بحران دوگانه انرژی ۱۴۰۵؛ وقتی هرمز و مسیر جایگزین نفت هم‌زمان زیر فشارند

بحران انرژی ۱۴۰۵ دیگر فقط بحران تنگه هرمز نیست. داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد جریان نفت و مایعات نفتی از هرمز از ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز در فصل چهارم ۲۰۲۵ به ۴.۹ میلیون بشکه در فصل دوم ۲۰۲۶ سقوط کرده؛ هم‌زمان خط لوله شرق–غرب عربستان که برای دورزدن هرمز اهمیت حیاتی پیدا کرده بود، پس از حملات پهپادی متوقف شده و تشدید جنگ در ساحل غربی یمن ریسک باب‌المندب را دوباره بالا برده است. با این حال، بازار کاملاً بدون مسیر جایگزین نمانده؛ عربستان اکنون بخشی از محموله‌ها را با انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی صحار عمان به خریداران آسیایی عرضه می‌کند. بحران جدید، نه «انسداد مطلق»، بلکه فرسایش هم‌زمان مسیر اصلی و ضربه‌گیرهای آن است.

بحران دوگانه انرژی چیست و چرا بازار نفت وارد مرحله تازه‌ای شده است؟

معماری امنیت انرژی خلیج فارس سال‌ها بر یک منطق ساده بنا شده بود: اگر عبور از تنگه هرمز مختل شود، خطوط لوله عربستان و امارات می‌توانند بخشی از صادرات را از مسیرهای دیگری به بازار برسانند. بحران ۱۴۰۵ این فرض را آزمایش کرده است.

اکنون سه لایه ریسک روی یکدیگر قرار گرفته‌اند: جریان نفت از هرمز به کسری از سطح عادی رسیده، خط لوله استراتژیک شرق–غرب عربستان پس از حملات پهپادی متوقف شده و جنگ در یمن دوباره امنیت باب‌المندب و دریای سرخ را به متغیری تعیین‌کننده تبدیل کرده است.

گزارش مهر به نقل از روزنامه آگاه نیز بر هم‌زمانی فشار بر هرمز، باب‌المندب و خطوط لوله تأکید کرده است. چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش اختلال پترولاین و جهش قیمت نفت فیزیکی اثر مستقیم این اختلال را بررسی کرده بود.

لایه اول؛ جریان نفت از هرمز چقدر کاهش یافته است؟

تازه‌ترین مجموعه داده اداره اطلاعات انرژی آمریکا تصویر روشنی از ابعاد اختلال ارائه می‌کند. مجموع جریان نفت خام، میعانات و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز در فصل چهارم ۲۰۲۵ حدود ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز بود؛ این رقم در فصل نخست ۲۰۲۶ به ۱۴.۹ میلیون و در فصل دوم به فقط ۴.۹ میلیون بشکه در روز رسید.

در بخش نفت خام و میعانات نیز جریان از ۱۵.۹ میلیون بشکه در روز در فصل چهارم ۲۰۲۵ به ۳.۷ میلیون در فصل دوم ۲۰۲۶ کاهش یافته است. جریان فرآورده‌های نفتی نیز از ۵.۷ به حدود ۱.۱ میلیون بشکه در روز رسیده است.

داده رسمی EIA درباره جریان نفت در گلوگاه‌های انرژی جهان نشان می‌دهد بنابراین تعبیر دقیق برای هرمز «کاهش بسیار شدید و محدودیت جدی عبور» است، نه الزاماً انسداد صددرصدی.

چارسو اقتصاد در گزارش اهمیت اقتصادی تنگه هرمز سازوکار انتقال این اختلال به قیمت نفت، LNG، بیمه و اقتصاد کشورهای مصرف‌کننده را بررسی کرده است.

برای درک اینکه چرا هرمز حتی در شرایط محدودیت شدید همچنان یک اهرم اقتصادی باقی می‌ماند، تحلیل چرا تنگه هرمز کارت یک‌بارمصرف نیست؟ مکمل این گزارش است.

