صنعت سیانجی (CNG) ایران با برخورداری از زیرساخت‌های گسترده و استقرار هزاران جایگاه در سراسر کشور، پتانسیل بالایی برای حل یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های فعلی اقتصاد کلان، یعنی ناترازی بنزین دارد. بر اساس برآوردهای کارشناسی، اقتصاد ایران هم‌اکنون با ناترازی حدود ۲۰ میلیون لیتری در مصرف بنزین مواجه است که جبران آن از طریق واردات، بار مالی سنگینی به همراه دارد. با این حال، داده‌های انجمن صنفی سیانجی نشان می‌دهد که بدون نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلانِ جدید و صرفاً با سیاست‌گذاری قیمتی هوشمندانه، می‌توان این کسری را از طریق هدایت ناوگان حملونقل عمومی به سمت مصرف گاز طبیعی جبران کرد.
معمای قیمت‌گذاری؛ چرا بنزین برای دوگانه‌سوزها جذاب‌تر است؟
در اقتصاد انرژی، رفتار مصرف‌کننده تابعی از «صرفه اقتصادی و فاصله قیمتی کالاهای جانشین» است. در حال حاضر، حدود ۴ میلیون خودروی دوگانهسوز (عمدتاً تاکسی و وانت‌بار) در کشور تردد می‌کنند، اما به دلیل فاصله ناکافی و غیرمنطقی میان قیمت یارانه‌ای بنزین و سیانجی، رانندگان تمایل بیشتری به استفاده از بنزین دارند.
تجربه یک ماهه اخیر در برخی استان‌ها نظیر کرمان و سیستان و بلوچستان، و همچنین اجرای طرح آزمایشی «عرضه یک‌ماهه گاز رایگان» توسط هزار جایگاه سیانجی (با تامین مالی بخش صنفی)، یک واقعیت اقتصادی را اثبات کرد: به محض ایجاد مشوق ریالی و افزایش جذابیت قیمتی، مصرف سیانجی به صورت خودکار بالا می‌رود؛ به‌طوری‌که در همان طرح آزمایشی، روزانه ۲ میلیون لیتر از مصرف بنزین کاسته شد. چارسو اقتصاد پیش‌تر در تحلیل سیاست‌های قیمتی حامل‌های انرژی به اهمیت این فاصله معنادار برای تغییر رفتار مصرف‌کننده پرداخته بود.
سیانجی در برابر خودروهای برقی؛ کدام راهکار بهینه‌تر است؟
مدیریت ناترازی بنزین راهکارهای متنوعی دارد، اما معیار انتخاب سیاست‌گذار باید «نرخ بازگشت سرمایه و سرعت اثربخشی» باشد. توسعه ناوگان خودروهای برقی اگرچه یک اولویت زیست‌محیطی است، اما در کوتاه‌مدت حداکثر می‌تواند ۳ میلیون لیتر از مصرف بنزین بکاهد و نیازمند سرمایه‌گذاری ارزی هنگفت برای ایجاد زیرساخت شارژ است. در مقابل، صنعت سیانجی زیرساخت‌های آماده‌ای دارد که هم‌اکنون زیر ظرفیت اسمی کار می‌کنند.
| مقایسه راهکارهای مهار ناترازی بنزین | توسعه ناوگان برقی (EV) | فعال‌سازی ظرفیت سیانجی (CNG) |
| پتانسیل کاهش مصرف بنزین | حداکثر ۳ میلیون لیتر در روز | تا ۲۰ میلیون لیتر در روز |
| وضعیت زیرساخت‌های توزیع | نیازمند احداث ایستگاه‌های جدید شارژ | جایگاه‌های فعال و آماده در سراسر کشور |
| نیاز به سرمایه‌گذاری اولیه دولت | بسیار بالا (توسعه شبکه و واردات) | پایین (صرفاً اصلاح کارمزدها و مشوق‌ها) |
| سهم هدف‌گذاری‌شده از سبد سوخت | بلندمدت | قابلیت رسیدن به ۳۰ درصد در میان‌مدت |
نقشه راه ۳ ضلعی برای احیای صنعت گازسوز
برای بازگرداندن سیانجی به جایگاه واقعی خود (سهم ۳۰ درصدی از سبد سوخت)، انجمن صنفی این صنعت سه مطالبه و راهکار اجرایی مشخص را به دولت پیشنهاد داده است که اجرای هم‌زمان آن‌ها می‌تواند ناترازی را مهار کند:
تولید کارخانه‌ای: الزام خودروسازان داخلی به تولید خودروهای دوگانهسوز بر اساس تکالیف قانون برنامه هفتم پیشرفت.
