کاهش ضایعات محصولات کشاورزی دیگر صرفاً یک موضوع مرتبط با الگوی مصرف نیست؛ بلکه به یکی از حلقههای مهم زنجیره امنیت غذایی تبدیل شده است. هر مقدار محصولی که در مراحل تولید، برداشت، نگهداری، حملونقل یا مصرف از بین میرود، بخشی از آب، انرژی، زمین، نهاده و سرمایه صرفشده برای تولید آن نیز عملاً هدر میرود.
حجتالاسلام والمسلمین سید حسن ربانی، نماینده ولیفقیه در وزارت جهاد کشاورزی، با اشاره به ضایعات سالانه حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار تن از محصولات کشاورزی، بر ضرورت برنامهریزی برای کاهش این هدررفت تأکید کرده است. اهمیت این عدد زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم کاهش اتلاف، بدون افزایش سطح زیرکشت، میتواند بخشی از ظرفیت موجود تولید را دوباره به چرخه مصرف بازگرداند.
ضایعات کشاورزی؛ حلقهای که نباید نادیده گرفته شود
مسئله ضایعات فقط به مرحله مصرف نهایی محدود نیست. ضعف در برداشت، بستهبندی، زنجیره سرد، انبارداری، حملونقل و فرآوری میتواند موجب شود محصولی که برای تولید آن منابع قابل توجهی مصرف شده، پیش از رسیدن به مصرفکننده از چرخه خارج شود.
از منظر اقتصادی، کاهش ضایعات میتواند همزمان سه هدف را دنبال کند: افزایش بهرهوری منابع، کاهش فشار بر تولید و تقویت دسترسی پایدار به مواد غذایی. به همین دلیل، سیاست کاهش ضایعات باید در کنار سیاستهای افزایش تولید قرار گیرد، نه در حاشیه آن.
۵ نکته درباره اقتصاد ضایعات کشاورزی
کاهش ضایعات زمانی به یک سیاست مؤثر تبدیل میشود که از سطح توصیههای عمومی فراتر برود و به زنجیرهای از اقدامات اجرایی تبدیل شود. عدد ۱.۳ میلیون تن، نشان میدهد موضوع از یک مسئله محدود مصرفی فراتر رفته و به مسئلهای مرتبط با بهرهوری منابع و اقتصاد غذا تبدیل شده است. در ادامه، پنج محور مهم برای تحلیل این موضوع مطرح میشود:
۱. هر تن ضایعات، بخشی از سرمایه تولید را از بین میبرد
محصول کشاورزی فقط خود محصول نیست؛ برای تولید آن زمین، آب، انرژی، بذر، کود، نیروی انسانی و سرمایه مصرف شده است. بنابراین، از بین رفتن محصول به معنای از دست رفتن مجموعهای از نهادههای تولید نیز هست. کاهش ضایعات میتواند بدون نیاز مستقیم به افزایش مصرف این نهادهها، خروجی مؤثر زنجیره غذایی را افزایش دهد.
۲. ۱.۳ میلیون تن؛ یک ظرفیت قابل بازیابی
بر اساس آمار اعلامشده از سوی نماینده ولیفقیه در وزارت جهاد کشاورزی، سالانه حدود ۱.۳ میلیون تن محصول کشاورزی ضایع میشود. این رقم باید بهعنوان یک شاخص مهم برای سیاستگذاری در نظر گرفته شود؛ زیرا حتی کاهش بخشی از این حجم، به معنای بازگشت مقداری از محصولات به چرخه مصرف خواهد بود.
۳. زیرساخت پس از تولید، اهمیت اقتصادی بالایی دارد
کاهش ضایعات تنها با فرهنگسازی مصرف محقق نمیشود. توسعه انبارهای استاندارد، زنجیره سرد، بستهبندی مناسب، حملونقل کارآمد و صنایع تبدیلی میتواند نقش مهمی در جلوگیری از افت محصول داشته باشد. بنابراین، سیاست کاهش ضایعات به سرمایهگذاری در بخشهای مختلف زنجیره کشاورزی نیاز دارد.
۴. کاهش ضایعات میتواند فشار بر منابع را کاهش دهد
افزایش تولید برای پاسخگویی به نیاز غذایی، معمولاً به منابع بیشتری نیاز دارد. در مقابل، کاهش اتلاف میتواند بخشی از نیاز بازار را از طریق استفاده مؤثرتر از تولید موجود پوشش دهد. این مسئله بهویژه در شرایطی که منابعی مانند آب و زمین با محدودیت مواجه هستند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
۵. امنیت غذایی فقط با افزایش تولید سنجیده نمیشود
امنیت غذایی به تولید محدود نیست و دسترسی پایدار به مواد غذایی، کاهش اتلاف و کارآمدی زنجیره تأمین نیز در آن اهمیت دارد. اگر بخشی از تولید در مسیر رسیدن از مزرعه به مصرفکننده از بین برود، افزایش تولید بهتنهایی نمیتواند تمام مسئله بهرهوری زنجیره غذا را حل کند.
آیا کاهش ضایعات میتواند جای بخشی از افزایش تولید را بگیرد؟
کاهش ضایعات قرار نیست جایگزین افزایش تولید شود؛ اما میتواند یکی از مسیرهای کمهزینهتر برای افزایش عرضه مؤثر مواد غذایی باشد. وقتی سالانه حدود ۱.۳ میلیون تن محصول کشاورزی از چرخه مصرف خارج میشود، کاهش این اتلاف میتواند به اندازه یک سیاست تولیدمحور، در افزایش بهرهوری زنجیره غذا اهمیت داشته باشد.
در گام بعد، سیاستگذاری باید از اعلام ضرورت کاهش ضایعات به سمت *اندازهگیری دقیق محل وقوع
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