لایه دوم؛ پترولاین، مسیر دورزدن هرمز که خودش هدف قرار گرفت

خط لوله شرق–غرب عربستان یا Petroline نفت میدان‌های شرقی این کشور را به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل می‌کند. طول این خط حدود ۱۲۰۰ کیلومتر است و حداکثر ظرفیت اسمی آن حدود ۷ میلیون بشکه در روز اعلام شده است.

اهمیت واقعی پترولاین پس از محدودشدن هرمز چند برابر شد، زیرا عربستان می‌توانست نفت را بدون خروج مستقیم از تنگه به دریای سرخ برساند.

اما در ۲۰ شهریور ۱۴۰۵ / ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶، وزارت انرژی عربستان اعلام کرد پس از چند حمله به تأسیسات خط در مناطق ریاض و مدینه، فعالیت پترولاین به‌صورت احتیاطی متوقف شده است. عربستان همچنین اعلام کرد حملات موجب خسارت مادی و مصدومیت شده‌اند.

گزارش سعودی گازت از اعلام رسمی تعطیلی خط شرق–غرب

گزارش‌های بازار نشان می‌دهد این خط پیش از حمله یکی از مهم‌ترین مسیرهای حفظ صادرات عربستان در دوره محدودیت هرمز بوده است. رویترز حجم عبوری آن در این دوره را حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه در روز گزارش کرده، هرچند جریان ماهانه ثابت نبوده و داده‌های Kpler برای ماه اوت سطح پایین‌تری را نشان می‌دهد.

تسنیم نیز تصاویر ماهواره‌ای آسیب واردشده به مسیر خط لوله عربستان را منتشر کرده است.

اینجاست که بحران دوگانه شکل می‌گیرد: زیرساختی که قرار بود بخشی از ریسک هرمز را جذب کند، خودش به یک نقطه آسیب‌پذیر تبدیل شده است.

آیا مسیر جایگزین عربستان واقعاً از کار افتاده است؟

نه به‌طور کامل. این مهم‌ترین اصلاح نسبت به نسخه قبلی گزارش است.

رویترز در ۱۶ سپتامبر گزارش داد آرامکو پس از اختلال پترولاین، عرضه نفت خام Arab Light، Arab Medium و Arab Heavy را برای برخی خریداران آسیایی از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی بندر صحار عمان افزایش داده است.

هم‌زمان بارگیری نفت در رأس تنوره و جُعَیمه در داخل خلیج فارس افزایش یافته و بر اساس داده‌های ردیابی کشتی، حدود چهار میلیون بشکه در روز نفت از این پایانه‌ها بارگیری شده است.

این عملیات به عربستان امکان می‌دهد بخشی از نفت را با کشتی‌های شاتل از خلیج فارس خارج کرده و در خارج از تنگه به نفتکش‌های دیگر منتقل کند. بنابراین صحار یک «بافر عملیاتی» ایجاد کرده، اما ظرفیت و کارایی آن با جریان عادی خط لوله یکسان نیست و مرحله اولیه حمل نفت همچنان با ریسک عبور از هرمز روبه‌رو است.

رویترز: افزایش عرضه نفت عربستان از مسیر انتقال کشتی‌به‌کشتی در عمان

لایه سوم؛ چرا باب‌المندب اکنون مهم‌تر از قبل شده است؟

داده EIA یک تغییر بزرگ دیگر را نشان می‌دهد. هم‌زمان با سقوط جریان نفت هرمز، جریان نفت از باب‌المندب افزایش یافته است.

یعنی در همان دوره‌ای که جریان هرمز حدود ۱۶.۷ میلیون بشکه در روز نسبت به فصل چهارم ۲۰۲۵ کاهش یافته، جریان باب‌المندب حدود ۲.۷ میلیون بشکه افزایش یافته است. همه این افزایش را نمی‌توان صرفاً به تغییر مسیر نفت عربستان نسبت داد، اما داده‌ها به‌وضوح نشان می‌دهند وزن نسبی مسیر دریای سرخ در معماری انرژی ۲۰۲۶ بیشتر شده است.

