در حالی که ایران از ابتدای سال ۲۰۲۴ میلادی به عضویت کامل گروه بریکس درآمده، دروازه‌های «بانک توسعه نوین» (NDB) به عنوان بازوی مالی این نهاد همچنان به روی اقتصاد ایران بسته مانده است. داده‌های اقتصاد کلان نشان می‌دهد بلوک بریکس با در اختیار داشتن حدود ۵۰ درصد از جمعیت جهان و سهم ۴۰ درصدی از تولید ناخالص داخلی (GDP) دنیا، بزرگ‌ترین ظرفیت بالقوه را برای ایجاد یک سیستم پرداخت مستقل از غرب داراست. با این وجود، حجم تجارت غیرنفتی ۱۳.۸ میلیارد دلاری ایران با چین به عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری، به دلیل فقدان زیرساخت‌های مالی متقابل، همچنان با هزینه‌های سنگینِ دور زدن تحریم‌ها و تسویه از مسیرهای غیررسمی روبه‌روست. این تضاد آشکار نشان می‌دهد که پیوستن به نهادهای مالی بریکس برای بقای شریان‌های ارزی اقتصاد ایران حیاتی است، اما موانع ساختاری آن نیازمند رمزگشایی است.
به‌روزرسانی [پاییز ۱۴۰۵]: با وجود گذشت بیش از دو سال از عضویت رسمی سیاسی ایران در گروه بریکس، مذاکرات دیپلماتیک و مالی برای پذیرش سهامداری ایران در بانک توسعه نوین ادامه دارد و هنوز تاریخ قطعی برای عضویت کامل در بازوی مالی این نهاد اعلام نشده است.
تفاوت کلوب سیاسی بریکس با نهاد مالی NDB چیست؟
یکی از خطاهای رایج تحلیلی، یکسان‌پنداری عضویت در بلوک ژئوپلیتیک بریکس با عضویت در بازوی مالی آن است. گروه بریکس اساساً یک مجمع گفتمان‌سازی سیاسی و اقتصادی برای هماهنگی مواضع اقتصادهای نوظهور است که ایران در اول ژانویه ۲۰۲۴ به آن پیوست.
اما بانک توسعه نوین (NDB) یک ساختار حقوقی کاملاً مستقل است که در سال ۲۰۱۵ توسط پنج کشور (برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی) با هدف تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی تأسیس شد. ایران اکنون روی صندلی باشگاه بریکس نشسته است، اما برای ورود به گاوصندوق این باشگاه، باید از فیلترهای اعتبارسنجی و حقوقی متفاوتی عبور کند که تابعی از متغیرهای ریسک جهانی است.
کدام متغیرهای کلان، وزن بریکس را در اقتصاد جهانی توجیه می‌کنند؟
اهمیت عضویت در این بانک را باید در ظرفیت اقتصادی کشورهای مؤسس آن جست‌وجو کرد؛ بلوکی که توانسته به رقیبی بالقوه برای نهادهای برآمده از توافق برتون‌وودز (بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول) تبدیل شود.
| کشور مؤسس | جمعیت (میلیون نفر) | تولید ناخالص داخلی (میلیارد دلار) | رشد اقتصادی (درصد) | نرخ تورم (درصد) |
|---|---|---|---|---|
| برزیل | ۲۱۲.۴ | ۲,۱۸۵.۸ | ۳.۴ | ۴.۴ |
| روسیه | ۱۴۴.۴ | ۲,۱۷۳.۸ | ۴.۳ | ۸.۴ |
| هند | ۱,۴۵۷.۴ | ۳,۹۰۹.۹ | ۶.۵ | ۵.۰ |
| چین | ۱,۴۱۷.۷ | ۱۸,۷۴۳.۸ | ۵.۰ | ۰.۲ |
| آفریقای جنوبی | ۶۳.۲ | ۴۰۱.۱ | ۱.۵ | ۴.۴ |
چرا رهایی از چرخه دلار برای تجارت ایران حیاتی است؟
آسیب‌پذیری اقتصاد ایران از تحریم‌ها صرفاً در بلوکه شدن منابع خلاصه نمی‌شود؛ مکانیسم اصلی اثرگذاری تحریم، انحصار شبکه‌های تسویه بر مبنای دلار است. زمانی که یک پروژه وارداتی یا صادراتی به دلار قیمت‌گذاری شود، لاجرم باید از مسیر بانک‌های کارگزار متصل به فدرال رزرو عبور کند.
عضویت در بانک بریکس، این زنجیره علی را تغییر می‌دهد:
حذف ارز واسط -> دریافت اعتبار به یوآن یا ارزهای محلی -> تسویه از طریق پیام‌رسان‌های مالی جایگزین سوئیفت -> کاهش هزینه‌های مبادله -> خنثی‌سازی ریسک انسداد دارایی‌ها.
این ضرورت زمانی برجسته‌تر شد که محدودیت‌های مالی در امارات متحده عربی، علاوه بر اخلال در تجارت بنادر، هزینه‌های نقل‌وانتقال ارز را برای واردکنندگان ایرانی به‌شدت افزایش داد. چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش دلارزدایی در اقتصاد ایران؛ توهم یا واقعیت؟ به موانع فنی حذف دلار از ترازنامه بانک مرکزی پرداخته است.
