ایران در حالی با رشد مصرف بنزین و تشدید ناترازی این فرآورده مواجه است که یک زیرساخت گسترده برای جایگزینی بخشی از مصرف بنزین در کشور وجود دارد. شبکه CNG که در دهه ۱۳۸۰ با سرعت توسعه یافت، امروز با فاصله قابلتوجهی از ظرفیت واقعی خود کار میکند.
سهم CNG از مصرف سوخت خودروهای بنزینی که در مقاطعی به حدود ۳۰ درصد رسیده بود، در سال ۱۴۰۴ به ۱۱ درصد و در مرداد امسال به ۹ درصد کاهش یافته است. در مقابل، ظرفیت عرضه روزانه CNG بیش از ۳۵ میلیون مترمکعب است، اما مصرف واقعی در پایان سال گذشته حدود ۱۶ میلیون مترمکعب در روز بوده است. این فاصله به معنای بلااستفاده ماندن بیش از نیمی از ظرفیت موجود است؛ ظرفیتی که میتواند در صورت اصلاح مشوقها و الگوی مصرف، بخشی از فشار بر بازار بنزین را کاهش دهد.
چند مورد در رابطه با موضوع؛ چرا CNG از نفس افتاد؟
مسئله CNG فقط کمبود تقاضا نیست. شبکهای که در یک دوره با سرعت بالا توسعه پیدا کرد، در سالهای بعد با ضعف سرمایهگذاری، کاهش جذابیت اقتصادی برای مصرفکننده و افت تعداد خودروهای دوگانهسوز فعال مواجه شد. بنابراین، مشکل امروز را باید در زنجیرهای از سیاستهای قیمتی، صنعتی و حملونقلی جستوجو کرد.
۱. از ۳۰ درصد سهم سوخت تا فقط ۹ درصد
CNG در دهه ۱۳۸۰ یکی از مهمترین ابزارهای سیاستگذار برای متنوعسازی سبد سوخت بود. مصرف روزانه این سوخت از حدود ۴۰۰ هزار مترمکعب در سال ۱۳۸۳ به حدود ۱۹ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۱ رسید.
اما رشد مصرف متوقف شد. مصرف CNG طی سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۱ عمدتاً در محدوده ۱۸ تا ۲۳ میلیون مترمکعب در روز باقی ماند و سپس کاهش یافت. در سال ۱۴۰۴، مصرف به حدود ۱۶ میلیون مترمکعب در روز رسید.
این روند نشان میدهد مسئله اصلی، نبود زیرساخت نیست؛ کاهش تقاضای مؤثر برای CNG است.
۲. شبکهای با ۲۴۳۱ جایگاه، اما استفادهای بسیار کمتر از ظرفیت
تعداد جایگاههای فعال CNG از ۷۲ جایگاه در سال ۱۳۸۳ به ۲۰۱۰ جایگاه در سال ۱۳۹۱ رسید. پس از آن، سرعت توسعه بهشدت کاهش یافت و شبکه برای چند سال تقریباً ثابت ماند.
بر اساس دادههای رسمی، تعداد جایگاهها از ۲۱۳۱ مورد در سال ۱۳۹۹ به ۲۴۳۱ جایگاه تا شهریور ۱۴۰۵ رسیده است.
بنابراین امروز مسئله اصلی ایجاد هزاران جایگاه جدید نیست. اولویت اقتصادی میتواند افزایش بهرهوری از زیرساخت موجود باشد. هر مترمکعب ظرفیت خالی که بدون سرمایهگذاری سنگین به مصرف واقعی تبدیل شود، ارزش اقتصادی بیشتری نسبت به توسعه صرفاً فیزیکی شبکه دارد.
۳. ۵۴ درصد ظرفیت عرضه CNG بلااستفاده است
ظرفیت عرضه روزانه CNG در کشور بیش از ۳۵ میلیون مترمکعب برآورد میشود، اما مصرف واقعی حدود ۱۶ میلیون مترمکعب است.
به بیان ساده، کمتر از نیمی از ظرفیت موجود مورد استفاده قرار میگیرد.
