تجارت ایران و ارمنستان؛ رشد ۷.۵ درصدی صادرات در برابر ظرفیت میلیارددلاری بازار

تجارت ایران و ارمنستان در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله‌ای شده که رشد صادرات ایران دیگر تنها یک افزایش مقطعی در ارزش مبادلات نیست، بلکه نشانه‌ای از افزایش وزن بازار ارمنستان در تجارت منطقه‌ای ایران است. صادرات ایران به ارمنستان در هفت ماهه نخست سال ۲۰۲۶ به حدود ۳۸۵ میلیون دلار رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷.۵ درصد افزایش نشان می‌دهد. در همین دوره، کل تجارت ارمنستان با ایران نیز به ۴۳۷.۷ میلیون دلار رسیده و رشد سالانه آن ۶.۱ درصد بوده است.

این ارقام در حالی ثبت شده که تجارت خارجی کل ارمنستان در همین دوره حدود ۱۱.۵۴ میلیارد دلار بوده است. بنابراین تجارت با ایران حدود ۳.۸ درصد از کل تجارت خارجی ارمنستان را تشکیل داده است. در ظاهر این سهم چندان بزرگ نیست، اما برای ایران اهمیت بازار ارمنستان تنها به اندازه اقتصاد این کشور محدود نمی‌شود؛ بلکه موقعیت جغرافیایی ارمنستان، عضویت آن در اتحادیه اقتصادی اوراسیا و دسترسی زمینی آن به بازارهای شمالی، ارزش اقتصادی این مسیر را افزایش می‌دهد.

رشد صادرات ایران؛ سریع‌تر از رشد کل تجارت

مقایسه نرخ‌های رشد نشان می‌دهد صادرات ایران در هفت ماهه ۲۰۲۶ با نرخ ۷.۵ درصد افزایش یافته، در حالی که کل تجارت دو کشور ۶.۱ درصد رشد کرده است. این اختلاف نشان می‌دهد رشد مبادلات بیش از آنکه ناشی از افزایش متوازن تجارت دوطرفه باشد، عمدتاً از سمت صادرات ایران تغذیه شده است.

از سوی دیگر، آمار ارمنستان نشان می‌دهد واردات این کشور از ایران در هفت ماهه نخست سال به حدود ۳۹۴ میلیون دلار رسیده و رشد آن ۸.۸ درصد بوده است. این رقم، ایران را پس از چین و گرجستان در میان تأمین‌کنندگان مهم بازار ارمنستان قرار می‌دهد. واردات ارمنستان از ایران در این دوره بیش از ۱.۳ برابر تجارت ثبت‌شده دو کشور در طرف صادرات ارمنستان بوده است.

شکاف تجاری؛ نقطه قوت ایران و ضعف تنوع صادرات

ساختار تجارت دو کشور نشان می‌دهد رابطه اقتصادی ایران و ارمنستان همچنان به‌شدت به صادرات ایران وابسته است. در هفت ماهه ۲۰۲۶، واردات ارمنستان از ایران حدود ۳۹۴ میلیون دلار بوده، در حالی که صادرات ارمنستان به ایران در آمار رسمی حدود ۵۲.۶ میلیون دلار ثبت شده است. به این ترتیب، تراز تجاری دو کشور از منظر ارمنستان حدود ۳۴۱ میلیون دلار به نفع ایران بوده است.

این وضعیت از یک طرف برای ایران به معنای وجود تقاضای نسبتاً پایدار در بازار ارمنستان است، اما از طرف دیگر نشان می‌دهد تجارت دوجانبه هنوز به مرحله‌ای نرسیده که دو کشور از ظرفیت‌های تولیدی یکدیگر به‌صورت متوازن استفاده کنند.

در سال ۲۰۲۵ نیز تجارت ایران و ارمنستان طبق آمار رسمی ارمنستان به ۷۶۸ میلیون دلار رسیده بود؛ بنابراین اگر روند هفت‌ماهه ۲۰۲۶ ادامه پیدا کند، ارزش تجارت دو کشور می‌تواند به محدوده بالاتر از سال گذشته نزدیک شود.

نکته مهم‌تر آن است که صادرات ایران به ارمنستان فقط یک بازار مصرفی را هدف نمی‌گیرد. در ساختار واردات ارمنستان از ایران در سال ۲۰۲۵، کالاهایی مانند سوخت و فرآورده‌های نفتی، آهن و فولاد، محصولات فلزی، پلاستیک، سیمان و مواد معدنی، محصولات لبنی، میوه و سبزیجات سهم قابل توجهی داشته‌اند. فقط ارزش واردات سوخت و فرآورده‌های نفتی از ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴۳ میلیون دلار و واردات آهن و فولاد حدود ۱۳۷ میلیون دلار بوده است.

