محمدصادق عظیمی‌فر، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران، اعلام کرده است که رشد سالانه مصرف بنزین، پس از ثبت نرخ حدود ۶ درصد، در شهریور منفی شده است. او همچنین از افزایش حدود ۱۷ درصدی میانگین تولید بنزین، افزایش حدود ۱۱ درصدی تولید پالایشگاهی و رشد حدود ۱۲ درصدی مصرف سی‌ان‌جی پس از اجرای طرح موسوم به «قیمت سوم» خبر داده است.
این ارقام، در صورت تأیید با داده‌های تفصیلی تولید و مصرف، می‌توانند از تغییر در توازن بازار سوخت حکایت کنند. بااین‌حال، کاهش رشد مصرف با کاهش مصرف مطلق یکسان نیست؛ برای مثال، منفی‌شدن رشد سالانه به این معناست که مصرف در دوره مورد بررسی از دوره مشابه سال قبل کمتر بوده، نه لزوماً اینکه مصرف بنزین در تمام روزهای شهریور کاهش یافته است.
چرا منفی‌شدن رشد مصرف، به‌تنهایی به معنای رفع ناترازی بنزین نیست؟
ناترازی بنزین از تفاوت میان عرضه و تقاضا ناشی می‌شود. برای ارزیابی آن، باید علاوه بر نرخ رشد مصرف، حجم واقعی تولید، مصرف داخلی، واردات و تغییرات ذخایر نیز بررسی شود.
اظهارات عظیمی‌فر درباره افزایش تولید بنزین و کاهش رشد مصرف، دو تغییر مهم در سمت عرضه و تقاضا را نشان می‌دهد؛ اما برای اثبات کاهش پایدار ناترازی، باید مشخص شود این تغییرات در چه بازه زمانی رخ داده‌اند و آیا در ماه‌های بعد نیز ادامه پیدا می‌کنند.
برای نمونه، در گزارشی در اوایل شهریور، میانگین مصرف روزانه بنزین در سال جاری حدود ۱۳۲ میلیون لیتر و میانگین مرداد حدود ۱۳۸ میلیون لیتر اعلام شده بود. این ارقام به دوره‌ای متفاوت مربوط‌اند و نمی‌توان آنها را مستقیماً معادل مصرف شهریور دانست؛ اما نشان می‌دهند چرا مقایسه میانگین‌های ماهانه و سالانه برای تحلیل وضعیت سوخت اهمیت دارد.
سه شاخص باید هم‌زمان بررسی شوند:
رشد مصرف: آیا مصرف در مقایسه با دوره مشابه سال قبل کاهش یافته است؟
تولید قابل عرضه: چه مقدار بنزین با کیفیت مورد نیاز و به‌طور مستمر تولید می‌شود؟
شکاف عرضه و تقاضا: آیا مجموع تولید و منابع در دسترس برای پاسخ‌گویی به مصرف کافی است؟
اگر رشد مصرف منفی شود اما سطح تقاضا همچنان از عرضه داخلی بیشتر باشد، ناترازی باقی می‌ماند؛ هرچند ممکن است شدت آن کاهش یابد.
افزایش ۱۷ درصدی تولید بنزین چگونه محقق شده است؟
به گفته مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش، افزایش خوراک پالایشگاه‌ها، اجرای طرح‌های کلیدی و انجام تعمیرات اساسی از عوامل رشد حدود ۱۷ درصدی میانگین تولید بنزین بوده‌اند. او همچنین از بهره‌برداری چهار طرح کیفی‌سازی و افزایش حدود ۳ درصدی تولید فرآورده‌ها خبر داده است.
این رویکرد بر استفاده بیشتر از ظرفیت پالایشگاه‌های موجود تکیه دارد. افزایش خوراک و رفع محدودیت‌های عملیاتی می‌تواند در کوتاه‌مدت تولید را بالا ببرد؛ اما پایداری این افزایش به دسترسی به خوراک، قابلیت اطمینان تجهیزات، تعمیرات دوره‌ای و ظرفیت واقعی واحدهای پالایشی وابسته است.
یک نکته روش‌شناختی نیز اهمیت دارد: افزایش ۱۷ درصدی میانگین تولید بنزین و افزایش ۱۱ درصدی تولید پالایشگاهی لزوماً به یک شاخص یا دوره مقایسه یکسان اشاره نمی‌کنند. تا زمانی که دوره پایه و تعریف هر شاخص اعلام نشود، نمی‌توان این دو رقم را مستقیماً با یکدیگر مقایسه کرد.
افزایش ۱۲ درصدی مصرف سی‌ان‌جی چه اثری بر تقاضای بنزین دارد؟
عظیمی‌فر اعلام کرده است که پس از اجرای طرح قیمت سوم، مصرف گاز طبیعی فشرده یا سی‌ان‌جی حدود ۱۲ درصد افزایش یافته است. در صورت جایگزینی واقعی سی‌ان‌جی به‌جای بنزین، این تغییر می‌تواند بخشی از تقاضا برای بنزین را کاهش دهد.
بااین‌حال، رشد مصرف سی‌ان‌جی به‌تنهایی نشان نمی‌دهد چه میزان بنزین صرفه‌جویی شده است. برای اندازه‌گیری اثر این سیاست، باید حجم مصرف سی‌ان‌جی، تعداد خودروهای دوگانه‌سوز فعال، میزان جایگزینی سوخت و تغییرات مصرف بنزین در همان دوره مشخص باشد.