همین افزایش اهمیت، تحولات یمن را برای بازار نفت حساس‌تر می‌کند. تازه‌ترین گزارش‌های بین‌المللی از پیشروی نیروهای انصارالله در ساحل غربی یمن و تصرف نقاط راهبردی نزدیک باب‌المندب خبر می‌دهند؛ تحولی که ریسک امنیتی مسیر دریای سرخ را دوباره افزایش داده است.

جزئیات این جبهه را می‌توان در گزارش چارسو اقتصاد درباره اتصال جبهه یمن به باب‌المندب دنبال کرد.

تحلیل ساختاری‌تر اثر بسته‌شدن یا محدودشدن این مسیر نیز در گزارش انسداد باب‌المندب چه شوکی به بازار انرژی وارد می‌کند؟ بررسی شده است.

چرا هرمز و باب‌المندب یک بحران واحد نیستند؟

این دو گلوگاه عملکرد متفاوتی دارند. هرمز مسیر خروج بخش بزرگی از نفت و LNG خلیج فارس است؛ باب‌المندب حلقه اتصال دریای سرخ به خلیج عدن و اقیانوس هند است.

اگر هرمز مختل شود، بخشی از نفت عربستان می‌تواند از طریق پترولاین به ینبع منتقل شود. اما برای انتقال محموله‌های دریای سرخ به بسیاری از بازارهای آسیایی، عبور از باب‌المندب همچنان اهمیت دارد.

بنابراین مشکل بازار در ۱۴۰۵ فقط وجود دو نقطه ناامن نیست. مسئله این است که یکی از مسیرهای جایگزین هرمز، نفت را دقیقاً به شبکه‌ای منتقل می‌کند که در انتهای دیگر آن باب‌المندب قرار گرفته است.

چرا قیمت نفت با وجود این بحران دوباره کاهش یافت؟

شدت بحران زیرساختی لزوماً به این معنا نیست که قیمت نفت هر روز افزایش پیدا کند. بازار در ۱۶ و ۱۷ سپتامبر نمونه روشنی از این تفاوت را نشان داد.

برنت در ۱۶ سپتامبر با کاهش ۲.۷ درصدی در ۱۰۵.۸۳ دلار در هر بشکه بسته شد و WTI نیز به ۱۰۲.۴۳ دلار رسید. در معاملات اولیه ۱۷ سپتامبر، برنت باز هم کاهش یافت و در محدوده ۱۰۴ تا ۱۰۵ دلار معامله شد.

مهم‌ترین عامل کوتاه‌مدت این افت، خبر افزایش عرضه نفت عربستان از طریق عمان بود. بازار نتیجه گرفت که از دست رفتن پترولاین الزاماً به معنای حذف کامل همان حجم از عرضه جهانی نیست.

این واکنش یک نکته مهم دارد: بحران دوگانه به معنی کمبود قطعی و فوری تمام بشکه‌ها نیست؛ به معنی کاهش حاشیه اطمینان سیستم است.

پس چرا نفت فیزیکی بالای ۱۳۰ دلار معامله شد؟

بازار فیزیکی تصویر متفاوتی از قراردادهای آتی ارائه می‌دهد. در ۱۵ سپتامبر، با تعلیق بارگیری از ینبع و تلاش خریداران اروپایی برای یافتن محموله جایگزین، قیمت برخی محموله‌های فیزیکی نفت در اروپا از ۱۳۰ دلار در هر بشکه عبور کرد.

بر اساس داده‌های LSEG که در گزارش‌های بازار منعکس شد، نفت Forties دریای شمال تا حدود ۱۳۶.۷۵ دلار در هر بشکه معامله شد.

این شکاف یکی از مهم‌ترین علائم بحران فعلی است. محموله فیزیکی برای تحویل نزدیک قیمت کمبود امروز را نشان می‌دهد، در حالی که قرارداد آتی احتمال تعمیر زیرساخت، تغییر مسیر صادرات و تعدیل بحران در هفته‌ها و ماه‌های بعد را نیز قیمت‌گذاری می‌کند.

جزئیات این شکاف در گزارش چارسو اقتصاد درباره نفت فیزیکی و اختلال پترولاین عربستان بررسی شده است.