این ترکیب نشان می‌دهد بازار ارمنستان برای ایران تنها یک مقصد صادرات محصولات کشاورزی نیست و بخش‌های انرژی، فلزات، مصالح ساختمانی و صنایع تبدیلی نیز در آن ظرفیت دارند.

مسئله اصلی؛ اندازه بازار نیست، هزینه دسترسی به بازار است

رشد ۷.۵ درصدی صادرات در شرایطی اتفاق افتاده که هزینه و زمان عبور کالا از مرز همچنان یکی از متغیرهای تعیین‌کننده رقابت‌پذیری صادرات ایران است. در تجارت زمینی، حتی کاهش چند ساعت در توقف کامیون یا کاهش تعداد مراحل کنترل اسناد می‌تواند مستقیماً بر هزینه حمل، گردش ناوگان و قیمت تمام‌شده کالا اثر بگذارد.

به همین دلیل، توسعه کریدور سبز گمرکی اهمیت اقتصادی بیشتری از یک توافق اداری ساده دارد. تبادل الکترونیکی اسناد، انتقال اطلاعات پیش از رسیدن محموله و شناسایی فعالان کم‌ریسک می‌تواند زمان توقف کالا در مرز را کاهش دهد.

در کنار این موضوع، ظرفیت عبور کامیون در مرز نوردوز نیز در حال توسعه است و هدف‌گذاری انجام‌شده برای افزایش ظرفیت پذیرش به ۳۰۰ کامیون در روز مطرح شده است. در صورت تحقق این ظرفیت، ظرفیت اسمی عبور کامیون در یک سال، با فرض فعالیت ۳۶۵ روزه، به حدود ۱۰۹ هزار کامیون می‌رسد.

نوردوز؛ گلوگاه کوچک برای تجارت بزرگ‌تر

اگر صادرات ایران به ارمنستان در نیمه دوم سال نیز با همین سرعت ادامه پیدا کند، مسئله اصلی دیگر صرفاً افزایش تقاضا نیست؛ بلکه توانایی شبکه حمل‌ونقل و گمرک برای پاسخ‌گویی به این تقاضاست.

رشد ۷.۵ درصدی صادرات به خودی خود عدد بزرگی نیست، اما زمانی اهمیت پیدا می‌کند که با توسعه زیرساخت مرزی همراه شود. اگر ظرفیت گمرکی و حمل‌ونقل متناسب با رشد تجارت افزایش پیدا نکند، بخشی از رشد ارزش صادرات می‌تواند در قالب افزایش هزینه لجستیک، خواب سرمایه در مرز و افزایش قیمت تمام‌شده کالا خنثی شود.

از این منظر، کریدور سبز و افزایش ظرفیت نوردوز باید به‌عنوان بخشی از سیاست کاهش هزینه مبادله دیده شود. کاهش زمان ترخیص، حذف اسناد کاغذی و پیش‌بینی‌پذیر شدن عبور کالا، برای صادرکننده ارزشی مشابه کاهش بخشی از هزینه حمل دارد.

فرصت بزرگ‌تر؛ تبدیل ارمنستان از بازار مقصد به مسیر ترانزیتی

اهمیت اقتصادی ارمنستان برای ایران تنها در ۳۸۵ میلیون دلار صادرات هفت‌ماهه خلاصه نمی‌شود. تجارت ۲۰۲۵ دو کشور حدود ۷۶۸ میلیون دلار بوده و آمار رسمی ارمنستان نشان می‌دهد حجم تجارت دو کشور در سال‌های اخیر به‌طور کلی در مسیر افزایشی قرار داشته است؛ این رقم در سال ۲۰۲۰ حدود ۴۰۱ میلیون دلار بود و تا سال ۲۰۲۵ تقریباً دو برابر شد.

بنابراین طی پنج سال، ارزش تجارت دو کشور حدود ۹۱ درصد افزایش یافته است. اگرچه بخشی از این افزایش می‌تواند تحت تأثیر قیمت کالاها و تغییرات ارزش اسمی تجارت باشد، روند کلی نشان می‌دهد رابطه تجاری دو کشور از یک مسیر محدود مرزی به یک رابطه اقتصادی گسترده‌تر حرکت کرده است.

عضویت ارمنستان در اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز ارزش این بازار را افزایش می‌دهد. در واقع، صادرات به ارمنستان می‌تواند برای برخی کالاهای ایرانی نقش یک بازار واسط برای توسعه حضور در بازارهای شمالی داشته باشد؛ مشروط بر اینکه هزینه حمل، قواعد مبدأ، استانداردها و محدودیت‌های تجاری اجازه رقابت‌پذیری کالا را بدهند.

