توقف تردد در تنگه هرمز از اواخر فوریه ۲۰۲۶، فراتر از یک بحران لجستیکی، بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت ثبت‌شده در تاریخ را به اقتصاد جهانی تحمیل کرد. با خروج روزانه ۱۰.۱ میلیون بشکه نفت از بازار در ماه مارس، قیمت نفت برنت با یک جهش تاریخی به ۱۱۸ دلار رسید و قیمت گاز در اروپا ۷۰ درصد گران شد. اما پیامد اقتصادی این شوک در مرزهای بازار انرژی متوقف نماند؛ مکانیسم انتقال تورم از انرژی به نهاده‌های کشاورزی نشان می‌دهد که بحران ثانویه در بازار کود، می‌تواند ۴۵ میلیون نفر دیگر را به جمعیت درگیر با ناامنی غذایی حاد اضافه کند و تورم جهانی را به سطح ۴.۷ درصد برساند.
به‌روزرسانی [مهر ۱۴۰۵]: بر اساس آخرین بازبینی صندوق بین‌المللی پول (IMF) در سپتامبر ۲۰۲۶، نرخ تورم جهانی به دلیل تثبیت قیمت انرژی در سطوح ۲۵ درصد بالاتر از پیش از بحران، به ۴.۷ درصد افزایش یافته است. همچنین شاخص قیمت مواد غذایی فائو در آگوست ۲۰۲۶ عدد ۱۳۳.۳ واحد را ثبت کرد که نشان‌دهنده تداوم فشار بر زنجیره تامین غذا و بازگشت صرف ریسک به این بازار است.
بزرگ‌ترین شوک عرضه تاریخ چگونه رقم خورد؟
تنگه هرمز مسیر عبور حدود ۲۰ درصد از جریان نفت جهان است. بسته شدن مؤثر این آبراه در اواخر فوریه ۲۰۲۶، عرضه جهانی نفت را در ماه مارس به میزان ۱۰.۱ میلیون بشکه در روز کاهش داد. برآوردهای بانک جهانی (World Bank) نشان می‌دهد که در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶، تولید جهانی نفت با افت ۶.۶ درصدی (معادل ۶.۹ میلیون بشکه در روز) نسبت به سال قبل مواجه خواهد شد.
واکنش قیمت‌ها به این شوک عرضه، سریع و شدید بود. قیمت نفت برنت از ۷۲ دلار در پایان فوریه به ۱۱۸ دلار در پایان مارس رسید که بزرگ‌ترین جهش ماهانه در تاریخ بازار نفت محسوب می‌شود. در بازار نقدی نیز برنت در ماه آوریل ارقام نزدیک به ۱۲۸ دلار را لمس کرد. بر اساس پیش‌بینی اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، قیمت برنت از میانگین ۸۱ دلار در سه‌ماهه اول به اوج ۱۱۵ دلار در سه‌ماهه دوم می‌رسد و در صورت کنترل تنش‌ها، تا پایان سال به ۸۸ دلار تعدیل می‌شود. چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی جهان، میزان وابستگی ساختاری اقتصاد بین‌الملل به این آبراه را بررسی کرده بود.
شوک انرژی چگونه به بحران کود تبدیل شد؟
مکانیسم اصلی انتقال شوک از بازار انرژی به سفره خانوار، بازار کود شیمیایی است. گاز طبیعی بین ۶۰ تا ۸۰ درصد از هزینه متغیر تولید کودهای نیتروژنی را تشکیل می‌دهد. هم‌زمان با جهش نفت، قیمت گاز طبیعی اروپا در ماه مارس ۷۰ درصد افزایش یافت و از ۶۰ یورو در مگاوات‌ساعت عبور کرد. گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) در آسیا نیز رشد ۹۴ درصدی را ثبت کرد.
