ایسنا شامگاه ۲۶ مهر از احتمال سفر دوباره عاصم منیر، فرمانده ارشد نظامی پاکستان، به تهران در هفته جاری خبر داد. هنوز برنامه قطعی این سفر و دستور کار رسمی مذاکرات منتشر نشده است. پاکستان پیش‌تر میان ایران و آمریکا پیام ردوبدل کرده و در گفت‌وگوهای مربوط به پایان درگیری و بازگشایی تنگه هرمز نقش داشته است.
این بار، تهران با دو موضوع به‌هم‌پیوسته روبه‌روست. یکی سرنوشت هرمز و محاصره بنادر ایران است؛ دیگری مرز زمینی با پاکستان که قرار بود بخشی از فشار بر تجارت را کاهش دهد، اما تجارت در دو گذرگاه مهم آن از ۱۷ اکتبر موقتاً متوقف شده است. مذاکره‌ای که فقط برای موضوع اول راه‌حل داشته باشد، بخشی از مسئله اقتصادی ایران را بی‌پاسخ می‌گذارد.
آیا سفر عاصم منیر یعنی جنگ رو به پایان است؟
هنوز نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت.
عباس عراقچی در ۱۸ اکتبر گفت پیشنهاد هفت‌روزه ایران برای بازگشایی هرمز همچنان روی میز است. طبق توضیح او، در صورت پذیرش شروط ایران، تنگه در روز ششم باز می‌شود و گفت‌وگوها روز بعد آغاز خواهد شد.
رفع محاصره بنادر ایران و محدودیت صادرات نفت از خواسته‌های اعلام‌شده تهران است. در مقابل، اختلاف بر سر زمان ورود به موضوع برنامه هسته‌ای همچنان باقی است.
پاکستان می‌تواند پیام‌ها را منتقل کند و به نزدیک شدن مواضع کمک کند. پایان جنگ به توافقی نیاز دارد که ترتیب اجرای تعهدات، وضعیت کشتی‌ها و رفع محدودیت‌های اقتصادی را مشخص کند. بنابراین خبر سفر، حتی اگر تأیید شود، با خبر توافق فاصله دارد.
چرا ایران نباید نقش خود در هرمز را کنار بگذارد؟
هرمز در این جنگ به یکی از موضوعات اصلی مذاکره تبدیل شده است. اهمیت آن فقط به تغییر قیمت نفت مربوط نیست؛ شرکت کشتیرانی باید بداند از کدام مسیر عبور می‌کند، چه نهادی اطلاعات ایمنی می‌دهد، با حادثه احتمالی چگونه برخورد می‌شود و آیا پس از خروج از تنگه، محموله ایرانی همچنان گرفتار محاصره خواهد بود.
گزارش چتم‌هاوس در پایان سپتامبر نشان می‌داد تردد کشتی‌ها در یک روز به ۱۶ شناور رسیده بود، در حالی که پیش از جنگ حدود ۱۳۸ شناور در روز از تنگه عبور می‌کردند. این دو عدد، وضعیت همان مقطع را نشان می‌دهند و آمار تردد امروز نیستند. در سوی دیگر، فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرده بود تا ۱۳ اکتبر، طی سه ماه محاصره اخیر، ۱۳۵ کشتی را بازگردانده است.
برای ایران، نقش‌آفرینی در مدیریت هرمز باید در متن اجرایی توافق دیده شود. میانجیگری پاکستان می‌تواند به شکل‌گیری چنین ترتیبی کمک کند؛ جای حضور ایران در تصمیم‌های مربوط به آبراه را نمی‌گیرد.
چتم‌هاوس نیز در ارزیابی راه بازگشایی هرمز، بر توافقی تدریجی، متقابل و قابل راستی‌آزمایی تأکید می‌کند. به نوشته این اندیشکده، تعهد کلی به «باز شدن تنگه» بدون تعیین مسیر کشتی‌ها، شیوه ارتباط و مسئولیت نهادهای دریایی، برای دوام توافق کافی نیست.
اگر پاکستان میانجی است، چرا تجارت در مرز متوقف شده؟
این اتفاق مهم‌ترین آزمون عملی همکاری دو کشور در روزهای اخیر است. روزنامه پاکستانی داون گزارش داد تجارت در گذرگاه‌های تفتان-میرجاوه و گبد-ریمدان از ۱۷ اکتبر متوقف شده است.
مقام‌های پاکستانی دلیل توقف موقت را مسائل امنیتی، مقابله با قاچاق و سامان‌دهی مرز عنوان کرده‌اند. سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز از مشکلات فنی و رایزنی دو کشور برای بازگشت فعالیت‌ها به روال عادی گفته است. گزارش‌ها از معطل ماندن خودروهای حامل گاز مایع، برنج، میوه و کالاهای دیگر حکایت دارد.
این توقف به معنای بسته شدن همه مسیرهای مرزی یا توقف همه رفت‌وآمدها نیست.