چرا فرآورده‌های نفتی می‌توانند زودتر از نفت خام آسیب ببینند؟

یکی از خطرهای بحران فعلی این است که فقط نمودار برنت دنبال شود. اختلال در نفت خام ابتدا می‌تواند در بازار فرآورده‌هایی مانند دیزل و سوخت جت نمایان شود.

• پالایشگاه‌ها به گرید مشخص نفت نیاز دارند

  هر پالایشگاه نمی‌تواند هر نفت خام جایگزینی را بدون تغییر هزینه و بازده مصرف کند؛ بنابراین حذف یک منبع می‌تواند پریمیوم گریدهای جایگزین را افزایش دهد.

• مسیر طولانی‌تر هزینه حمل را افزایش می‌دهد

  هرچه نفتکش زمان بیشتری در مسیر باشد، ظرفیت مؤثر ناوگان کاهش می‌یابد و هزینه حمل هر بشکه بالا می‌رود.

• دیزل مستقیماً به زنجیره کالا منتقل می‌شود

  افزایش قیمت دیزل روی کامیون، کشاورزی، معدن، صنعت و حمل دریایی اثر دارد و می‌تواند شوک انرژی را سریع‌تر به تورم کالا منتقل کند.

• بیمه جنگ بخشی از قیمت واقعی انرژی است

  حتی اگر یک تنگه از نظر فیزیکی باز باشد، افزایش شدید هزینه بیمه و ریسک خدمه می‌تواند هزینه اقتصادی عبور را بالا ببرد.

ضربه‌گیرهای بازار نفت هنوز چه هستند؟

چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش چرا بحران هرمز هنوز به انفجار قیمت نفت تبدیل نشده است؟ مجموعه ضربه‌گیرهای بازار را بررسی کرده بود.

بحران پترولاین نشان می‌دهد یکی از مهم‌ترین این ضربه‌گیرها می‌تواند خودش آسیب ببیند؛ با این حال چند لایه دیگر همچنان فعال‌اند.

• انتقال کشتی‌به‌کشتی در عمان

  این روش اکنون بخشی از صادرات عربستان را حفظ کرده و در کوتاه‌مدت از شدت نگرانی بازار کاسته است.

• ذخایر تجاری و استراتژیک

  ذخایر می‌توانند اختلال کوتاه‌مدت را جذب کنند، اما جایگزین پایدار چند میلیون بشکه عرضه روزانه نیستند.

• تغییر سبد خرید پالایشگاه‌ها

  خریداران می‌توانند بخشی از نفت مورد نیاز را از دریای شمال، آمریکا، آفریقا و دیگر تولیدکنندگان تأمین کنند، هرچند این تغییر می‌تواند پریمیوم نفت جایگزین را بالا ببرد.

• کاهش یا جابه‌جایی تقاضا

  قیمت بالاتر خود می‌تواند بخشی از مصرف را کاهش دهد، اما این سازوکار با هزینه اقتصادی و تورمی همراه است.

ظرفیت خطوط جایگزین چقدر کمتر از هرمز است؟

مسئله اصلی در معماری جایگزین، مقیاس است. هرمز در شرایط عادی بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت و مایعات نفتی در روز جابه‌جا می‌کرد. هیچ خط لوله منفردی نمی‌تواند چنین حجمی را جایگزین کند.

پترولاین عربستان ظرفیت اسمی حدود ۷ میلیون بشکه در روز دارد، اما جریان واقعی آن پایین‌تر است. امارات نیز خط لوله‌ای به فجیره در خارج از هرمز دارد. حتی در کنار یکدیگر، ظرفیت آزاد این خطوط تنها بخشی از جریان معمول هرمز را پوشش می‌دهد.

به بیان ساده، خطوط لوله برای کاهش وابستگی ساخته شده‌اند، نه برای جایگزینی کامل تنگه هرمز.

بحران دوگانه چه معنایی برای عربستان دارد؟

برای عربستان مسئله فقط تعداد بشکه‌های تولیدشده نیست؛ مسئله توان رساندن همان بشکه‌ها به خریدار است.

