تحولات ژئوپلیتیکی سالهای اخیر نشان داده است که پایداری تجارت خارجی دیگر صرفا به ظرفیت بنادر داخلی وابسته نیست، بلکه به میزان دسترسی کشورها به شبکهای متنوع از مسیرهای حملونقل و بنادر ثالث نیز بستگی دارد. افزایش تنشهای امنیتی در خلیج فارس و دریای سرخ، اختلال در برخی مسیرهای سنتی کشتیرانی و افزایش هزینههای بیمه و حملونقل، موجب شده بسیاری از کشورها راهبرد تنوع بخشی به مسیرهای تجاری را در دستور کار قرار دهند. در این چارچوب، استفاده از بنادر ثالث برای بازصادرات، واردات و ترانزیت کالا، به یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت ریسک در تجارت بینالملل تبدیل شده است.
برای ایران نیز که در سالهای اخیر با محدودیتهای ناشی از تحریمها، افزایش هزینههای حملونقل و نوسانات امنیتی منطقه روبهرو بوده، توسعه همکاری با بنادر ثالث میتواند بخشی از این ریسکها را کاهش دهد. در میان گزینههای موجود، بندر قاسم پاکستان به دلیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیت عملیاتی و اتصال به شبکه حملونقل جنوب آسیا، یکی از مهمترین گزینههای قابل بررسی محسوب میشود.
بندر قاسم در حدود ۳۵ کیلومتری جنوبشرقی کراچی و در سواحل دریای عرب قرار دارد و پس از بندرکراچی، دومین بندر بزرگ پاکستان است. بر اساس آمار سازمان بناد پاکستان، این بندر سالانه بیش از ۵۰ میلیون تن کالا را تخلیه و بارگیری میکند و حدود ۴۵ تا ۵۰ درصد تجارت دریایی پاکستان از طریق آن انجام میشود. همچنین نزدیک به ۳۵ درصد ترافیک کانتینری و همچنین نزدیک به ۸۰ درصد واردات نفت خام و فرآوردههای انرژی پاکستان از مسیر بندر قاسم صورت میگیرد که جایگاه آن را در امنیت انرژی این کشور نشان میدهد. این ارقام نشان میدهد بندر قاسم تنها یک بندر تجاری نیست، بلکه یکی از مهمترین زیرساختهای اقتصادی پاکستان به شمار میرود.
همپچنین، مطابق گزارش بانک جهانی، هزینههای لجستیکی در کشورهای درحالتوسعه به طور متوسط بین ۱۸ تا ۲۵ درصد ارزش کالا را تشکیل میدهد، در حالی که در اقتصادهای توسعهیافته این نسبت کمتر از ۱۰ درصد است. از این منظر، استفاده از بنادر ثالث مجهز و دارای زیرساخت مناسب میتواند هزینه زنجیره تأمین را به میزان قابل توجهی کاهش دهد؛ موضوعی که اهمیت بندر قاسم را برای تجارت منطقهای دوچندان میکند.
نکته مهم دیگر، قرار گرفتن این بندر در مجاورت بزرگترین منطقه صنعتی پاکستان است. صنایع فولاد، پالایشگاههای نفت، مجتمعهای پتروشیمی، کارخانههای تولید کود شیمیایی، نیروگاههای برق و صنایع خودروسازی در اطراف بندر مستقر هستند؛ موضوعی که موجب شده زیرساختهای انبارداری، لجستیک، حملونقل جادهای و ریلی و خدمات گمرکی این بندر با سرعت بیشتری نسبت به بسیاری از بنادر منطقه توسعه یابد.
بندر قاسم، حلقه مکمل تجارت منطقهای و بازصادرات
یکی از مهمترین مزیتهای بندر قاسم، موقعیت جغرافیایی آن در دریای عرب و خارج از محدوده خلیج فارس است. این ویژگی باعث میشود کشتیهای تجاری بدون عبور از تنگه هرمز به این بندر دسترسی داشته باشند؛ موضوعی که در شرایط افزایش تنشهای امنیتی، اهمیت راهبردی این بندر را افزایش داده است. بانک توسعه آسیایی نیز در ارزیابی خود از زیرساختهای حملونقل پاکستان تأکید میکند که توسعه بنادر جنوبی این کشور، به افزایش تابآوری زنجیره تأمین جنوب آسیا در برابر اختلالات منطقهای کمک کرده است.
دادههای کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد) نشان میدهد بیش از ۸۰ درصد تجارت جهانی از طریق حملونقل دریایی انجام میشود و بنادر واسط سهم فزایندهای در زنجیره تأمین جهانی دارند. به همین دلیل کشورهایی مانند امارات، سنگاپور و مالزی بخش قابل توجهی از درآمدهای بندری خود را از محل بازصادرات کالا کسب میکنند؛ الگویی که میتواند در همکاری ایران با بنادر ثالث از جمله بندر قاسم نیز مورد توجه قرار گیرد.