برای نمونه، طبق گزارش داون، تردد مسافری در ریمدان-گبد ادامه داشته، در حالی که فعالیت تجاری آن متوقف شده است. اتاق بازرگانی کویته نیز در گزارشی که ۱۹ اکتبر منتشر شد، از موقت بودن تعطیلی سخن گفته؛ زمان مشخصی برای بازگشایی اعلام نشده است.
از این رو، گفت‌وگو با پاکستان برای ایران دو خروجی قابل پیگیری دارد: روشن شدن شرایط بازگشایی تجارت و توافق بر سر امنیت مسیرهای منتهی به مرز. اعلام حمایت از ترانزیت، تا زمانی که کامیون نتواند از گذرگاه عبور کند، به تأمین کالا کمکی نمی‌کند.
کدام مسیر زمینی واقعاً می‌تواند به ایران کمک کند؟
پاکستان در آوریل ۲۰۲۶ شش مسیر برای عبور کالای کشورهای دیگر به مقصد ایران معرفی کرد. این مسیرها بنادر گوادر، کراچی و قاسم را به گذرگاه‌های گبد و تفتان وصل می‌کنند. ثبت یک مسیر در مقررات، آغاز کار است؛ باز بودن مرز، امنیت جاده، تشریفات گمرکی و امکان پرداخت نیز باید فراهم باشد.
| مسیر | کاربرد اقتصادی | گره فعلی |
| گوادر ← گبد ← ریمدان | رساندن کالا از بندر پاکستان به مرز جنوب‌شرقی ایران | توقف موقت تجارت در گبد-ریمدان |
| کراچی یا بندر قاسم ← خضدار ← دالبندین ← تفتان ← میرجاوه | انتقال کالا از بنادر بزرگ پاکستان به زاهدان و شبکه داخلی ایران | توقف موقت تجارت در تفتان و مخاطرات جاده‌ای بلوچستان |
| کویته ← تفتان ← زاهدان، مسیر ریلی | امکان حمل بار در مقیاس بزرگ‌تر در صورت آماده شدن خط | نیاز به تعمیر و بهسازی بخش کویته-تفتان و تأمین امنیت بهره‌برداری |
| مند-پیشین و مسیرهای فرعی | تجارت مرزی و کاهش تمرکز بر دو گذرگاه اصلی | محدودیت زیرساخت و ظرفیت حمل؛ جایگزینی فوری برای مسیرهای اصلی گزارش نشده است |
مسیرهای جاده‌ای جدول در مقررات ترانزیتی پاکستان آمده‌اند. وزارت راه‌آهن این کشور نیز تعمیر خط کویته–تفتان و امنیت بهره‌برداری را از نیازهای توسعه اتصال ریلی با ایران دانسته است. از مسیر ریلی نباید چنان سخن گفت که گویی هم‌اکنون می‌تواند بار متوقف‌شده در دو گذرگاه را حمل کند.
مرز زمینی برای حفظ ورود کالاهای ضروری و تجارت منطقه‌ای ارزش دارد. ظرفیت آن در کوتاه‌مدت معادل صادرات نفت از دریا نیست. برآورد ردیابی محموله‌ها نشان می‌داد صادرات دریایی نفت خام ایران از هفته دوم سپتامبر تا ۵ اکتبر به صفر رسیده است. کامیون و قطار می‌توانند بخشی از فشار بر زنجیره تأمین را کم کنند؛ حل مسئله نفت همچنان به وضعیت بنادر و رفت‌وآمد دریایی وابسته است.
امنیت بلوچستان چه ارتباطی با قیمت کالا دارد؟
هر بار که حمل‌کننده از یک جاده صرف‌نظر می‌کند، زمان رسیدن کالا طولانی‌تر می‌شود و هزینه نگهداری، حمل و خطر آسیب به بار بالا می‌رود. این رابطه در بلوچستان پاکستان یک نگرانی فرضی نیست.
پایگاه داده درگیری‌های مسلحانه گزارش کرده است که شمار درگیری‌های مسلحانه میان گروه‌های جدایی‌طلب بلوچ و نیروهای امنیتی پاکستان در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ به بیش از ۵۴۰ مورد رسیده، در حالی که در دوره مشابه ۲۰۲۵ ۲۹۹ مورد بوده است. این ارقام مربوط به کل استان بلوچستان است و نباید همه آن‌ها را حمله به مسیر ایران دانست. گزارش میدانی عرب‌نیوز نیز، به نقل از داده‌های دولت محلی، از آتش گرفتن ۱۰۷ کامیون باری در جاده‌های این استان از ابتدای ۲۰۲۶ تا اوایل اوت خبر داده است؛ بخش بزرگی از حملات اخیر در محورهای کویته–تفتان و کویته–کراچی گزارش شده بود.