وقتی هرمز محدود باشد، ارزش پترولاین افزایش می‌یابد. وقتی پترولاین متوقف شود، وابستگی به بارگیری داخل خلیج فارس و عملیات پیچیده‌تر انتقال نفت بیشتر می‌شود. اگر هم‌زمان امنیت دریای سرخ نیز کاهش یابد، هزینه انعطاف صادراتی عربستان بیشتر خواهد شد.

گزارش چارسو اقتصاد درباره اقتصاد عربستان زیر فشار جنگ نشان می‌دهد اختلال صادرات انرژی چگونه می‌تواند از درآمد نفتی فراتر رفته و روی بودجه، سرمایه‌گذاری و برنامه‌های توسعه‌ای عربستان اثر بگذارد.

بحران دوگانه چه زمانی واقعاً خطرناک‌تر می‌شود؟

برای ارزیابی مرحله بعدی بحران باید چند متغیر را هم‌زمان زیر نظر گرفت.

سه سناریوی بازار نفت پس از بحران هرمز و پترولاین

• سناریوی اول؛ تعمیر سریع پترولاین و کاهش ریسک

  اگر خط شرق–غرب طی چند هفته به مدار برگردد و صادرات از ینبع از سر گرفته شود، بخشی از پریمیوم بازار فیزیکی می‌تواند کاهش پیدا کند. در این وضعیت مسیر عمان نیز به‌عنوان ضربه‌گیر مکمل باقی خواهد ماند.

• سناریوی دوم؛ هرمز محدود می‌ماند و مسیرهای موقت بحران را مدیریت می‌کنند

  این سناریو به معنی نفت گران‌تر و بازار پرنوسان است، اما الزاماً کمبود حاد جهانی ایجاد نمی‌کند. عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی، ذخایر و تغییر منابع خرید می‌توانند بخشی از اختلال را جذب کنند.

• سناریوی سوم؛ اختلال هم‌زمان هرمز، پترولاین و باب‌المندب تشدید می‌شود

  این سناریوی پرریسک بازار است. در چنین شرایطی نه فقط مسیر اصلی خلیج فارس، بلکه بخشی از ظرفیت دورزدن آن و مسیر دریای سرخ هم‌زمان محدود می‌شود. فشار می‌تواند از نفت خام به دیزل، سوخت جت، کرایه نفتکش، بیمه و در نهایت تورم جهانی منتقل شود.

پرسش‌های پرتکرار درباره بحران انرژی ۱۴۰۵

• آیا تنگه هرمز کاملاً بسته شده است؟

  خیر. داده EIA نشان می‌دهد جریان نفت از هرمز به‌شدت کاهش یافته، اما به صفر نرسیده است. در فصل دوم ۲۰۲۶ حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز نفت و مایعات نفتی از این تنگه عبور کرده است.

• پترولاین عربستان چرا برای بازار نفت مهم است؟

  زیرا نفت مناطق شرقی عربستان را به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل می‌کند و به عربستان امکان می‌دهد بخشی از صادرات خود را بدون اتکا به خروج مستقیم از هرمز انجام دهد.

• آیا خط لوله شرق–غرب عربستان هنوز بسته است؟

  آخرین گزارش‌های موجود نشان می‌دهد خط پس از حملات پهپادی متوقف شده و بارگیری‌های ینبع تحت تأثیر قرار گرفته است. عربستان برای جبران بخشی از اختلال، عرضه از طریق عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی در عمان را افزایش داده است.

• چرا باب‌المندب در بحران هرمز اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟

  زیرا بخشی از نفتی که برای دورزدن هرمز به دریای سرخ منتقل می‌شود، برای رسیدن به بازارهای آسیایی به مسیر باب‌المندب وابسته است. داده EIA نیز افزایش جریان این گلوگاه از ۵.۴ به ۸.۱ میلیون بشکه در روز میان فصل چهارم ۲۰۲۵ و فصل دوم ۲۰۲۶ را نشان می‌دهد.

