نزدیکترین بندر ثالث برای توسعه تجارت منطقهای ایران
در شرایطی که تجارت خارجی ایران بیش از گذشته تحت تأثیر تحولات ژئوپلیتیکی، محدودیتهای حمل ونقل و افزایش هزینههای لجستیکی قرار گرفته است، استفاده از بنادر ثالث به یکی از گزینههای مهم برای افزایش تابآوری زنجیره تأمین کشور تبدیل شده است. در میان بنادر منطقه، بندر بصره عراق به دلیل همجواری با ایران، پیوندهای عمیق اقتصادی دو کشور و دسترسی مستقیم به آبهای آزاد، از ظرفیت ویژهای برای ایفای نقش بهعنوان یک بندر مکمل در تجارت خارجی ایران برخوردار است. برخلاف بسیاری از بنادر منطقه که فاصله قابل توجهی با مراکز تولید و بازارهای ایران دارند، بصره در مجاورت مرزهای جنوبغربی کشور قرار گرفته و همین مزیت، هزینه حملونقل زمینی و زمان انتقال کالا را به میزان قابل توجهی کاهش میدهد.
این ظرفیت زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بدانیم عراق در سالهای اخیر به یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران تبدیل شده است. بر اساس آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران، عراق طی سالهای اخیر همواره در میان سه مقصد نخست صادرات غیرنفتی ایران قرار داشته و ارزش مبادلات تجاری دو کشور از ۱۰ میلیارد دلار عبور کرده است. این حجم از تجارت نشان میدهد که هرگونه توسعه زیرساختهای لجستیکی میان دو کشور، مستقیما بر هزینه تجارت، سرعت انتقال کالا و رقابتپذیری صادرکنندگان ایرانی اثرگذار خواهد بود.
از سوی دیگر، بانک جهانی در گزارش ارزیابی زیرساختهای عراق تأکید میکند که استان بصره محور اصلی توسعه بندری این کشور است و بیش از ۹۰ درصد تجارت دریایی عراق از طریق بنادر این استان انجام میشود. توسعه اسکلههای کانتینری، افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری و سرمایهگذاری در پروژههای لجستیکی، موجب شده بصره به مهمترین دروازه تجاری عراق تبدیل شود. این موضوع از نگاه ایران نیز اهمیت دارد. زیرا هرچه ظرفیت بنادر بصره افزایش یابد، امکان استفاده از این زیرساختها برای بازصادرات، واردات کالا، ایجاد مراکز لجستیکی مشترک و انتقال کالا به بازارعراق و حتی سوریه نیز تقویت خواهد شد. از این منظر، بندر بصره میتواند برای ایران نه بهعنوان جایگزین بنادر داخلی، بلکه بهعنوان یک ظرفیت مکمل برای کاهش ریسک، تنوعبخشی به مسیرهای تجارت و افزایش انعطافپذیری بازرگانی خارجی مورد توجه قرار گیرد.
بصره، ظرفیتی برای توسعه بازصادرات ایران
اگرچه بندر بصره در مقایسه با بنادر بزرگی مانند جبلعلی، صلاله یا جبلعلی امارات از نظر حجم عملیات دریایی جایگاه پایینتری دارد، اما از منظر ایران، مزیت اصلی آن در نزدیکی جغرافیایی و پیوند مستقیم با بازار عراق نهفته است. این ویژگی باعث میشود بصره بتواند در برخی حوزهها نقش مکمل بنادر جنوبی ایران را ایفا کند. به ویژه در شرایطی که افزایش تقاضا، محدودیتهای حمل ونقل یا تحولات منطقهای، نیاز به تنوع بخشی مسیرهای تجاری را افزایش میدهد.
بر اساس گزارش بانک جهانی، هزینههای لجستیکی در کشورهای در حال توسعه بهطور متوسط بین ۱۸ تا ۲۵ درصد ارزش کالا را تشکیل میدهد. رقمی که در صورت کوتاه تر شدن مسیرهای حمل ونقل و استفاده از زیرساختهای نزدیک، میتواند به شکل محسوسی کاهش یابد. از این منظر، نزدیکی بنادر بصره به مرزهای شلمچه، چذابه و مهران، امکان انتقال سریع کالا میان دو کشور را فراهم کرده و هزینه حمل زمینی را نسبت به بسیاری از مسیرهای جایگزین کاهش میدهد. این مزیت به ویژه برای کالاهای مصرفی، مواد اولیه صنایع و محصولات کشاورزی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
ظرفیت دیگر بصره، امکان ایفای نقش در بازصادرات کالا است. کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد) در گزارش حمل ونقل دریایی جهان تأکید میکند که توسعه مراکز لجستیکی در بنادر همسایه، یکی از ابزارهای افزایش تابآوری تجارت خارجی کشورها در برابر ریسکهای ژئوپلیتیکی است. بر همین اساس، بخشی از کالاهایی که به دلایل تجاری، محدودیتهای حمل ونقل یا ملاحظات بازار، امکان ورود مستقیم به ایران را ندارند، میتوانند ابتدا وارد بنادر بصره شده و پس از انجام عملیات انبارداری، بستهبندی، تجمیع یا توزیع، به بازار ایران یا سایر بازارهای منطقه منتقل شوند. این الگو امروز در بسیاری از بنادر منطقه از جمله جبلعلی و صلاله نیز اجرا میشود.