فاصله ۳۸۵ میلیون دلاری تا تجارت یک میلیارد دلاری

اگر تجارت ایران و ارمنستان از سطح ۷۶۸ میلیون دلار سال ۲۰۲۵ به یک میلیارد دلار برسد، بازار دوجانبه به حدود ۲۳۲ میلیون دلار تجارت اضافی نیاز خواهد داشت؛ یعنی نزدیک به ۳۰ درصد بیشتر از سطح سال گذشته.

این هدف از نظر اندازه مطلق دور از دسترس نیست، اما تحقق آن نیازمند افزایش همزمان صادرات کالا، خدمات فنی و مهندسی، انرژی، محصولات کشاورزی فرآوری‌شده و خدمات لجستیکی است.

در شرایط فعلی، رشد صادرات ایران بیشتر از آنکه حاصل جهش در یک بازار بسیار بزرگ باشد، نتیجه افزایش تدریجی نفوذ کالاهای ایرانی در یک بازار نزدیک و قابل دسترس است. مزیت اصلی ایران در این مسیر، فاصله جغرافیایی کوتاه، اتصال زمینی و تنوع بالای کالاهای قابل عرضه است.

در مقابل، محدود بودن اندازه اقتصاد ارمنستان سقفی طبیعی برای رشد صادرات مستقیم ایجاد می‌کند. بنابراین پس از عبور تجارت دوجانبه از سطوح فعلی، مرحله بعدی رشد باید از تجارت مستقیم به تولید مشترک، خدمات فنی و مهندسی و استفاده از ارمنستان به‌عنوان مسیر دسترسی به بازارهای اوراسیا منتقل شود.

جمع‌بندی

آمار هفت ماهه ۲۰۲۶ نشان می‌دهد صادرات ایران به ارمنستان با رشد ۷.۵ درصدی به ۳۸۵ میلیون دلار رسیده و تجارت دو کشور نیز به ۴۳۷.۷ میلیون دلار افزایش یافته است. رشد ۸.۸ درصدی واردات ارمنستان از ایران نشان می‌دهد تقاضا برای کالاهای ایرانی همچنان در حال افزایش است.

اما مرحله بعدی توسعه تجارت به زیرساخت وابسته است. افزایش ظرفیت نوردوز تا ۳۰۰ کامیون در روز، دیجیتالی شدن اسناد و اجرای کریدور سبز می‌تواند هزینه و زمان مبادله را کاهش دهد و ظرفیت فعلی تجارت را به سطح بالاتری منتقل کند.

در نتیجه، مسئله اصلی برای ایران دیگر صرفاً افزایش چند درصدی صادرات نیست؛ مسئله این است که آیا زیرساخت مرزی و لجستیکی می‌تواند رشد تجارت را از ۳۸۵ میلیون دلار صادرات هفت‌ماهه به یک رابطه تجاری نزدیک به یک میلیارد دلار در سال و سپس به یک شبکه تولید و ترانزیت منطقه‌ای تبدیل کند یا خیر.

سوالات متداول

صادرات ایران به ارمنستان در هفت ماهه ۲۰۲۶ چقدر بوده است؟
صادرات ایران به ارمنستان در این مدت به حدود ۳۸۵ میلیون دلار رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۷.۵ درصد رشد داشته است.

۲. حجم تجارت ایران و ارمنستان در هفت ماهه ۲۰۲۶ چقدر بوده است؟
ارزش تجارت دو کشور حدود ۴۳۷.۷ میلیون دلار بوده که نسبت به سال گذشته ۶.۱ درصد افزایش نشان می‌دهد.

۳. واردات ارمنستان از ایران چه میزان رشد کرده است؟
واردات ارمنستان از ایران در هفت ماهه ۲۰۲۶ حدود ۳۹۴ میلیون دلار بوده و ۸.۸ درصد رشد کرده است.

۴. مهم‌ترین اقلام صادراتی ایران به ارمنستان چیست؟
سوخت و فرآورده‌های نفتی، آهن و فولاد، محصولات فلزی، پلاستیک، سیمان و مواد معدنی، محصولات کشاورزی و مواد غذایی از مهم‌ترین گروه‌های صادراتی ایران به ارمنستان هستند.

۵. چرا ارمنستان برای صادرات ایران اهمیت دارد؟
ارمنستان علاوه بر بازار مصرف، به دلیل مرز زمینی با ایران و عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا می‌تواند مسیر دسترسی ایران به بازارهای شمالی و توسعه تجارت منطقه‌ای باشد.

۶. کریدور سبز گمرکی چه تأثیری بر تجارت ایران و ارمنستان دارد؟
با تبادل الکترونیکی اسناد، انتقال اطلاعات پیش از رسیدن محموله و تسهیل تشریفات برای فعالان کم‌ریسک، می‌تواند زمان توقف کالا و هزینه‌های لجستیکی را کاهش دهد.

منابع گزارش

منبع:

گمرک ارمنستان