• چرا قیمت نفت فیزیکی از برنت آتی بسیار بالاتر رفت؟

  نفت فیزیکی کمبود محموله قابل تحویل در کوتاه‌مدت را منعکس می‌کند، در حالی که قرارداد آتی انتظار بازار از شرایط عرضه در ماه‌های بعد را نیز در قیمت وارد می‌کند. اختلال ینبع باعث شد برخی محموله‌های فیزیکی اروپا بالای ۱۳۰ دلار معامله شوند.

• آیا مسیر عمان می‌تواند جای پترولاین را بگیرد؟

  نه به‌طور کامل. انتقال کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی صحار می‌تواند بخشی از صادرات را حفظ کند، اما به نفتکش، عملیات اضافی و عبور اولیه نفت از مناطق پرریسک نیاز دارد و ظرفیت آن با یک خط لوله بزرگ زمینی یکسان نیست.

• بدترین سناریو برای قیمت نفت چیست؟

  طولانی‌شدن توقف پترولاین همراه با کاهش بیشتر عبور از هرمز و تشدید تهدید کشتیرانی در باب‌المندب، زیرا در این حالت مسیر اصلی و چند مسیر جایگزین به‌طور هم‌زمان تحت فشار قرار می‌گیرند.

جمع‌بندی؛ بحران اصلی کمبود یک مسیر نیست، فرسایش شبکه جایگزین است

بحران انرژی ۱۴۰۵ یک تفاوت اساسی با شوک‌های کلاسیک نفت دارد. مسئله فقط این نیست که یک تنگه استراتژیک با اختلال روبه‌رو شده؛ مسئله این است که بخشی از زیرساختی که برای جبران همان اختلال طراحی شده نیز آسیب دیده و مسیر دریای سرخ هم‌زمان با افزایش ریسک امنیتی مواجه شده است.

داده‌ها این جابه‌جایی را روشن می‌کنند: جریان نفت هرمز از ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز در فصل چهارم ۲۰۲۵ به ۴.۹ میلیون در فصل دوم ۲۰۲۶ کاهش یافته، در حالی که جریان باب‌المندب از ۵.۴ به ۸.۱ میلیون بشکه افزایش پیدا کرده است. سپس حمله به پترولاین، یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت عربستان به دریای سرخ را متوقف کرد.

با این حال بازار هنوز بدون ضربه‌گیر نیست. انتقال کشتی‌به‌کشتی در عمان، ذخایر، تغییر منابع خرید و مسیرهای دیگر بخشی از شوک را جذب می‌کنند. کاهش برنت در ۱۶ و ۱۷ سپتامبر نیز نشان داد که حتی یک مسیر موقت می‌تواند انتظارات بازار را تغییر دهد.

بنابراین تعریف دقیق «بحران دوگانه انرژی» این است: هم‌زمانی اختلال در مسیر اصلی صادرات انرژی با آسیب‌پذیرشدن بخشی از مسیرهایی که قرار بود جای آن را بگیرند. تا زمانی که جریان هرمز عادی نشود، پترولاین به مدار پایدار بازنگردد و ریسک دریای سرخ کاهش نیابد، این معماری شکننده باقی خواهد ماند.

منابع داده‌های گزارش

• اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)

  داده رسمی جریان نفت هرمز، باب‌المندب و دیگر گلوگاه‌های انرژی تا فصل دوم ۲۰۲۶

• رویترز؛ خط لوله شرق–غرب عربستان

  تعطیلی پترولاین و تشدید ریسک مسیر دریای سرخ

• رویترز؛ مسیر عمان

  افزایش عرضه نفت عربستان از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی در صحار عمان

• رویترز؛ قیمت نفت ۱۶ و ۱۷ سپتامبر

  آخرین واکنش قیمت برنت به عرضه بیشتر عربستان از مسیر عمان

• سعودی گازت

  اعلام تعطیلی احتیاطی خط شرق–غرب پس از حملات

• تسنیم

  تصاویر ماهواره‌ای آسیب به خط لوله نفت عربستان

• مهر / آگاه

  تحلیل هم‌زمان هرمز، باب‌المندب و خطوط جایگزین