چرا بحران تنگه هرمز هنوز نفت را منفجر نکرد؟ ۵ ضربه‌گیر بازار زیر فشارند

شش ماه پس از آغاز جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، تنگه هرمز هنوز یکی از اصلی‌ترین ریسک‌های بازار جهانی انرژی است؛ اما اختلال شدید در این آبراه برخلاف سناریوهای اولیه، نفت را به‌طور پایدار به محدوده ۱۲۰ دلار نرسانده است. تا ۱۹ شهریور ۱۴۰۵، نفت برنت بالای ۱۰۰ دلار معامله می‌شود، در حالی که جریان نفت و مایعات نفتی از هرمز نسبت به پیش از جنگ به‌شدت کاهش یافته است. پاسخ این معما را باید در پنج ضربه‌گیر جست‌وجو کرد: مسیرهای جایگزین، ذخایر نفتی، کاهش و جابه‌جایی تقاضا، عبورهای پنهان نفتکش‌ها و سازگاری تدریجی زنجیره جهانی انرژی.

تنگه هرمز چقدر از ظرفیت پیش از جنگ خود را از دست داده است؟

برای فهم رفتار قیمت نفت ابتدا باید اندازه واقعی اختلال را دید. اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) برآورد می‌کند جریان نفت خام و سایر مایعات نفتی از تنگه هرمز از حدود ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۵، یعنی پیش از آغاز درگیری، به حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ سقوط کرده است.

این یعنی بازار با یک اختلال حاشیه‌ای روبه‌رو نیست. حجم عظیمی از جریان عادی انرژی خلیج فارس از مسیر معمول خود خارج شده یا اساساً تولید نشده است.

برای تصویر پایه از اهمیت این آبراه می‌توان گزارش جامع چارسو اقتصاد درباره تنگه هرمز چیست و چرا گلوگاه انرژی جهان محسوب می‌شود؟ را نیز مطالعه کرد.

پس چرا نفت با چنین اختلالی به ۱۲۰ یا ۱۵۰ دلار نرسیده است؟

پاسخ کوتاه این است که بازار نفت اختلال هرمز را حذف نکرده؛ بلکه بخشی از آن را از طریق چند ضربه‌گیر جذب کرده است. این ظرفیت‌ها شامل خطوط لوله جایگزین، برداشت از ذخایر، کاهش تقاضا، تغییر الگوی خرید پالایشگاه‌ها و روش‌های جدید حمل نفت است.

بنابراین قیمت بالای ۱۰۰ دلار را نباید نشانه بی‌اهمیت‌شدن هرمز دانست. برعکس، قیمت فعلی در شرایطی شکل گرفته که بازار برای جلوگیری از شوک بزرگ‌تر، بخشی از ظرفیت اضطراری خود را مصرف کرده است.

ضربه‌گیر اول؛ عربستان و امارات بخشی از نفت را از هرمز دور زدند

یکی از مهم‌ترین ابزارهای مهار شوک، خطوط لوله‌ای است که امکان صادرات بخشی از نفت خلیج فارس بدون عبور از تنگه هرمز را فراهم می‌کنند.

EIA برآورد کرده است خط لوله شرق–غرب عربستان و خط لوله ابوظبی امارات در مجموع می‌توانند حدود ۴.۷ میلیون بشکه در روز ظرفیت عبور جایگزین ایجاد کنند. این رقم مهم است، اما در برابر بیش از ۲۰ میلیون بشکه جریان روزانه هرمز در شرایط عادی، جایگزین کامل محسوب نمی‌شود.

عربستان در جریان بحران بخشی از صادرات خود را از طریق خط لوله شرق–غرب به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل کرده است. EIA می‌گوید همین تغییر مسیر یکی از دلایل افزایش جریان نفت از باب‌المندب در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ بوده است.

مسیر جایگزین چرا خودش به ریسک جدید تبدیل شده است؟

مشکل اینجاست که دورزدن هرمز الزاماً به معنای حذف ریسک نیست. نفتی که به ینبع منتقل می‌شود، وارد دریای سرخ می‌شود؛ منطقه‌ای که خود تحت تأثیر تهدیدهای امنیتی و حملات به کشتیرانی قرار گرفته است.