بندر قاسم از نظر زیرساختی نیز قابلیتهای متنوعی دارد. این بندر دارای پایانههای تخصصی کانتینری، ترمینالهای مواد فله، پایانههای نفتی، اسکله واردات گاز طبیعی مایع، مخازن ذخیرهسازی سوخت و مراکز بزرگ لجستیکی است. همچنین اتصال مستقیم آن به شبکه ریلی و بزرگراهی پاکستان، انتقال سریع کالا به مراکز صنعتی و مرزهای افغانستان را ممکن کرده است. توسعه کریدور اقتصادی چین_پاکستان نیز موجب ارتقای زیرساختهای حملونقل پیرامون این بندر شده و ظرفیت ترانزیتی آن را افزایش داده است.
از منظر ایران، این ویژگیها میتواند فرصتهای قابل توجهی ایجاد کند. بخشی از کالاهایی که به دلایل تجاری، بیمهای یا محدودیتهای ناشی از تحریم امکان ورود مستقیم به بنادر ایران را ندارند، میتوانند ابتدا وارد بندر قاسم شده و پس از انجام عملیات انبارداری، بستهبندی، ایجاد ارزش افزوده یا بازصادرات، از طریق مسیرهای دریایی یا زمینی به بازار مقصد منتقل شوند. این الگو پیشتر در بنادری مانند جبلعلی تجربه شده و نقش مهمی در حفظ جریان تجارت کشورهای منطقه داشته است.
علاوه بر این، نزدیکی نسبی بندر قاسم به مرزهای جنوب شرقی ایران، امکان توسعه همکاریهای حملونقل میان دو کشور را نیز فراهم میکند. اتصال مسیرهای جادهای و ریلی پاکستان به مرزهای میرجاوه و ریمدان، این ظرفیت را دارد که در آینده بخشی از تجارت دوجانبه یا حتی تجارت ترانزیتی آسیای جنوبی و غرب آسیا را از مسیرهای مشترک عبور دهد. این موضوع به ویژه در شرایطی اهمیت پیدا میکند که ایران به دنبال تنوع بخشی به مسیرهای تأمین کالا و کاهش وابستگی به چند بندر محدود است.
الزامات و محدودیتهای بهرهگیری از بندر قاسم
با وجود ظرفیتهای قابل توجه، بندر قاسم نمیتواند جایگزین بنادر اصلی ایران مانند شهید رجایی یا چابهار باشد، بلکه باید بهعنوان یک ظرفیت مکمل در راهبرد تجارت خارجی کشور مورد توجه قرار گیرد. موفقیت این مسیر مستلزم توسعه همکاریهای گمرکی، ایجاد خطوط منظم کشتیرانی میان بنادر ایران و پاکستان، تسهیل مقررات ترانزیتی و سرمایهگذاری مشترک در زیرساختهای لجستیکی است.
همچنین باید توجه داشت که بندر قاسم در رقابت با بنادر منطقهای مانند جبلعلی، صلاله و گوادر قرار دارد. بانک جهانی و کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد) در گزارشهای خود تأکید میکنند که موفقیت یک بندر در جذب تجارت منطقهای، تنها به ظرفیت اسکلهها وابسته نیست؛ بلکه عواملی مانند سرعت ترخیص کالا، کیفیت خدمات بندری، هزینه حملونقل، ثبات مقررات، اتصال به شبکههای ریلی و جادهای و دسترسی به خدمات مالی بینالمللی نیز نقش تعیینکننده دارند. از این منظر، پاکستان برای تبدیل بندر قاسم به یک هاب بزرگ بازصادرات، همچنان نیازمند سرمایهگذاری بیشتر در زیرساختهای لجستیکی و گمرکی است.
با این حال، روندهای منطقهای نشان میدهد جایگاه بندر قاسم در حال تقویت است. بر اساس تحلیل مؤسسه توسعه اقتصاد پاکستان، افزایش ریسکهای ژئوپلیتیکی در خلیج فارس و تغییر الگوهای تجارت دریایی، فرصت مناسبی برای بنادر پاکستان ایجاد کرده تا سهم بیشتری از تجارت منطقهای را جذب کنند.
در مجموع، بندر قاسم را باید یکی از گزینههای مهم برای تنوعبخشی به مسیرهای واردات و بازصادرات ایران دانست. این بندر به دلیل موقعیت خارج از خلیج فارس، ظرفیت بالای عملیاتی، اتصال به شبکه حملونقل جنوب آسیا و توسعه زیرساختهای صنعتی، میتواند بخشی از ریسکهای ناشی از تمرکز تجارت بر مسیرهای محدود را کاهش دهد و در کنار بنادر داخلی، به افزایش تابآوری زنجیره تأمین و تجارت خارجی ایران کمک کند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