بسته‌شدن تنگه هرمز چگونه ۴۵ میلیون نفر را در معرض گرسنگی قرار داد؟ از نفت ۱۱۸ دلاری تا بحران کود

بسته‌شدن مؤثر تنگه هرمز در پی تشدید درگیری‌های خاورمیانه، فقط بازار نفت را تکان نداد؛ این اختلال بزرگ‌ترین شوک عرضه ثبت‌شده در تاریخ بازار نفت را رقم زد و عرضه جهانی در مارس ۲۰۲۶ حدود ۱۰.۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. قیمت آتی نفت برنت در پایان سه‌ماهه نخست به حدود ۱۱۸ دلار در هر بشکه رسید و جهش هزینه انرژی و اختلال در صادرات خلیج فارس، بازار کود و سپس زنجیره تولید غذا را تحت فشار قرار داد. برنامه جهانی غذا هشدار داده است که در صورت تداوم بحران و باقی‌ماندن نفت در سطوح بالای ۱۰۰ دلار، نزدیک به ۴۵ میلیون نفر دیگر ممکن است در سال ۲۰۲۶ با ناامنی غذایی حاد روبه‌رو شوند.

آخرین به‌روزرسانی: ۹ مهر ۱۴۰۵

داده‌های تازه منتشرشده تا مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد اثر بحران از بازار انرژی فراتر رفته است. صندوق بین‌المللی پول در به‌روزرسانی ژوئیه، پیش‌بینی تورم جهانی سال ۲۰۲۶ را به ۴.۷ درصد افزایش داد. در سوی دیگر، شاخص قیمت مواد غذایی فائو در اوت به ۱۳۳.۳ واحد رسید؛ ۱.۹ درصد بیشتر از ژوئیه و ۲.۵ درصد بالاتر از مدت مشابه سال قبل.

این داده‌ها به این معنا نیست که تنگه هرمز به‌تنهایی عامل تمام افزایش قیمت مواد غذایی جهان بوده است. فائو در کنار تنش‌های خاورمیانه، عواملی مانند شرایط نامساعد آب‌وهوایی و اختلال در تجارت دریای سیاه را نیز از عوامل فشار بر بازار جهانی غذا معرفی کرده است.

بسته‌شدن تنگه هرمز چگونه بزرگ‌ترین شوک عرضه نفت تاریخ را رقم زد؟

اهمیت تنگه هرمز از حجم عظیم انرژی عبوری از این آبراه ناشی می‌شود. بانک جهانی اعلام کرده است که حدود ۳۵ درصد تجارت دریابرد نفت خام جهان از این مسیر عبور می‌کند.

در پی حملات به زیرساخت‌های انرژی و محدودیت تردد نفتکش‌ها، عرضه جهانی نفت در مارس ۲۰۲۶ حدود ۱۰.۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافت. بانک جهانی این اتفاق را بزرگ‌ترین اختلال عرضه در تاریخ بازار نفت توصیف کرده است.

همچنین تولید جهانی نفت در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ حدود ۶.۹ میلیون بشکه در روز یا ۶.۶ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافت؛ افتی که عمدتاً در میان تولیدکنندگانی متمرکز بود که برای صادرات به تنگه هرمز وابسته هستند.

چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش «تنگه هرمز چیست و چرا گلوگاه انرژی جهان است؟» جزئیات وابستگی بازار نفت و LNG جهان به این آبراه را بررسی کرده است.

نفت ۱۱۸ دلاری؛ بازار انرژی چقدر از بحران هرمز آسیب دید؟

داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می‌دهد قیمت آتی نفت برنت که سال ۲۰۲۶ را در محدوده ۶۱ دلار آغاز کرده بود، پس از آغاز درگیری‌ها و بسته‌شدن مؤثر تنگه هرمز به‌شدت افزایش یافت و سه‌ماهه نخست سال را در محدوده ۱۱۸ دلار در هر بشکه به پایان رساند.

EIA اعلام کرده است افزایش قیمت نفت در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶، پس از تعدیل اثر تورم، بزرگ‌ترین افزایش سه‌ماهه‌ای در مجموعه داده این نهاد از سال ۱۹۸۸ بوده است.

