناطق آزاد با رشد ۲۶۸ درصدی جذب سرمایه خارجی، بهعنوان ویترین سرمایهگذاری ایران عمل کردهاند. تداوم سیاست تولیدگرایی در این مناطق و تسهیل بیشتر مسیر سرمایهگذاری ضروری است.
مبارزه با فساد و شفافیتسازی
برای جلوگیری از انحراف منابع و جلب اعتماد سرمایهگذاران خارجی که از سوی نهادهای معتبری مانند پترسون اینستیتوت به آن اشاره شده، ایجاد سازوکارهای نظارتی شفاف ضروری است.
اقتصاد ایران در دوره پساجنگ با پنجرهای تاریخی از فرصتهای سرمایهگذاری روبهروست. ترکیب آزادسازی داراییهای بلوکهشده، احیای صادرات نفت، و ایجاد صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری میتواند بازسازی و توسعه زیرساختهای تخریبشده را شتاب بخشد. با این حال، تحقق این فرصتها منوط به ثبات سیاسی پایدار، بهبود فضای کسبوکار و اصلاحات ساختاری جدی در اقتصاد ایران است. شواهد موجود از بازار سرمایه و مسکن نشان میدهد که سرمایهگذاران داخلی به آینده اقتصاد ایران خوشبین هستند، اما تداوم این خوشبینی به عملکرد دولت در حوزه اصلاحات اقتصادی بستگی دارد.