EIA هشدار داده مسیرهای جایگزین از طریق دریای سرخ، کانال سوئز و خط لوله سومد محدودتر، پرهزینه‌تر و زمان‌برتر هستند.

در نتیجه، بازار انرژی با یک جابه‌جایی ریسک مواجه است: بخشی از ریسک هرمز به باب‌المندب، دریای سرخ، بنادر صادراتی و خطوط لوله منتقل شده است.

این مسئله در تحلیل چارسو اقتصاد درباره اثر انسداد باب‌المندب بر بازار انرژی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا همزمانی اختلال در دو گلوگاه، قدرت خطوط جایگزین را کاهش می‌دهد.

ضربه‌گیر دوم؛ ذخایر نفتی بخشی از کمبود عرضه را جذب کردند

دومین عامل، ذخایر تجاری و اضطراری بود. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش ژوئیه اعلام کرد ذخایر OECD در ماه مه ۷۳ میلیون بشکه و در ژوئن ۶۲ میلیون بشکه کاهش یافته است؛ حدود ۴۴ میلیون بشکه از کاهش ژوئن به آزادسازی ذخایر دولتی مربوط می‌شد.

این سازوکار اجازه داد نفت ذخیره‌شده به‌طور موقت جای بخشی از نفتی را بگیرد که از بازار خارج شده بود.

اما ذخیره یک منبع تولیدی نیست. هر بشکه‌ای که برای کنترل بحران مصرف می‌شود، برای شوک بعدی باید دوباره جایگزین شود.

ذخایر جهانی چقدر از ابتدای جنگ کاهش یافته‌اند؟

گزارش اوت آژانس بین‌المللی انرژی تصویر جدی‌تری ارائه می‌کند. بر اساس این گزارش، موجودی مشاهده‌شده نفت جهان در ماه ژوئیه ۶۹ میلیون بشکه دیگر کاهش یافت و مجموع ذخایر مشاهده‌شده از آغاز جنگ حدود ۴۱۰ میلیون بشکه پایین آمده بود.

این رقم نشان می‌دهد بخشی از ثبات نسبی قیمت نه از نبود کمبود، بلکه از انتقال کمبود به ترازنامه ذخایر حاصل شده است.

چین چگونه به مهار شوک نفت کمک کرد؟

نقش چین مهم است، اما باید دقیق‌تر از نسخه اولیه خبر بیان شود. چین بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان است و تغییر رفتار خرید و ذخیره‌سازی آن می‌تواند میلیون‌ها بشکه تقاضا را در بازار جابه‌جا کند.

داده‌های IEA نشان می‌دهد ذخایر نفت خام چین در ژوئن حدود ۴۱ میلیون بشکه کاهش یافت و در ژوئیه نیز برداشت از ذخایر چین ادامه داشت. این یعنی بخشی از نیاز چین در دوره بحران از نفتی تأمین شده که پیش‌تر ذخیره شده بود؛ در نتیجه فشار خرید آنی از بازار کاهش یافت.

بنابراین تعبیر دقیق‌تر این نیست که چین ناگهان چند میلیون بشکه «مصرف» خود را حذف کرد؛ بلکه ترکیبی از مدیریت واردات، کاهش ذخیره‌سازی و برداشت از موجودی قبلی به جذب شوک کمک کرد.

اما چین اکنون می‌تواند دوباره قیمت نفت را بالا ببرد

این ضربه‌گیر دائمی نیست. تازه‌ترین گزارش رویترز در ۱۰ سپتامبر نشان می‌دهد افزایش دوباره خرید نفت خام چین اکنون خود به یکی از عوامل حمایت از قیمت تبدیل شده است.

اگر چین پس از دوره برداشت از ذخایر وارد مرحله بازسازی موجودی شود، بخشی از تقاضایی که در ماه‌های قبل از بازار حذف یا به تعویق افتاده بود دوباره ظاهر می‌شود.

این اتفاق در بازاری رخ می‌دهد که هم جریان هرمز هنوز محدود است و هم موجودی جهانی نسبت به ابتدای جنگ کاهش یافته؛ بنابراین رفتار چین یکی از متغیرهای کلیدی مرحله بعد بحران خواهد بود.

