تازه‌ترین گزارش گمرک چین نشان می‌دهد ارزش مبادلات تجاری دو کشور در ۸ ماهه نخست سال ۲۰۲۶ میلادی به ۲ میلیارد و ۹۹۳ میلیون دلار رسیده که در مقایسه با رقم ۶ میلیارد و ۸۲۷ میلیون دلاری مدت مشابه سال قبل، کاهش ۵۶ درصدی را نشان می‌دهد. با این حال، حفظ کف تجاری نزدیک به ۳ میلیارد دلار در اوج تنش‌های نظامی منطقه و محدودیت‌های تردد شناورها، نشان‌دهنده تاب‌آوری ساختاری پیوندهای بازرگانی تهران و پکن است. این شوک لجستیکی، زمینه مناسبی برای بازنگری در مدل‌های سنتی حمل‌ونقل و استفاده از مسیرهای جایگزین زمینی در چارچوب ابتکار کمربند و راه فراهم کرده است.
به‌روزرسانی مهر ۱۴۰۵:
داده‌های منتشرشده مربوط به بازه ژانویه تا اوت ۲۰۲۶ (تا شهریور ۱۴۰۵) است. آمارهای مبادلات ماه اوت نشان می‌دهد جریان بازرگانی دو طرف با تبادل ۴۱۲ میلیون دلار در یک ماه همچنان فعال بوده و کانال‌های مالی دو کشور با اتکا به سازوکارهای تسویه دوجانبه در حال فعالیت هستند.
چرا تنش‌های دریایی تراز تجاری دو کشور را فشرده کرد؟
کاهش ۶۶ درصدی واردات چین از ایران (رسیدن به ۷۴۵ میلیون دلار) و افت ۵۱ درصدی صادرات پکن به ایران (ثبت رقم ۲ میلیارد و ۲۴۸ میلیون دلار)، بازتاب مستقیم افزایش ریسک‌های کشتیرانی در خلیج فارس است.
مکانیسم این اختلال زنجیره‌ای به این ترتیب عمل کرد:
بروز درگیری‌های نظامی در منطقه هرمز ← جهش هزینه‌های بیمه جنگی و کرایه حمل نفتکش‌ها ← احتیاط خطوط کشتیرانی بین‌المللی در تردد از خلیج فارس ← طولانی‌شدن زمان سیر کالا و کاهش مقطعی ثبت سفارش.
این شرایط اگرچه در کوتاه‌مدت به کاهش سرعت مبادلات انجامیده، اما نشان داد چسبندگی کالاهای واسطه‌ای و صنعتی چین در اقتصاد ایران مانع از توقف کامل تجارت شده است. چارسو اقتصاد پیش‌تر در تحلیل تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی جهان به بررسی سناریوهای بازآرایی لجستیک کالا در مواجهه با ناامنی آبراه‌ها پرداخته بود.
مسیرهای جایگزین چگونه تهدید هرمز را خنثی می‌کنند؟
بزرگ‌ترین دستاورد راهبردی این رخداد، نمایان شدن فوریت توسعه مسیرهای ترانزیتی زمینی است. در حال حاضر، اتکای عمده تجارت دو کشور بر حمل دریایی متمرکز بوده است.
تنگنای ایجادشده در بنادر جنوبی این فرصت طلایی را فراهم کرده تا دو طرف بر تکمیل و بهره‌برداری کامل از شاخه‌های جنوبی کریدور بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) و خطوط ریلی چین-قزاقستان-ترکمنستان-ایران تمرکز کنند. انتقال بار از دریا به ریل، علاوه بر کاهش زمان حمل از ۳۰ روز به کمتر از ۱۴ روز، امنیت زنجیره تأمین را در برابر تنش‌های نظامی تضمین می‌کند. این راهبرد انتقال در گزارش کریدورهای زمینی و امنیت پایدار تجارت خارجی نیز به عنوان پادزهر شوک‌های منطقه‌ای تشریح شده است.