تحلیل بانک جهانی نشان می‌دهد که در حالت معمول، هر ۱۰ درصد افزایش قیمت نفت ناشی از شوک‌های ژئوپلیتیک، با یک وقفه زمانی قیمت گاز را ۷ درصد و قیمت کود را ۵ درصد بالا می‌برد. اما در بحران ۲۰۲۶، سرعت و شدت انتقال بسیار بالاتر بود. قیمت جهانی اوره گرانول تنها در ماه مارس با ۳۷ درصد رشد به ۶۶۵ دلار در هر تن رسید و در برخی بازارهای خرده‌فروشی آمریکا (مانند ایلینوی) رکورد ۸۲۳ دلار را ثبت کرد.
جدول ۱: تغییرات شاخص‌های کلیدی اقتصاد جهانی در پی بحران هرمز
| شاخص کلیدی | قبل از بحران (اوایل ۲۰۲۶) | پس از شوک (اوج سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶) | میزان تغییر |
|---|---|---|---|
| قیمت نفت برنت | ۷۲ دلار / بشکه | ۱۱۸ تا ۱۲۸ دلار / بشکه | +۶۳٪ تا +۷۷٪ |
| قیمت جهانی اوره (کود) | سطح پایه پیش از بحران | ۶۶۵ دلار / تن | +۳۷٪ (در یک ماه) |
| تورم جهانی (برآورد IMF) | ۴.۴ درصد (سناریوی مرجع) | ۴.۷ درصد (بازبینی سپتامبر) | +۰.۳ واحد درصد |
| جمعیت در معرض ناامنی حاد غذایی | ۲۶۶ میلیون نفر | ۳۱۱ میلیون نفر (برآورد) | +۴۵ میلیون نفر |
تورم انرژی چگونه به هسته اقتصاد نفوذ می‌کند؟
افزایش ۳۱ درصدی شاخص قیمت جهانی کود در سال ۲۰۲۶، مستقیماً بر میزان مصرف کشاورزان اثر می‌گذارد. مطالعات نشان می‌دهد کشش قیمتی تقاضای کود حدود ۱.۷۴- است؛ به این معنا که این جهش قیمتی می‌تواند مصرف کود را تا ۵۴ درصد کاهش دهد. کاهش مصرف کود به افت بازدهی محصولات کشاورزی (با کشش ۰.۲۳۵) و در نتیجه کاهش عرضه مواد غذایی منجر می‌شود.
این زنجیره، تورم هسته را هدف قرار می‌دهد. برآورد جی‌پی مورگان (JPMorgan) نشان می‌دهد که ترکیب پدیده اقلیمی النینو (با اثر ۰.۷ واحد درصدی) و هزینه‌های ناشی از بحران خلیج فارس در بخش دیزل، کود و بسته‌بندی، تورم مواد غذایی را بین ۱.۳ تا ۱.۵ واحد درصد افزایش می‌دهد. انتقال این هزینه‌ها در اقتصادهای در حال توسعه محسوس‌تر است؛ جایی که تورم از ۴.۲ درصد در سال ۲۰۲۵ به ۵.۲ درصد در ۲۰۲۶ تسریع می‌شود. این موضوع در تحلیل چارسو اقتصاد با عنوان چگونه شوک‌های سمت عرضه، سیاست‌های پولی را خنثی می‌کنند؟ نیز ردیابی شده است.
چرا خانوارهای کم‌درآمد قربانیان اصلی این بحران هستند؟
اثر توزیعی تورم مواد غذایی به‌شدت نامتقارن است. خانوارهای کم‌درآمد در کشورهای در حال توسعه تا ۵۰ درصد از درآمد خود را صرف تامین غذا می‌کنند، در حالی که این رقم برای اقتصادهای پیشرفته تنها حدود ۱۰ درصد است. از نظر کمی، یک افزایش ۵ درصدی در قیمت مواد غذایی، قدرت خرید واقعی یک خانوار کم‌درآمد را ۲.۵ درصد کاهش می‌دهد، اما قدرت خرید خانوار ثروتمند تنها ۰.۵ درصد افت می‌کند.