از سوی دیگر، بانک توسعه آسیایی در ارزیابی کریدورهای حمل ونقل غرب آسیا، بر نقش عراق بهعنوان حلقه اتصال خلیج فارس به ترکیه، سوریه و شرق مدیترانه تأکید کرده است. اگر پروژههای ریلی و جادهای عراق مطابق برنامه تکمیل شوند، بنادر بصره میتوانند علاوه بر تأمین بازار داخلی عراق، به دروازه ترانزیتی کالا به سمت کشورهای عربی و حوزه مدیترانه تبدیل شوند. برای ایران نیز این تحول از آن جهت اهمیت دارد که استفاده از ظرفیت بصره، تنها به تجارت دوجانبه محدود نخواهد بود، بلکه میتواند مسیر دسترسی کالاهای ایرانی به بازارهای جدید را کوتاهتر و کمهزینهتر کند.
در همین چارچوب، بسیاری از کارشناسان حمل ونقل معتقدند توسعه همکاریهای بندری میان ایران و عراق، نه رقیب بنادر داخلی ایران، بلکه مکمل شبکه لجستیکی کشور خواهد بود. چنین همکاری میتواند با کاهش هزینههای زنجیره تأمین، افزایش انعطافپذیری مسیرهای واردات و صادرات و ایجاد مسیرهای جایگزین در شرایط بحران، بخشی از ریسکهای تجارت خارجی ایران را مدیریت کرده و جایگاه کشور را در شبکه تجارت منطقهای تقویت کند.
مزیتهای راهبردی بندر بصره برای ایران و جمعبندی
بررسی جایگاه بندر بصره نشان میدهد که ارزش این بندر برای ایران بیش از آنکه به ظرفیت تخلیه و بارگیری یا تعداد اسکلههای آن وابسته باشد، به جایگاه آن در راهبرد تنوع بخشی مسیرهای تجارت خارجی بازمیگردد. در شرایطی که تجارت جهانی بیش از گذشته تحت تأثیر تنشهای ژئوپلیتیکی، محدودیتهای حملونقل و افزایش هزینههای لجستیکی قرار گرفته است، برخورداری از مسیرهای جایگزین و بنادر مکمل، یکی از مهمترین ابزارهای افزایش تابآوری اقتصادی کشورها محسوب میشود.
برای ایران، نخستین مزیت بندر بصره، نزدیکی جغرافیایی آن به مراکز تولید و مرزهای غربی کشور است. این ویژگی می تواند زمان و هزینه حمل کالا را نسبت به برخی مسیرهای دریایی کاهش داده و انتقال کالا به بازار عراق را تسهیل کند. دومین مزیت، امکان ایجاد مراکز مشترک لجستیکی و بازصادرات در این بندر است. تجربه بنادر موفق منطقه نشان میدهد که انبارداری، بسته بندی، تجمیع محمولهها و بازصادرات کالا، علاوه بر کاهش هزینههای زنجیره تأمین، دسترسی صادرکنندگان به بازارهای هدف را نیز تسهیل میکند. کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد) نیز در گزارش حملونقل دریایی جهان، توسعه مراکز لجستیکی مشترک را یکی از مهمترین عوامل افزایش رقابت پذیری تجارت خارجی کشورها معرفی کرده است.
مزیت سوم، اتصال بصره به کریدورهای ترانزیتی آینده عراق است. بر اساس ارزیابی بانک توسعه آسیایی، اجرای پروژه جاده توسعه عراق و اتصال بنادر جنوبی این کشور به ترکیه و سپس اروپا، میتواند جایگاه بصره را در تجارت منطقهای به شکل قابل توجهی ارتقا دهد. در صورت تکمیل این پروژه، ایران نیز میتواند از ظرفیت بنادر بصره برای دسترسی سریع تر به بازارهای عراق، سوریه، ترکیه و حتی شرق مدیترانه بهرهمند شود. موضوعی که اهمیت این بندر را فراتر از تجارت دوجانبه ایران و عراق قرار میدهد.
با این حال، استفاده از ظرفیت بصره مستلزم توسعه همکاریهای گمرکی، ایجاد خطوط منظم حملونقل، سرمایهگذاری مشترک در زیرساختهای لجستیکی و هماهنگی بیشتر میان نهادهای تجاری دو کشور است. از این رو، بندر بصره نباید بهعنوان جایگزین بنادر جنوبی ایران تلقی شود، بلکه باید آن را یک ظرفیت مکمل برای افزایش انعطافپذیری تجارت خارجی کشور دانست.
در مجموع، بندر بصره به دلیل همجواری با ایران، جایگاه محوری در تجارت عراق، هزینه لجستیکی پایینتر نسبت به بسیاری از مسیرهای جایگزین و ظرفیت اتصال به کریدورهای منطقهای، میتواند به یکی از مهمترین بنادر ثالث برای توسعه واردات، صادرات و بازصادرات ایران تبدیل شود. بهرهگیری هدفمند از این ظرفیت، ضمن کاهش ریسکهای ناشی از تمرکز تجارت بر مسیرهای محدود، میتواند به تقویت حضور اقتصادی ایران در بازار عراق و افزایش تابآوری تجارت خارجی کشور در برابر تحولات ژئوپلیتیکی کمک کند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