توسعه ناوگان فعلی: تدوین یک برنامه جامع و حمایتی برای تبدیل رایگان خودروهای متقاضی به سیستم دوگانهسوز استاندارد.
اقتصادِ جایگاه‌‌داران: به‌روزرسانی و پرداخت به‌موقع مطالبات و کارمزد جایگاه‌های سیانجی متناسب با تورم، تا این بنگاه‌های اقتصادی بتوانند با تمام ظرفیتِ خود خدمات‌رسانی کرده و مستهلک نشوند.
پرسش‌های پرتکرار درباره جایگزینی بنزین با سیانجی
آیا قرار است قیمت سیانجی برای مردم گران شود؟
خیر. طبق مصوبات هیات وزیران و سیاست‌های فعلی دولت، هیچ برنامه‌ای برای افزایش قیمت سیانجی برای مصرف‌کننده نهایی وجود ندارد، زیرا هدف اصلی حفظ جذابیت اقتصادی این سوخت نسبت به بنزین است.
چرا رانندگان خودروهای دوگانهسوز از بنزین بیشتر استفاده می‌کنند؟
دلیل اصلی، کم بودن فاصله قیمتی میان بنزین و گاز است. وقتی تفاوت قیمت این دو سوخت برای راننده چشمگیر نباشد، به دلیل سهولت در سوخت‌گیری و پیمایش، بنزین را ترجیح می‌دهد.
ظرفیت سیانجی چقدر از کمبود بنزین را جبران می‌کند؟
با فعال‌سازی کامل ظرفیت جایگاه‌های فعلی و ارائه مشوق به ناوگان حملونقل عمومی، سیانجی به تنهایی می‌تواند کل ناترازی ۲۰ میلیون لیتری بنزین کشور را پوشش دهد.
طرح عرضه رایگان گاز چه نتیجه‌ای داشت؟
در یک طرح آزمایشیِ صنفی که گاز به مدت یک ماه در هزار جایگاه رایگان عرضه شد، ایجاد جذابیت اقتصادیِ مطلق باعث شد روزانه ۲ میلیون لیتر از تقاضای بنزین کشور کاهش یابد.
تکیه بر ظرفیت‌های نصب‌شده در صنعت سیانجی، یک استراتژی برد-برد برای اقتصاد ملی است. در شرایطی که واردات بنزین روزانه میلیون‌ها دلار ارزبری دارد، سیاست‌گذار می‌تواند با اعمال مشوق‌های ریالی برای رانندگان ناوگان عمومی و اصلاح کارمزد جایگاه‌‌داران، این جریان خروج سرمایه را متوقف کند. ایجاد انسجام در تصمیم‌گیری‌ها و اجرای دقیق تکالیف برنامه هفتم توسعه، این امکان را فراهم می‌کند که اقتصاد ایران به جای تخصیص بودجه‌های سنگین برای واردات سوخت، از مزیت نسبی خود در ذخایر عظیم گاز طبیعی برای ایجاد ثبات پایدار در بازار انرژی بهره ببرد.
منابع گزارش
انجمن صنفی کارفرمایی سیانجی (CNG) کشور | گزارش‌های آماری جایگزینی سوخت و عملکرد جایگاه‌های سراسر کشور
وزارت نفت (MOP) | مصوبات هیات وزیران پیرامون ثبات قیمت سیانجی و مدیریت ناترازی بنزین
شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران | داده‌های مصرف روزانه حامل‌های انرژی و وضعیت ناوگان دوگانهسوز
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