اعداد و ارقام تنها روایتگر حجم ویرانیها نیستند بلکه درسنامهای برای کشورهاییاند که میخواهند از دل آوار و خرابیها به دنیای بازسازی هوشمندانه قدم بگذارند و از لغزشهای پیشینیان عبور کنند. وقتی به تجربه کشورهای درگیر جنگ نگاه میکنیم میبینیم که تفاوت میان بازگشت سریع به رشد و سالها درجا زدن در جزئیات فنی نهفته است. برآوردها حاکی از آن است که بازسازی داراییهای فیزیکی در سوریه به بیش از دویست میلیارد دلار هزینه نیاز دارد که این رقم تقریباً ده برابر تولید ناخالص داخلی پیشبینی شده این کشور است. این عدد نشان میدهد که در اقتصاد جنگی ما فقط با یک مسئله مالی روبرو نیستیم بلکه با یک بحران ساختاری دستوجنجه نرم میکنیم که اگر با اصول علمی مدیریت نشود میتواند کل بودجههای عمومی را ببلعد و کشور را در تله بدهیهای ابدی گرفتار کند.
درسهای کویت و لبنان
آمارهای صندوق بینالمللی پول نشان میدهد که کویت به دلیل داشتن ساختارهای منسجم توانست در مدت هفت سال پس از جنگ شاخص تولید خود را به سطح پیش از جنگ بازگرداند اما در مقابل لبنان که از ناهماهنگیهای ساختاری رنج میبرد حتی پس از گذشت همین مدت زمان به شصت درصد توان پیشین خود نیز دست نیافت. نکته کلیدی در این میان بهرهوری دولت در مصرف منابع است. در جایی که مخارج دولت نسبت به تولید ناخالص داخلی به شکلی غیرمنطقی افزایش مییابد عملاً فضای تنفس برای بخش خصوصی از بین میرود. تفاوت اصلی در این بود که کویت بخش خصوصی را به عنوان موتور محرک بازسازی به کار گرفت و قوانین حمایتی سریعی وضع کرد در حالی که لبنان درگیر اختلافات داخلی و عدم تصمیمگیری به موقع در جذب سرمایههای خارجی شد که این امر فرآیند بازسازی را فرسایشی کرد.
| شاخص کلان اقتصادی | کشور | پیش از جنگ (سال 1) | شروع جنگ (سال 2) | T+1(سال اول پساجنگ) | T+2 | T+3 | T+4 | T+5 | T+6 | T+7 |
| شاخص GDP واقعی | لبنان | 100 | 69.7 | 38.5 | 40.2 | 43 | 46.5 | 49.5 | 51.5 | 56.8 |
| (مبنا 100) | کویت | 100 | 73.8 | 65.6 | 87.7 | 95.3 | 96.6 | 97.2 | 99.6 | 103.2 |
| عراق | 100 | 64.2 | 102.6 | 107.1 | 118 | 119.6 | 127.5 | 134.9 | 142.8 | |
| نرخ تورم | لبنان | 12.3 | 20 | 50.1 | 99.8 | 24.7 | 8.2 | 10.3 | 8.9 | 7.7 |
| (درصد تغییرات) | کویت | 3.3 | 15.8 | 0.3- | 0.6 | 2.4 | 2.5 | 3 | 0.8 | 0.6 |
| عراق | 19.3 | 33.6 | 27 | 37 | 53.2 | 10.1- | 12.7 | 6.9 | 2.9 | |
| تراز مالی دولت | لبنان | 5 | 2 | 16- | 11.4- | 7.8- | 17.2- | 18- | 21.4- | 27.3- |
| (درصد از GDP) | کویت | – | 32- | 49.6- | 15.7- | 9.1- | 1.9- | 11.6 | 17.2 | 6.9 |
| عراق | – | – | 35.4- | 4.1 | 10.7 | 7.8 | 0.9- | 12.7- | 4.3- | |
| درآمدهای دولت | لبنان | 20 | 15 | 13 | 12 | 15.6 | 17.9 | 17.2 | 17.6 | 16.7 |
| کویت | – | 60.3 | 41.2 | 45.6 | 49.4 | 52.7 | 56.1 | 60.8 | 58.9 | |
| عراق | – | – | 56.1 | 67.3 | 61 | 56.4 | 56.4 | 46.2 | 46.4 | |
| مخارج دولت | لبنان | 15 | 14 | 29 | 23.4 | 23.4 | 35.1 | 35.2 | 39 | 44 |
| (درصد از GDP) | کویت | – | 92.3 | 90.8 | 61.4 | 58.5 | 54.6 | 44.5 | 43.7 | 52 |
| عراق | – | – | 91.5 | 63.2 | 50.3 | 46.1 | 57.3 | 58.9 | 50.7 | |
| کل بدهی عمومی | لبنان | – | – | 66.2 | 51 | 49.8 | 70.6 | 78.5 | 99.8 | 98.9 |
| (درصد از GDP) | کویت | – | – | 120.8 | 86.1 | 89.8 | 76.7 | 56.6 | 50.2 | 54 |