نوسان شدید در سه‌ماهه دوم نیز ادامه یافت. برنت در ۲۹ آوریل بار دیگر تا حدود ۱۱۸ دلار معامله شد، اما در ۲۶ ژوئن تا حدود ۷۲ دلار عقب نشست. این دامنه وسیع نشان می‌دهد بازار در کنار کمبود واقعی عرضه، به اخبار مربوط به مسیرهای کشتیرانی، مذاکرات و چشم‌انداز بازگشت تولید نیز واکنش شدیدی نشان داده است.

شوک تنگه هرمز چگونه از نفت به کود و سپس غذا منتقل شد؟

ارتباط تنگه هرمز با امنیت غذایی از جایی آغاز می‌شود که انرژی وارد هزینه تولید کشاورزی می‌شود. کودهای نیتروژنی به گاز طبیعی وابستگی بالایی دارند و اختلال در صادرات گاز و نهاده‌های تولید کود از خلیج فارس، هم‌زمان عرضه و هزینه تولید را تحت فشار قرار داد.

بانک جهانی پیش‌بینی کرده است متوسط قیمت کود در سال ۲۰۲۶ بیش از ۳۰ درصد افزایش یابد و قیمت اوره حدود ۶۰ درصد رشد کند.

• مرحله اول: اختلال در تنگه هرمز

  محدودیت کشتیرانی و اختلال در زیرساخت‌های منطقه، صادرات نفت، LNG و نهاده‌های مورد استفاده در تولید کود را کاهش می‌دهد.

• مرحله دوم: افزایش قیمت انرژی و کود

  افزایش هزینه گاز و کاهش دسترسی به عرضه خاورمیانه، هزینه تولید و خرید کودهای نیتروژنی را افزایش می‌دهد.

• مرحله سوم: فشار بر کشاورزان

  کود گران‌تر، حاشیه سود کشاورزان را کاهش می‌دهد و در کشورهای کم‌درآمد می‌تواند توان مالی آنها برای خرید نهاده کافی را محدود کند.

• مرحله چهارم: افزایش ریسک کاهش تولید غذا

  کاهش دسترسی به کود، همراه با هزینه بالاتر سوخت، حمل‌ونقل و سایر نهاده‌ها، ریسک کاهش بازده و افزایش هزینه تولید محصولات کشاورزی را بالا می‌برد.

• مرحله پنجم: انتقال شوک به مصرف‌کننده

  افزایش هزینه تولید و حمل‌ونقل در نهایت می‌تواند به افزایش قیمت مواد غذایی و تشدید ناامنی غذایی در کشورهای آسیب‌پذیر منجر شود.

آخرین وضعیت بحران تنگه هرمز در اعداد

آیا واقعاً ۴۵ میلیون نفر به دلیل بسته‌شدن تنگه هرمز گرسنه شده‌اند؟

خیر؛ عدد ۴۵ میلیون نفر یک برآورد سناریویی است و نباید به‌عنوان تعداد قطعی افرادی که تاکنون گرسنه شده‌اند تفسیر شود.

برنامه جهانی غذا در مارس ۲۰۲۶ برآورد کرد که اگر بحران خاورمیانه تا میانه سال ادامه پیدا کند و قیمت نفت بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه باقی بماند، نزدیک به ۴۵ میلیون نفر دیگر ممکن است وارد سطوح حاد ناامنی غذایی شوند.

WFP در زمان انتشار این برآورد اعلام کرد حدود ۳۱۸ میلیون نفر از قبل با ناامنی غذایی مواجه بودند. بنابراین تحقق کامل سناریوی ۴۵ میلیونی می‌توانست جمعیت درگیر را به حدود ۳۶۳ میلیون نفر برساند.

این نهاد در گزارش تازه‌تر خود در ژوئن اعلام کرد بخشی از پیامدهایی که در مارس درباره آنها هشدار داده بود، بالفعل شده و افزایش هزینه انرژی، حمل‌ونقل و نهاده‌های کشاورزی فشار بر خانوارهای آسیب‌پذیر را تشدید کرده است؛ با این حال، این گزارش نیز تأیید نمی‌کند که تمام ۴۵ میلیون نفر پیش‌بینی‌شده وارد ناامنی غذایی حاد شده‌اند.