این شکاف از منظر سیاست انرژی اهمیت زیادی دارد. افزایش تولید بنزین، واردات، توسعه پالایشگاه یا سرمایهگذاریهای سنگین در زیرساختهای جدید، زمان و منابع قابلتوجهی نیاز دارد؛ اما استفاده بیشتر از ظرفیت موجود CNG میتواند بخشی از راهحل را از داخل شبکه فعلی تأمین کند.
البته تبدیل ظرفیت خالی CNG به صرفهجویی واقعی در بنزین، خودکار اتفاق نمیافتد و به تغییر رفتار مصرفکننده و افزایش دسترسی خودروهای دوگانهسوز نیاز دارد.
۴. ۴.۲ میلیون خودروی دوگانهسوز؛ حلقهای که کامل استفاده نمیشود
طبق اعلام شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، حدود ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار خودروی دوگانهسوز فعال در کشور وجود دارد.
این عدد از آن جهت مهم است که بخشی از زیرساخت مصرف CNG از قبل در اختیار کشور قرار دارد. مسئله این است که همه این خودروها الزاماً با الگوی مصرفی متناسب با ظرفیت دوگانهسوز خود حرکت نمیکنند.
برآورد کارشناسان این است که فعالتر شدن این ناوگان میتواند مصرف روزانه CNG را تا حدود ۲۸ میلیون مترمکعب افزایش دهد؛ یعنی حدود ۱۲ میلیون مترمکعب بیشتر از سطح فعلی.
اگر این افزایش واقعاً جایگزین بنزین شود، اثر آن فقط در بازار CNG دیده نمیشود؛ بلکه میتواند مستقیماً بر میزان تقاضای بنزین نیز اثر بگذارد.
۵. تبدیل ۳۰۰ هزار خودرو؛ یک مسیر مکمل
ظرفیت فعلی تبدیل کارگاهی امکان تبدیل حدود ۳۰۰ هزار خودروی پرمصرف در سال را فراهم میکند. تمرکز این طرح بر خودروهای پرمصرف، تاکسیها و بخشی از ناوگان حملونقل شهری میتواند اثرگذاری آن را بیشتر کند.
برآورد ارائهشده در این زمینه، افزایش حدود ۴ میلیون مترمکعبی مصرف روزانه CNG پس از اجرای این طرح است. در صورت تحقق همزمان این افزایش و رشد مصرف در ناوگان دوگانهسوز موجود، مصرف CNG میتواند به حدود ۳۲ میلیون مترمکعب در روز برسد.
بر مبنای برآورد متن حاضر، چنین سطحی از جایگزینی میتواند معادل حدود ۱۶ میلیون لیتر در روز از مصرف بنزین کم کند. اهمیت این عدد زمانی روشنتر میشود که آن را در کنار هزینه تأمین بنزین و فشار ارزی ناشی از واردات قرار دهیم.
آیا CNG میتواند بخشی از ناترازی بنزین را جبران کند؟
پاسخ این پرسش بیش از آنکه به ظرفیت فنی جایگاهها وابسته باشد، به سیاستگذاری مصرف بستگی دارد.
ایران اکنون شبکهای بیش از ۲۴۰۰ جایگاه CNG، میلیونها خودروی دوگانهسوز و ظرفیت عرضهای بیش از ۳۵ میلیون مترمکعب در روز دارد. بنابراین بخش مهمی از سرمایهگذاری اولیه قبلاً انجام شده است. چالش اصلی، ایجاد انگیزه اقتصادی و تنظیم سیاستهای قیمتی و غیرقیمتی برای استفاده از این ظرفیت است.
افزایش نرخ بنزین در پلههای بالاتر مصرف، کاهش سهمیه بنزین خودروهای دوگانهسوز، رایگان شدن CNG و توسعه تبدیل خودروهای پرمصرف، همگی میتوانند در تغییر رفتار مصرفکننده نقش داشته باشند. با این حال، اثر واقعی این سیاستها باید با دادههای مصرف بنزین و CNG سنجیده شود، نه صرفاً بر اساس برآوردهای نظری.
در نهایت، CNG بهتنهایی مسئله ناترازی بنزین را حل نمیکند؛ اما ظرفیت خالی ۵۴ درصدی آن نشان میدهد بخشی از راهحل، پیش از آنکه در ایجاد ظرفیت جدید جستوجو شود، در استفاده بهتر از ظرفیت موجود قرار دارد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