محدودیت اصلی کجاست؛ چرا بانک بریکس به اعضای تحریمی وام نمی‌دهد؟
مهم‌ترین مانع بر سر راه ایران، مدل کسب‌وکار خود نهاد NDB است. این بانک برای تأمین مالی پروژه‌های خود، نیازمند جذب سرمایه از بازارهای مالی جهانی و انتشار اوراق قرضه است. برای جذب سرمایه ارزان، بانک به رتبه اعتباری بال نیاز دارد.
ارتباط مالی با کشورهای تحت تحریم‌های ثانویه وزارت خزانه‌داری آمریکا، مستقیماً رتبه اعتباری بانک را مخدوش می‌کند. به همین دلیل است که نهاد NDB از مارس ۲۰۲۲ و هم‌زمان با آغاز جنگ اوکراین، تخصیص اعتبار جدید به روسیه (که خود از مؤسسان بانک است) را متوقف کرده است. بنابراین، سیاست‌گذار ایرانی باید بپذیرد که این بانک یک خیریه ضدغربی نیست، بلکه نهادی است که منطق محاسبه ریسک و بازده بر آن حاکم است.
این ابزار چگونه می‌تواند به اقتصاد ملی کمک کند؟
مطابق استدلال مقامات اقتصادی از جمله وزیر امور اقتصادی و دارایی، استراتژی بلندمدت بریکس بر توسعه سیستم‌های پرداخت مشترک، کریدورهای حمل‌ونقل و استفاده از ارزهای دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) استوار است. اگر ایران بتواند از این زیرساخت‌ها برای تسویه حجم ۱۳.۸ میلیارد دلاری تجارت غیرنفتی خود با چین بهره ببرد، حاشیه‌سود دلالان و واسطه‌های ارزی حذف شده و کالاها با قیمت واقعی‌تری به دست مصرف‌کننده و تولیدکننده ایرانی می‌رسند. بررسی مکانیسم‌های جبران هزینه تحریم در تحلیل چگونه هزینه دور زدن تحریم از جیب خانوار پرداخت می‌شود؟ به تفصیل واکاوی شده است.
پرسش‌های پرتکرار درباره عضویت در بانک بریکس
تفاوت گروه بریکس و بانک توسعه نوین (NDB) چیست؟
گروه بریکس یک بلوک سیاسی-اقتصادی برای هماهنگی کشورهای نوظهور است، در حالی که NDB یک مؤسسه مالی بین‌المللی مستقل با قوانین حقوقی و فرآیند پذیرش جداگانه است که وظیفه تأمین مالی پروژه‌ها را بر عهده دارد.
آیا ایران در حال حاضر عضو بانک بریکس است؟
خیر؛ ایران از ابتدای سال ۲۰۲۴ به عضویت کلوب سیاسی بریکس درآمده، اما هنوز سهامدار و عضو بازوی مالی آن یعنی NDB نشده و رایزنی‌ها برای رفع موانع ادامه دارد.
چرا NDB به روسیه که عضو مؤسس است وام نمی‌دهد؟
این بانک برای تأمین منابع خود از بازارهای جهانی نیازمند حفظ رتبه اعتباری بالاست. نقض تحریم‌های آمریکا با تأمین مالی روسیه، رتبه بانک را کاهش داده و هزینه استقراض آن را به‌شدت بالا می‌برد.
مهم‌ترین مزیت بانک بریکس برای تجارت ایران چیست؟
ایجاد امکان تجارت، دریافت وام و تسویه حساب بر مبنای ارزهای محلی (مثل یوآن و روبل) که وابستگی تجارت خارجی ایران به زیرساخت‌های دلاری و سوئیفت را قطع می‌کند.
جمع‌بندی؛ پیوستن به بریکس جایگزین اصلاحات ساختاری نیست
مسئله اصلی اقتصاد ایران، کمبود سازمان‌ها و بلوک‌های بین‌المللی برای عضویت نیست؛ بلکه فقدان یک استراتژی منسجم برای بهره‌برداری از این ابزارهاست. عضویت در بانک توسعه نوین، هزینه‌های مبادله با شرکای شرقی را کاهش می‌دهد و سپر محافظتی در برابر شوک‌های تحریمی ایجاد می‌کند، اما به تنهایی معجزه نمی‌کند. تا زمانی که اقتصاد ایران با ناترازی‌های عمیق کلان، تورم ساختاری و وابستگی شدید به درآمدهای نفتی دست‌به‌گریبان است، حضور در بانک بریکس صرفاً یک دستاورد دیپلماتیک روی کاغذ باقی خواهد ماند. تبدیل این عضویت به رشد اقتصادی، نیازمند تنوع‌بخشی به شرکای تجاری، اصلاح نظام بانکی داخلی و هدایت منابع جدید به سمت پروژه‌های زیرساختی و صادرات‌محور است.
منابع گزارش
- World Bank Open Data — شاخص‌های جمعیت، تورم و رشد اقتصادی کشورهای گروه بریکس
- New Development Bank (NDB) — ساختار حقوقی، تاریخچه تأسیس و سیاست‌های اعتباری بانک توسعه نوین
- گمرک جمهوری اسلامی ایران — داده‌های تراز تجاری و حجم مبادلات غیرنفتی با شرکای راهبردی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