چرا بحران کود برای امنیت غذایی از خود نفت مهم‌تر می‌شود؟

قیمت نفت ممکن است در مدت کوتاهی افزایش یا کاهش پیدا کند، اما شوک کود می‌تواند با تأخیر وارد چرخه کشاورزی شود. کشاورز درباره مقدار کود، سطح زیر کشت و سایر نهاده‌ها پیش از برداشت تصمیم می‌گیرد؛ بنابراین جهش هزینه نهاده‌ها ممکن است اثر خود را ماه‌ها بعد در حجم تولید و قیمت محصولات نشان دهد.

بانک جهانی گزارش کرده است شاخص قیمت کود این نهاد در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ بیش از ۱۲ درصد نسبت به فصل قبل افزایش یافت و تا آوریل به بالاترین سطح از اکتبر ۲۰۲۲ رسید. اختلال صادرات مرتبط با تنگه هرمز یکی از عوامل اصلی این افزایش بود.

بانک جهانی همچنین پیش‌بینی کرده است «قابلیت خرید کود» برای کشاورزان در سال ۲۰۲۶ به ضعیف‌ترین سطح از سال ۲۰۲۲ برسد؛ موضوعی که می‌تواند درآمد کشاورزان و بازده آتی محصولات را تحت فشار قرار دهد.

قیمت جهانی غذا بعد از بحران هرمز چه تغییری کرد؟

آخرین داده در دسترس فائو در زمان به‌روزرسانی این گزارش مربوط به اوت ۲۰۲۶ است. شاخص قیمت مواد غذایی فائو در این ماه به ۱۳۳.۳ واحد رسید؛ ۱.۹ درصد بیشتر از ژوئیه و ۲.۵ درصد بالاتر از اوت سال قبل.

این شاخص به بالاترین سطح از اواخر سال ۲۰۲۲ رسیده، اما همچنان حدود ۱۶.۸ درصد پایین‌تر از اوج تاریخی مارس ۲۰۲۲ قرار دارد.

نکته مهم این است که افزایش قیمت جهانی غذا را نمی‌توان صرفاً به بحران هرمز نسبت داد. فائو مجموعه‌ای از عوامل شامل گرمای شدید، ریسک‌های آب‌وهوایی، تنش‌های ژئوپلیتیک و اختلال در مسیرهای تجاری را عامل افزایش قیمت‌ها معرفی کرده است.

بحران هرمز چگونه تورم جهانی را بالا برد؟

اثر اقتصادی شوک انرژی فقط از قیمت بنزین یا برق عبور نمی‌کند. انرژی در حمل‌ونقل، تولید صنعتی، کشاورزی، کود، بسته‌بندی و تجارت بین‌المللی حضور دارد؛ به همین دلیل افزایش پایدار هزینه انرژی می‌تواند به سایر اجزای سبد مصرف منتقل شود.

صندوق بین‌المللی پول در به‌روزرسانی ژوئیه ۲۰۲۶، تورم جهانی سال جاری را ۴.۷ درصد پیش‌بینی کرد و اعلام کرد روند کاهش تورم که از اوایل ۲۰۲۴ ادامه داشت، متوقف شده است.

با این حال، IMF هم‌زمان تأکید کرده که آثار دور دوم شوک تا آن زمان محدودتر از نگرانی‌های اولیه بوده است. برداشت از ذخایر، افزایش تولید خارج از خلیج فارس، کاهش تقاضا و سهم بیشتر انرژی‌های تجدیدپذیر بخشی از فشار اولیه را جذب کرده‌اند.

چرا کشورهای فقیر بیشترین آسیب را از شوک تنگه هرمز می‌بینند؟

اثر بحران برای همه کشورها یکسان نیست. اقتصادهایی که هم به واردات انرژی و هم به واردات غذا یا کود وابسته‌اند، شوک را از چند مسیر به‌طور هم‌زمان دریافت می‌کنند.

• هزینه واردات انرژی افزایش می‌یابد

  کشور واردکننده باید ارز بیشتری برای نفت، فرآورده‌های نفتی یا LNG پرداخت کند.

• واردات کود گران‌تر می‌شود

  افزایش هزینه نهاده‌های کشاورزی می‌تواند مستقیماً بودجه کشاورزان و دولت‌هایی را که به کود یارانه می‌دهند تحت فشار قرار دهد.

• هزینه حمل غذا افزایش پیدا می‌کند

  سوخت گران‌تر، هزینه جابه‌جایی محصولات از مزرعه تا بازار و همچنین حمل دریایی بین کشورها را افزایش می‌دهد.