ضربه‌گیر چهارم؛ نفتکش‌ها راه‌های تازه‌ای برای عبور پیدا کرده‌اند

اختلال هرمز به معنای توقف مطلق جریان نفت نیست. داده‌های صنعت نشان می‌دهد بخشی از نفت با خاموش‌کردن سامانه‌های شناسایی خودکار کشتی‌ها یا استفاده از روش‌های دشوارتر برای ردیابی از منطقه عبور می‌کند.

رویترز بر اساس داده‌های صنعت گزارش کرده است صادرات نفت کشورهای خلیج فارس با وجود این «عبورهای تاریک» همچنان حدود یک‌سوم کمتر از سطح پیش از جنگ است.

این عبورها توضیح می‌دهند چرا آمار رسمی ترافیک کشتی‌ها همیشه با حجم واقعی صادرات نفت منطبق نیست.

به همین دلیل، شمار هفت کشتی ثبت‌شده در یک روز را نباید به معنای عبور فقط هفت کشتی واقعی دانست؛ بخشی از ترافیک ممکن است با فرستنده خاموش انجام شده باشد.

هرمز باز است یا بسته؟ پاسخ اقتصادی: هیچ‌کدام

این دقیقاً یکی از دلایل پیچیدگی قیمت‌گذاری فعلی است. هرمز نه در وضعیت عادی پیش از جنگ قرار دارد و نه یک انسداد صددرصدی کلاسیک را تجربه می‌کند.

• ترافیک رسمی به‌شدت کاهش یافته است

  داده‌های Kpler و رویترز نشان می‌دهد عبور کشتی‌ها در روزهای اخیر بسیار پایین‌تر از میانگین پیش از جنگ است.

• بخشی از نفت همچنان عبور می‌کند

  نفتکش‌ها از کریدورهای مجاز، ترتیبات موردی یا عبورهای دشوارتر برای ردیابی استفاده می‌کنند.

• بخشی از صادرات از خطوط لوله خارج می‌شود

  عربستان و امارات بخشی از نفت را بدون ورود به تنگه هرمز صادر می‌کنند.

• بخشی از تولید اصلاً وارد بازار نمی‌شود

  EIA تولید متوقف‌شده در اوت را حدود ۶.۷ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است.

بنابراین عبارت دقیق‌تر برای وضعیت فعلی، «اختلال شدید و عبور محدود» است، نه «بازبودن عادی» و نه «بسته‌شدن کامل».

چرا نفت ۱۰۰ دلاری خودش نشانه بحران است؟

اینکه نفت به‌طور پایدار به ۱۲۰ یا ۱۵۰ دلار نرسیده، نباید با ارزان‌بودن نفت اشتباه گرفته شود. برنت در ۱۰ سپتامبر حدود ۱۰۰ دلار معامله می‌شود و از ابتدای اوت نزدیک به ۳۰ درصد افزایش یافته است.

افزایش قیمت نفت اکنون به بازارهای دیگر نیز سرایت کرده است. رویترز گزارش کرده جهش نفت به بالای ۱۰۰ دلار نگرانی درباره تورم و نرخ بهره را دوباره در بازارهای مالی تشدید کرده است.

بنابراین بحران هرمز شاید «انفجار نهایی» قیمت را ایجاد نکرده باشد، اما سطح تعادلی و ریسک بازار انرژی را به‌وضوح بالا برده است.

پالایشگاه‌ها حلقه پنهان بحران هرمز هستند

تمرکز صرف بر قیمت نفت خام می‌تواند بخش دیگری از بحران را پنهان کند. گزارش IEA نشان می‌دهد فعالیت پالایشگاه‌های جهان در ژوئیه همچنان نزدیک به ۵ میلیون بشکه در روز کمتر از سال قبل بوده و اختلال در صادرات فرآورده‌های نفتی خاورمیانه فشار بر بازار محصولات پالایشی را حفظ کرده است.

این مسئله توضیح می‌دهد چرا بنزین، گازوئیل، سوخت دریایی و حاشیه سود پالایشگاهی ممکن است رفتاری متفاوت از خود نفت خام داشته باشند.