| عراق | – | – | 334.9 | 220.4 | 152 | 116.1 | 72.6 | 84 | 52.2 |
اولویتبندی هزینهها
سوریه امروز با تخریب حدود یک سوم از سرمایههای اولیه خود در وضعیت بسیار دشواری قرار دارد و سهم اصلی این ویرانیها مربوط به بخش زیرساخت است که چهل و هشت درصد از کل آسیبها را شامل میشود. تجربه این کشورها به ما میآموزد که بازسازی باید اولویتبندی شود. در این میان، نباید از یاد برد که اولویتبندی هزینهها صرفاً یک انتخاب فنی نیست، بلکه یک تصمیم راهبردی برای بازگرداندن اعتماد به بدنه اقتصاد است. وقتی دولت یا نهادهای متولی، بازسازی شبکه برق و مسیرهای ترانزیتی را بر پروژههای ویترینی مقدم میشمارند، در واقع سیگنالی به بخش خصوصی میفرستند که «زیرساخت برای تولید آماده است». این رویکرد باعث میشود منابع محدود پساجنگ، به جای هرز رفتن در مسیرهای کمبازده، به محرکهایی تبدیل شوند که چرخهای تولید را دوباره به حرکت درمیآورند و امید به پایداری اقتصادی را در دل فعالان بازار زنده میکنند. بازسازی ابتدا باید از شبکههای آب و برق و راههای مواصلاتی اصلی آغاز شود تا زمینه برای حرکت کالا و خدمات فراهم آید. بازسازی مدارس و بیمارستانها در اولویت دوم قرار دارد و پروژههای لوکس شهری باید تا زمان رسیدن به ثبات پایدار اقتصادی به تعویق بیفتند تا منابع محدود مالی کشور در مسیرهایی با بالاترین بازدهی اجتماعی صرف شوند.
گزارش بانک جهانی در مورد هزینه های بازسازی جنگ سوریه2011 تا 2024
مدیریت منابع در تراز مالی
در اقتصاد پساجنگ بهرهوری از طریق بازسازی هوشمندانه به دست میآید. باید ساختمانها و زیرساختها را طوری بسازیم که هزینه نگهداریشان کمتر باشد. نباید فراموش کنیم که تورمهای سنگین در دوران پس از جنگ محصول مستقیم افزایش بیرویه مخارج دولت برای بازسازی بدون پشتوانه درآمدهای واقعی است. اگر ما ندانیم که کدام بخش از زیرساختها پیشران بقیه بخشها هستند در دام هزینههای تکراری میافتیم. کنترل نقدینگی و هدایت اعتبار به سمت بخشهای مولد یکی از اصول کلیدی مدیریت تراز مالی در دوره پساجنگ است تا از ایجاد حباب در بازارهای دارایی مانند زمین و مسکن جلوگیری شود و سرمایهها به سمت بخشهای واقعی اقتصاد هدایت شوند.
نقش نهادهای محلی
علاوه بر حمایتهای کلان، تجربه کشورهای موفق در بازسازی نشان میدهد که جلب مشارکت نهادهای محلی و انجمنهای مدنی، سرعت و کیفیت احیا را دوچندان میکند. بازسازی زمانی ریشهدار و پایدار میشود که مردمِ بومی، خود را بخشی از فرآیند تصمیمگیری و اجرای پروژهها ببینند. این پیوند میان سیاستهای حاکمیتی و توانمندیهای محلی، نه تنها هزینههای نظارتی را کاهش میدهد، بلکه باعث میشود سازههای ساختهشده، با نیازهای واقعی و روزمره مردم محلی تطبیق بیشتری داشته باشند.
جمع بندی
آنچه از دل این گزارشهای بینالمللی بیرون میآید این است که کشورهایی که در دوران پساجنگ موفق بودهاند کسانی هستند که دولت را کوچکتر اما کارآمدتر کردهاند و تمرکز خود را بر حفظ زنجیره تامین مواد حیاتی قرار دادهاند. اگر به این آمارها توجه نکنیم بازسازی تنها به بدهکاری بیشتر منجر میشود. درس بزرگ این اعداد این است که باید با دقت و وسواس منابع محدود را برای احیای زیرساختهایی اختصاص دهیم که مستقیماً به تولید و معیشت مردم گره خوردهاند و فضای مناسب را برای مشارکت فعال بخش خصوصی و سرمایهگذاران داخلی و خارجی فراهم کنیم تا کشور از تله رکود خارج شود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