• خانوار فقیر سهم بیشتری از درآمد خود را صرف غذا می‌کند

  به همین دلیل حتی افزایش نسبتاً محدود قیمت مواد غذایی می‌تواند اثر شدیدتری بر مصرف واقعی خانوارهای کم‌درآمد داشته باشد.

WFP می‌گوید کشورهای وابسته به واردات در آفریقا و آسیا در معرض شدیدترین افزایش ریسک گرسنگی قرار دارند و بخش بزرگی از جمعیت بالقوه آسیب‌دیده در این مناطق زندگی می‌کنند.

آیا بازگشت نفت از ۱۱۸ دلار به معنی پایان بحران است؟

نه لزوماً. کاهش قیمت نفت نسبت به اوج بحران می‌تواند فشار مستقیم انرژی را کاهش دهد، اما همه آثار شوک با همان سرعت معکوس نمی‌شوند.

بازار کود، قراردادهای حمل‌ونقل، هزینه تولید کشاورزی و تصمیم کشاورزان درباره فصل کشت با تأخیر واکنش نشان می‌دهند. به همین دلیل ممکن است بخشی از فشار غذایی حتی پس از کاهش قیمت نفت ادامه پیدا کند.

نمونه آن در داده‌های اوت فائو دیده می‌شود؛ با وجود فاصله گرفتن نفت از اوج ۱۱۸ دلاری، شاخص جهانی قیمت غذا همچنان نسبت به ماه و سال قبل افزایش داشت.

برای فهمیدن ادامه بحران هرمز باید چه شاخص‌هایی را دنبال کرد؟

• حجم واقعی تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز

  بازگشت پایدار ترافیک دریایی مهم‌تر از واکنش یک‌روزه قیمت نفت به اخبار سیاسی است.

• تولید نفت کشورهای خلیج فارس

  افزایش تولید بدون امکان صادرات کامل الزاماً کمبود بازار جهانی را جبران نمی‌کند.

• قیمت LNG و گاز طبیعی

  این شاخص برای سنجش فشار بعدی بر تولید کودهای نیتروژنی اهمیت ویژه دارد.

• قیمت جهانی اوره و شاخص کود بانک جهانی

  ادامه افزایش این شاخص‌ها می‌تواند نشانه باقی‌ماندن فشار بر هزینه تولید محصولات کشاورزی باشد.

• شاخص قیمت مواد غذایی فائو

  این شاخص یکی از مهم‌ترین معیارها برای مشاهده انتقال شوک نهاده‌ها به بازار جهانی مواد غذایی است.

• گزارش‌های امنیت غذایی WFP

  این داده‌ها مشخص می‌کنند فشار اقتصادی تا چه اندازه به ناامنی غذایی واقعی در کشورهای آسیب‌پذیر تبدیل شده است.

پرسش‌های پرتکرار درباره تنگه هرمز، نفت و بحران غذا

• چند درصد نفت جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند؟

  حجم دقیق بسته به تعریف نفت خام، فرآورده‌ها و دوره اندازه‌گیری متفاوت است. بانک جهانی می‌گوید تنگه هرمز مسیر حدود ۳۵ درصد تجارت دریابرد نفت خام جهان است و این آبراه یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان محسوب می‌شود.

• آیا بسته‌شدن تنگه هرمز باعث نفت ۱۱۸ دلاری شد؟

  اختلال در تردد هرمز و کاهش تولید منطقه از عوامل اصلی جهش قیمت بود. براساس EIA، قیمت آتی برنت در پایان سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ به حدود ۱۱۸ دلار در هر بشکه رسید.

• چرا بسته‌شدن تنگه هرمز قیمت غذا را بالا می‌برد؟

  اختلال در هرمز می‌تواند قیمت انرژی، LNG، کود، سوخت کشاورزی و حمل‌ونقل را افزایش دهد. افزایش این هزینه‌ها از مسیر تولید و تجارت به قیمت مواد غذایی منتقل می‌شود.

• آیا ۴۵ میلیون نفر به دلیل بحران هرمز گرسنه شده‌اند؟

  خیر. WFP رقم ۴۵ میلیون نفر را به‌عنوان افزایش بالقوه جمعیت درگیر ناامنی غذایی حاد در سناریوی تداوم بحران و نفت بالای ۱۰۰ دلار مطرح کرده است؛ این عدد آمار قطعی افراد گرسنه‌شده نیست.