| شاخص تجاری (گمرک چین) | عملکرد ۸ ماهه ۲۰۲۵ | عملکرد ۸ ماهه ۲۰۲۶ | درصد تغییر |
| مجموع مبادلات دو کشور | ۶,۸۲۷ میلیون دلار | ۲,۹۹۳ میلیون دلار | ۵۶- درصد |
| صادرات چین به ایران | ۴,۵۹۶ میلیون دلار | ۲,۲۴۸ میلیون دلار | ۵۱- درصد |
| واردات چین از ایران | ۲,۲۳۱ میلیون دلار | ۷۴۵ میلیون دلار | ۶۶- درصد |
| کل تجارت در ماه اوت | ۸۳۲ میلیون دلار | ۴۱۲ میلیون دلار | ۵۰- درصد |
فرصت‌های جدید برای تعمیق پیمان ۲۵ ساله چیست؟
انقباض اجباری مبادلات تجاری، فضا را برای جهش از «تجارت ساده کالا» به سمت «سرمایه‌گذاری مستقیم و صنعتی» مهیا کرده است. برنامه همکاری جامع ۲۵ ساله ایران و چین ظرفیت‌های معطل‌مانده‌ای در بخش‌های انرژی‌های تجدیدپذیر، نوسازی میادین نفتی و انتقال فناوری‌های سبز دارد.
وقتی فروش مستقیم نفت خام یا فرآورده با موانع حمل دریایی مواجه می‌شود، منطقی‌ترین پاسخ اقتصادی، ورود شرکت‌های چینی به پروژه‌های پتروپالایشگاهی و توسعه صنایع تکمیلی در داخل خاک ایران است تا ارزش افزوده در داخل تولید شده و با روش‌های تهاتر پیشرفته تبادل گردد.
پرسش‌های پرتکرار درباره تجارت ایران و چین در سال ۲۰۲۶
چرا تجارت ایران و چین در ۸ ماهه نخست ۲۰۲۶ بیش از ۵۰ درصد کاهش یافت؟
دلیل اصلی این کاهش، افزایش ریسک‌های امنیتی در تنگه هرمز و خلیج فارس به دنبال تنش‌های نظامی از فوریه ۲۰۲۶ و افزایش هزینه‌های بیمه و ترابری دریایی بوده است.
آیا ارقام گمرک چین کل صادرات نفت ایران را نشان می‌دهد؟
خیر. آمارهای رسمی گمرک پکن تنها محموله‌های دارای اسناد مستقیم مبدأ ایران را ثبت می‌کند و معاملات صادرات نفت از طریق کشورها و پایانه‌های واسط در این ارقام منعکس نمی‌شود.
چه راهکارهایی برای احیای سریع سطح مبادلات وجود دارد؟
تسریع در استفاده از مسیرهای ریلی متصل به آسیای مرکزی (ابتکار کمربند و راه)، افزایش سهم تسویه با ارزهای محلی (یوآن و ریال) و اجرای قراردادهای تهاتر کالایی، سریع‌ترین مسیرها برای بازگشت به حجم تجاری گذشته هستند.
آیا واردات کالاهای اساسی و صنعتی از چین متوقف شده است؟
خیر. چین در ۸ ماهه امسال بیش از ۲.۲ میلیارد دلار کالا به ایران صادر کرده که بیش از سه‌چهارم کل مبادلات دو کشور را تشکیل می‌دهد و نشان‌دهنده تداوم ورود تجهیزات صنعتی مورد نیاز بنگاه‌هاست.
جمع‌بندی؛ گذار از شکنندگی دریایی به تاب‌آوری زمینی
افت مبادلات تجاری با چین زنگ هشداری جدی برای کاهش وابستگی مطلق به گلوگاه‌های دریایی بود، اما هم‌زمان یک فرصت تاریخی برای بازمهندسی تجارت خارجی ایجاد کرده است. حفظ پایه ۳ میلیارد دلاری بازرگانی در شرایط بحران نظامی نشان می‌دهد که پیوندهای اقتصادی دو طرف از توجیه راهبردی برخوردار است. عبور پیروزمندانه از این مقطع، نیازمند تغییر سریع ریل لجستیک از دریا به راه‌آهن اوراسیا و اجرای پروژه‌های مشترک سرمایه‌گذاری است؛ رویکردی سازنده که می‌تواند جریان کالا را در برابر تکانه‌های ژئوپلیتیک مصون ساخته و تجارت دو کشور را وارد دوره‌ای پایدارتر و متنوع‌تر کند.
منابع گزارش
اداره کل گمرک جمهوری خلق چین (GACC) | پایگاه داده آمار تجارت خارجی
سازمان بنادر و دریانوردی ایران | گزارش‌های تحلیلی ترانزیت کالا و کشتیرانی
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی | ارزیابی راهبردی کریدورهای ترانزیتی شرق به غرب
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