رویترز نیز گزارش کرده قیمت سوخت دریایی در سنگاپور، بزرگ‌ترین مرکز بانکرینگ جهان، هنوز بیش از ۶۰ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ است؛ هرچند عرضه نسبت به ماه‌های نخست بحران سازگارتر شده است.

پنج ضربه‌گیر که جلوی انفجار بزرگ‌تر نفت را گرفته‌اند

• مسیرهای جایگزین

  خطوط لوله عربستان و امارات بخشی از صادرات را از هرمز دور کرده‌اند، اما ظرفیت آنها برای جایگزینی کل جریان هرمز کافی نیست.

• ذخایر اضطراری و تجاری

  صدها میلیون بشکه از موجودی جهانی در ماه‌های بحران مصرف شده و بخشی از کمبود عرضه را موقتاً پوشش داده است.

• رفتار چین

  برداشت از ذخایر و تغییر الگوی واردات چین بخشی از فشار تقاضا را جذب کرد، هرچند بازگشت خرید چین اکنون می‌تواند جهت اثر را معکوس کند.

• عبورهای پنهان و سازگاری کشتیرانی

  نفتکش‌ها با روش‌های جدید و بعضاً خاموش‌کردن AIS همچنان بخشی از نفت خلیج فارس را جابه‌جا می‌کنند.

• انطباق تدریجی بازار

  پالایشگاه‌ها، معامله‌گران و شرکت‌های کشتیرانی بعد از شش ماه بخشی از زنجیره تأمین خود را با وضعیت جدید تطبیق داده‌اند.

آیا این ضربه‌گیرها برای شوک دوم کافی هستند؟

این مهم‌ترین سؤال مرحله فعلی بحران است. بازار برای جذب شوک نخست از ذخایر، خطوط لوله، انعطاف تقاضا و تغییر مسیر تجارت استفاده کرده است. اما هرکدام از این ابزارها سقف دارند.

سناریوی نفت ۱۲۰ دلاری چه زمانی دوباره جدی می‌شود؟

برای رسیدن پایدار نفت به سطوح بسیار بالاتر، معمولاً یک عامل به‌تنهایی کافی نیست. خطر اصلی زمانی شکل می‌گیرد که چند ضربه‌گیر همزمان از کار بیفتند.

• هرمز محدودتر شود

  کاهش بیشتر عبور نفتکش‌ها یا افزایش حملات می‌تواند عرضه قابل دسترس را پایین‌تر ببرد.

• باب‌المندب همزمان مختل شود

  در این صورت یکی از مهم‌ترین مسیرهای جایگزین صادرات عربستان نیز تحت فشار قرار می‌گیرد.

• چین شروع به بازسازی گسترده ذخایر کند

  بازگشت تقاضای ذخیره‌سازی چین می‌تواند رقابت خریداران آسیایی برای محموله‌های محدود را افزایش دهد.

• ذخایر جهانی بیشتر کاهش یابد

  با کوچک‌ترشدن سپر ذخایر، هر بشکه اختلال جدید اثر بیشتری روی قیمت خواهد داشت.

• زیرساخت تولید یا پالایش هدف قرار گیرد

  آسیب فیزیکی به تأسیسات نسبت به اختلال موقت کشتیرانی زمان بیشتری برای جبران نیاز دارد.

بازگشایی هرمز هم لزوماً بحران انرژی را فوراً تمام نمی‌کند

حتی بازگشت ترافیک عادی به تنگه هرمز به معنای بازگشت فوری بازار به وضعیت پیش از جنگ نیست. ذخایر باید بازسازی شوند، تولید متوقف‌شده باید به مدار برگردد، پالایشگاه‌ها باید ظرفیت خود را بازیابی کنند و هزینه بیمه و حمل‌ونقل باید کاهش یابد.

چارسو اقتصاد پیش‌تر در تحلیل چرا بازگشایی تنگه هرمز بحران را تمام نمی‌کند؟ این فاصله میان «بازشدن مسیر» و «عادی‌شدن بازار» را بررسی کرده است.

EIA نیز اکنون پیش‌بینی می‌کند در صورت تحقق فرض‌های فعلی، بازگشت بخش عمده تولید و الگوهای تجاری به سطح پیش از جنگ ممکن است تا سه‌ماهه دوم ۲۰۲۷ طول بکشد.