• بسته‌شدن تنگه هرمز چه اثری بر قیمت کود دارد؟

  خلیج فارس یکی از مراکز مهم صادرات انرژی و نهاده‌های کود است. بانک جهانی پیش‌بینی کرده متوسط قیمت کود در سال ۲۰۲۶ بیش از ۳۰ درصد و قیمت اوره حدود ۶۰ درصد افزایش یابد.

• آیا بازشدن تنگه هرمز فوراً قیمت غذا را کاهش می‌دهد؟

  الزاماً خیر. کاهش هزینه انرژی می‌تواند فشار را کمتر کند، اما قراردادهای حمل‌ونقل، قیمت کود، تصمیمات مربوط به کشت و برداشت محصولات با تأخیر تعدیل می‌شوند.

جمع‌بندی؛ بحران تنگه هرمز چگونه از نفت به سفره مردم رسید؟

بحران تنگه هرمز نشان داد اهمیت این آبراه فقط به تعداد بشکه‌های نفت عبوری محدود نیست. اختلال در هرمز ابتدا عرضه جهانی نفت را حدود ۱۰.۱ میلیون بشکه در روز کاهش داد و برنت را تا محدوده ۱۱۸ دلار بالا برد؛ سپس فشار از مسیر گاز، کود، سوخت و حمل‌ونقل به زنجیره تولید غذا منتقل شد.

بانک جهانی اکنون افزایش بیش از ۳۰ درصدی متوسط قیمت کود و رشد حدود ۶۰ درصدی اوره در سال ۲۰۲۶ را پیش‌بینی می‌کند. هم‌زمان شاخص جهانی قیمت غذای فائو در اوت به ۱۳۳.۳ واحد رسیده و IMF تورم جهانی سال ۲۰۲۶ را ۴.۷ درصد پیش‌بینی کرده است.

مهم‌ترین هشدار اما از WFP می‌آید: اگر اختلال شدید در بازار انرژی طولانی شود، میلیون‌ها خانوار کم‌درآمد که پیش از بحران نیز با ناامنی غذایی دست‌وپنجه نرم می‌کردند، توان کمتری برای جذب افزایش قیمت غذا خواهند داشت. سناریوی این نهاد نشان می‌دهد در شرایط بحرانی، تا ۴۵ میلیون نفر دیگر می‌توانند وارد ناامنی غذایی حاد شوند.

بنابراین حلقه اقتصادی بحران را می‌توان این‌گونه خلاصه کرد: تنگه هرمز ← کاهش عرضه انرژی ← نفت و گاز گران‌تر ← کود و حمل‌ونقل گران‌تر ← افزایش هزینه تولید غذا ← فشار بیشتر بر خانوارهای آسیب‌پذیر.

منابع گزارش

• World Bank | Commodity Markets Outlook 2026

  داده‌های مربوط به شوک عرضه نفت، تنگه هرمز، قیمت کود، اوره و اثر بحران بر امنیت غذایی.

• World Bank | Strait of Hormuz disruption sends oil prices surging

  داده‌های مربوط به کاهش ۱۰.۱ میلیون بشکه‌ای عرضه نفت و افت تولید در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶.

• World Bank | Fertilizer prices surge as Strait of Hormuz disruptions tighten supplies

  بررسی انتقال اختلال تنگه هرمز به بازار جهانی کود.

• U.S. EIA | Crude oil prices increased sharply in Q1 2026

  داده‌های قیمت نفت برنت در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶.

• U.S. EIA | Petroleum markets in the second quarter of 2026

  داده‌های نوسان قیمت برنت در سه‌ماهه دوم.

• World Food Programme | Food insecurity projections

  برآورد افزایش بالقوه ۴۵ میلیون نفری ناامنی غذایی حاد.

• World Food Programme | June 2026 update

  به‌روزرسانی اثر بحران بر کشورهای آسیب‌پذیر.

• FAO | Food Price Index

  شاخص جهانی قیمت مواد غذایی در اوت ۲۰۲۶.

• IMF | World Economic Outlook Update, July 2026

  پیش‌بینی تورم جهانی ۴.۷ درصدی در سال ۲۰۲۶.