برنامه جهانی غذا (WFP) هشدار داده است که کاهش توان مالی کشاورزان برای خرید نهاده‌های تولید، می‌تواند تا ۴۵ میلیون نفر دیگر را به جمعیت ۲۶۶ میلیون نفریِ درگیر با ناامنی غذایی حاد (در ۴۷ کشور) اضافه کند.
پرسش‌های پرتکرار درباره اثرات اقتصادی بحران هرمز
بسته‌شدن تنگه هرمز چه تاثیری بر عرضه جهانی نفت داشت؟
این انسداد باعث شد در ماه مارس ۲۰۲۶ روزانه حدود ۱۰.۱ میلیون بشکه نفت از دسترس بازار خارج شود که به عنوان بزرگ‌ترین شوک عرضه تاریخ ثبت شده است.
چرا گرانی نفت باعث افزایش قیمت غذا می‌شود؟
گاز طبیعی که قیمت آن همبستگی بالایی با نفت دارد، بین ۶۰ تا ۸۰ درصد هزینه تولید کودهای شیمیایی را تشکیل می‌دهد. گرانی کود باعث کاهش مصرف کشاورزان، افت تولید محصول و در نهایت افزایش قیمت مواد غذایی می‌شود.
تورم جهانی در سال ۲۰۲۶ چقدر برآورد شده است؟
صندوق بین‌المللی پول در بازبینی سپتامبر ۲۰۲۶، پیش‌بینی نرخ تورم جهانی را به دلیل تثبیت قیمت انرژی در سطوح بالا، از ۴.۴ درصد به ۴.۷ درصد افزایش داد.
چه کسانی بیشترین آسیب را از این بحران می‌بینند؟
خانوارهای کم‌درآمد در اقتصادهای در حال توسعه که نیمی از درآمد خود را صرف غذا می‌کنند، بزرگ‌ترین بازندگان این بحران هستند. برآورد می‌شود ۴۵ میلیون نفر در معرض خطر ناامنی حاد غذایی قرار گیرند.
جمع‌بندی؛ بحران هرمز فقدان ذخایر استراتژیک غذا را برملا کرد
داده‌ها نشان می‌دهند که شوک هرمز یک رویداد نقطه‌ای در بازار نفت نیست، بلکه یک «فرایند آبشاری» است. اختلال در لجستیک انرژی، از کانال قیمت گاز به بازار کود شیمیایی منتقل شده و با یک وقفه چندماهه، خود را به شکل کاهش بازدهی زمین‌های کشاورزی و تورم مواد غذایی نشان داده است.
مسئله اصلی در این بحران، تنها نفت ۱۱۸ دلاری یا گاز ۶۰ یورویی نیست؛ مشکل ساختاری این است که برخلاف بازار انرژی که کشورهای توسعه‌یافته با تکیه بر «ذخایر استراتژیک نفت» (SPR) تلاش می‌کنند اثر شوک‌ها را مهار کنند، هیچ ذخیره استراتژیک بین‌المللی برای «کود شیمیایی» وجود ندارد. تا زمانی که سیاست‌گذاران جهانی مکانیزمی برای تامین مالی واردات نهاده‌های کشاورزی برای کشورهای آسیب‌پذیر ایجاد نکنند، اهرم جغرافیایی هرمز می‌تواند هر تنش ژئوپلیتیک در خاورمیانه را مستقیماً به بحران سیستماتیک گرسنگی در کشورهای در حال توسعه تبدیل کند.
منابع گزارش
- World Bank | Commodity Markets Outlook — برآوردهای قیمت نفت، گاز و کودهای شیمیایی
- IMF | World Economic Outlook Update Sept ۲۰۲۶ — داده‌های تورم جهانی و اقتصادهای در حال توسعه
- FAO | Food Price Index — شاخص قیمت جهانی مواد غذایی در آگوست ۲۰۲۶
- World Food Programme (WFP) — هشدارهای مرتبط با امنیت غذایی و جمعیت آسیب‌پذیر
- US Energy Information Administration (EIA) — پیش‌بینی روند قیمت برنت در سال ۲۰۲۶
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