پرسش‌های پرتکرار درباره تنگه هرمز و قیمت نفت

• قیمت نفت امروز در بحران تنگه هرمز چقدر است؟

  در معاملات ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، نفت برنت در محدوده بیش از ۱۰۰ دلار و WTI در محدوده میانی ۹۰ دلار معامله شده است. قیمت‌ها لحظه‌ای هستند و با تحولات جنگ تغییر می‌کنند.

• آیا تنگه هرمز کاملاً بسته شده است؟

  خیر. ترافیک به‌شدت پایین‌تر از سطح پیش از جنگ است، اما عبور محدود کشتی‌ها همچنان ادامه دارد و بخشی از تردد نیز ممکن است با خاموش‌بودن سامانه AIS در داده‌های عمومی دیده نشود.

• چقدر نفت از تنگه هرمز عبور می‌کرد؟

  EIA جریان نفت و مایعات نفتی هرمز را در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۵ حدود ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است. این رقم در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ به حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز کاهش یافت.

• چرا قیمت نفت با وجود اختلال هرمز به ۱۵۰ دلار نرسیده است؟

  خطوط لوله جایگزین، برداشت از ذخایر، تغییر تقاضای چین، سازگاری پالایشگاه‌ها و عبورهای جایگزین نفتکش‌ها بخشی از شوک عرضه را جذب کرده‌اند.

• آیا چین باعث پایین‌ماندن قیمت نفت شده است؟

  چین یکی از عوامل بوده است. برداشت از ذخایر و تغییر الگوی خرید این کشور در ماه‌های بحران فشار تقاضا را کاهش داد، اما افزایش دوباره خرید چین می‌تواند اثر معکوس داشته باشد.

• آیا نفت می‌تواند دوباره به بالای ۱۲۰ دلار برسد؟

  بله، چنین سناریویی منتفی نیست؛ به‌ویژه اگر محدودیت هرمز با اختلال باب‌المندب، افزایش تقاضای چین، کاهش بیشتر ذخایر یا آسیب به زیرساخت‌های تولید و پالایش همزمان شود.

جمع‌بندی؛ هرمز ضعیف نشده، بازار ضربه‌گیرهایش را خرج کرده است

اینکه نفت پس از شش ماه جنگ هنوز به‌طور پایدار در محدوده ۱۲۰ یا ۱۵۰ دلار قرار نگرفته، نشانه ازبین‌رفتن اهمیت تنگه هرمز نیست. برعکس، جریان نفت از این آبراه نسبت به پیش از جنگ سقوط کرده و تولید میلیون‌ها بشکه در روز همچنان متوقف است.

آنچه مانع جهش بزرگ‌تر قیمت شده، مجموعه‌ای از ضربه‌گیرهاست: خطوط لوله عربستان و امارات، ذخایر نفتی، انعطاف تقاضای چین، مسیرهای جایگزین و سازگاری کشتیرانی و پالایشگاه‌ها.

اما این ضربه‌گیرها نامحدود نیستند. ذخایر از ابتدای جنگ صدها میلیون بشکه کاهش یافته، مسیر دریای سرخ خود با ریسک روبه‌رو است و خرید نفت چین دوباره در حال افزایش است.

بنابراین سؤال اصلی بازار دیگر این نیست که چرا شوک اول نفت را منفجر نکرد؛ سؤال این است که اگر شوک دوم از راه برسد، بازار چه مقدار ظرفیت جذب برایش باقی گذاشته است.

منابع

• U.S. Energy Information Administration

  Short-Term Energy Outlook؛ تازه‌ترین وضعیت جریان نفت خاورمیانه و تنگه هرمز

• EIA – World Oil Transit Chokepoints

  داده‌های ظرفیت تنگه هرمز و خطوط لوله جایگزین

• International Energy Agency

  Oil Market Report – August 2026؛ عرضه، پالایش و ذخایر جهانی نفت

• International Energy Agency

  Oil Market Report – July 2026؛ ذخایر OECD و چین

• Reuters – 10 September 2026

  Brent holds above $100 as tanker attacks deepen supply fears

• Reuters – Strait of Hormuz traffic

  Hormuz shipping traffic falls to single digits

• Reuters – Gulf oil flows

  One third of Gulf oil still missing despite dark crossings