به همین دلیل، ارزیابی سیاست‌های مدیریت مصرف باید علاوه بر آمار رشد یک حامل انرژی، اثر خالص آن بر مصرف کل سوخت را نیز در نظر بگیرد.
سامان‌دهی کارت‌های سوخت و مقابله با قاچاق چه نقشی دارند؟
طبق گزارش ارائه‌شده از سوی مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش، اقدامات زیر برای مدیریت توزیع و مقابله با تخلفات انجام شده است:
| شاخص عملیاتی | رقم اعلام‌شده |
|---|---|
| پرونده‌های فعال سامان‌دهی‌شده | حدود ۶۶ هزار پرونده |
| بارنامه‌های بررسی و اصلاح‌شده | حدود ۷۷ هزار مورد |
| کارت‌های سوخت مهاجر شناسایی و سامان‌دهی‌شده | حدود ۲ هزار کارت |
| کارت‌های سوخت در حال سامان‌دهی | حدود ۶۰۰ هزار کارت |
| افزایش طول شبکه خطوط لوله طی دو سال | حدود هزار کیلومتر |
منبع ارقام: گزارش خبرگزاری تسنیم از اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش.
سامان‌دهی کارت‌های سوخت و بررسی اسناد حمل می‌تواند به شفافیت بیشتر توزیع و شناسایی موارد مشکوک کمک کند. بااین‌حال، تعداد پرونده‌ها یا کارت‌های بررسی‌شده به‌تنهایی معادل حجم سوخت قاچاق‌شده یا میزان کاهش قاچاق نیست. برای سنجش اثر این اقدامات باید داده‌هایی مانند میزان تخلف تأییدشده، حجم سوخت بازیابی‌شده و تغییرات توزیع غیرمتعارف نیز منتشر شود.
پرسش‌های پرتکرار درباره کاهش مصرف بنزین در شهریور ۱۴۰۵
آیا مصرف بنزین در شهریور کاهش یافته است؟
طبق اعلام مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش، رشد سالانه مصرف بنزین در شهریور منفی شده است. بااین‌حال، رقم دقیق مصرف شهریور و میزان کاهش نسبت به سال قبل در خبر اعلام نشده است.
رشد تولید بنزین چقدر بوده است؟
عظیمی‌فر از افزایش حدود ۱۷ درصدی میانگین تولید بنزین خبر داده است. برای تفسیر دقیق این رقم باید دوره مقایسه و مبنای آماری آن مشخص شود.
آیا ناترازی بنزین برطرف شده است؟
خیر؛ از منفی‌شدن رشد مصرف به‌تنهایی نمی‌توان رفع ناترازی را نتیجه گرفت. برای چنین ارزیابی‌ای باید تولید، مصرف، واردات و ذخایر در یک دوره زمانی مشخص مقایسه شوند.
آیا افزایش مصرف سی‌ان‌جی باعث کاهش مصرف بنزین شده است؟
ممکن است بخشی از تقاضای بنزین را کاهش داده باشد، اما میزان اثر آن بدون اطلاعات درباره حجم جایگزینی سوخت قابل محاسبه نیست.
آیا سامان‌دهی کارت‌های سوخت به کاهش قاچاق منجر شده است؟
این اقدام با هدف افزایش شفافیت و مقابله با سوءاستفاده انجام می‌شود؛ اما اثبات میزان اثر آن به داده‌های مربوط به تخلفات تأییدشده و حجم سوخت قاچاق نیاز دارد.
جمع‌بندی؛ کاهش رشد مصرف فرصت ایجاد می‌کند، اما ناترازی را به‌تنهایی رفع نمی‌کند
منفی‌شدن رشد سالانه مصرف بنزین در شهریور، در کنار افزایش اعلام‌شده تولید، می‌تواند نشانه‌ای از بهبود موقت توازن عرضه و تقاضا باشد. افزایش بهره‌برداری از ظرفیت پالایشگاه‌ها، توسعه زیرساخت‌ها و مدیریت مصرف نیز از ابزارهایی هستند که می‌توانند فشار بر تأمین سوخت را کاهش دهند.
بااین‌حال، نتیجه پایدار به این بستگی دارد که رشد مصرف در ماه‌های بعد چگونه تغییر کند، تولید در چه سطحی ادامه یابد و شکاف میان عرضه و تقاضا چه اندازه باشد. اگر مصرف دوباره سریع‌تر از تولید رشد کند، بهبود یک‌ماهه برای حل مسئله کافی نخواهد بود.
برای ارزیابی دقیق‌تر سیاست سوخت، انتشار منظم داده‌های ماهانه تولید، مصرف، واردات و ذخایر اهمیت دارد. بدون این اطلاعات، منفی‌شدن رشد مصرف یک شاخص مهم است، اما هنوز نمی‌توان آن را معادل رفع ناترازی بنزین دانست.
منابع گزارش
خبرگزاری تسنیم ـ رشد سالانه مصرف بنزین در شهریور منفی شد — اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش درباره تولید، مصرف، سی‌ان‌جی و سامان‌دهی کارت‌های سوخت.
گزارش میانگین مصرف روزانه بنزین در اوایل شهریور ۱۴۰۵ — داده‌های اعلام‌شده درباره میانگین مصرف روزانه و مصرف مرداد.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا ـ تحلیل بخش انرژی ایران — اطلاعات زمینه‌ای درباره ظرفیت پالایشگاهی و ساختار عرضه سوخت ایران.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