ارتش آزادی‌بخش بلوچ یکی از گروه‌های مسلح فعال در این منطقه است و در گذشته حمله به زیرساخت‌های حمل‌ونقل را بر عهده گرفته است. این سابقه، مجوز نسبت دادن هر اختلال مرزی یا توقف اخیر تجارت به آن گروه نیست؛ علت رسمی توقف اخیر از سوی مقام‌های دو کشور، مسائل فنی و امنیتی عنوان شده است.
ایران و پاکستان برای تجارت پایدار به سازوکاری مشترک برای اعلام خطر در مسیر، رسیدگی به حادثه، حمایت از رانندگان و جلوگیری از معطل ماندن طولانی بار نیاز دارند. این‌ها موضوعاتی است که می‌توان برای آن‌ها مسئول، زمان‌بندی و گزارش پیشرفت تعیین کرد.
تهران از سفر احتمالی منیر چه نتیجه‌ای باید بخواهد؟
اگر سفر انجام شود، ارزش اقتصادی آن با چند تعهد مشخص سنجیده می‌شود:
زمان‌بندی برای مرز: دو کشور باید روشن کنند هر یک از گذرگاه‌های تفتان و گبد تحت چه شرایطی فعالیت تجاری را از سر می‌گیرد و وضعیت کامیون‌ها و بارهای معطل چگونه تعیین تکلیف می‌شود.
برنامه امنیت مسیر: حفاظت از حمل‌ونقل در سمت پاکستان، رسیدگی به رخدادهای جاده‌ای و تبادل اطلاعات میان مسئولان مرزی باید به روندی مستمر تبدیل شود. تعداد روزهای توقف و شمار کامیون‌های عبوری، معیار سنجش آن است.
حفظ تجارت در زمان مذاکره: ایران می‌تواند پیش از توافق نهایی، برای رفت‌وآمد کالاهای ضروری و محموله‌های حساس راه‌حل‌های محدود و قابل نظارت پیگیری کند. طرح پیشنهادی سازمان ملل برای عبور کود شیمیایی از هرمز، که به توافق ایران و آمریکا و هماهنگی با مقام‌های محلی نیاز دارد، نمونه‌ای از موضوعاتی است که نمی‌توان آن را تا پایان همه اختلاف‌ها معطل گذاشت.
از کجا بفهمیم سفر نتیجه داشته است؟
| وضعیت پس از گفت‌وگو | معنای اقتصادی آن |
| اعلام برنامه بازگشایی گذرگاه‌ها و آغاز عبور بار | نخستین اثر قابل مشاهده بر تجارت زمینی |
| توافق بر سر امنیت جاده‌ها و انتشار گزارش اجرای آن | کاهش نااطمینانی راننده، بازرگان و صاحب کالا |
| انتشار ترتیبات دقیق عبور از هرمز همراه با کاهش محاصره | پیشرفت قابل سنجش در مسئله دریایی |
| انتشار بیانیه کلی بدون تغییر در مرز و دریا | ادامه وضعیت موجود با پیام سیاسی تازه |
پرسش‌های پرتکرار
آیا حضور عاصم منیر جنگ را تمام می‌کند؟
خیر. خبر موجود درباره سفر نیز هنوز در حد احتمال است. پایان درگیری به پذیرش و اجرای تعهدات مشخص از سوی طرف‌های مذاکره وابسته است.
آیا مسیر پاکستان جای تنگه هرمز را می‌گیرد؟
برای بخشی از کالاهای وارداتی و تجارت منطقه‌ای کمک‌کننده است. محدودیت ظرفیت زمینی، مشکلات امنیتی و توقف اخیر دو گذرگاه نشان می‌دهد در کوتاه‌مدت جای صادرات گسترده دریایی نفت را نمی‌گیرد.
چرا بازگشایی مرز باید در دستور کار این سفر باشد؟
چون تجارت در تفتان و گبد-ریمدان اکنون متوقف گزارش شده است. بازگشت کامیون‌ها به مسیر، نتیجه‌ای است که مردم و بازرگانان می‌توانند آن را ببینند.
جمع‌بندی؛ صلح را باید در تنگه و مرز دید
سفر احتمالی عاصم منیر فرصتی برای نزدیک کردن مواضع ایران و آمریکا است. آزمون آن، انتشار خبر دیدار نیست. باید دید محاصره بنادر چه تغییری می‌کند، ایران در قواعد اجرایی عبور از هرمز چه نقشی خواهد داشت و تجارت در مرز پاکستان چه زمانی از سر گرفته می‌شود.
منابع گزارش
وضعیت تأییدنشده سفر
شروط اعلام‌شده و اختلاف مذاکراتی
ترتیبات دریایی متقابل و قابل راستی‌آزمایی
وضعیت مرز و نقشه مسیرهای مصوب
موضع ایران درباره موقت بودن توقف
داده‌های امنیتی و حمل‌ونقل
نیازهای زیرساختی و امنیتی اتصال ریلی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