اعداد بودجه گاهی واقعیت اقتصاد را پنهان می‌کنند. گزارش عملکرد چهارماهه نخست سال ۱۴۰۵ سازمان امور مالیاتی نشان می‌دهد که دولت توانسته ۵۷۷.۶ همت (هزار میلیارد تومان) درآمد کسب کند که رشدی حدود ۴۶ درصدی نسبت به سال قبل دارد. اما این تمام ماجرا نیست. با تعدیل این رقم با نرخ تورم، درآمد واقعی دولت به ۶۰۷.۰۵ همت کاهش یافته است؛ رقمی که نه تنها ۲۲.۵ درصد کمتر از ارزش واقعی سال ۱۴۰۴ است، بلکه پایین‌ترین سطح توان خرید مالیاتی دولت طی ۵ سال گذشته را نشان می‌دهد. به زبان ساده، دولت به ریال پول بیشتری از مردم و شرکت‌ها گرفته، اما با این پول می‌تواند کالا، خدمات و زیرساخت بسیار کمتری نسبت به پارسال تامین کند.
توهم پولی چگونه درآمدهای دولت را می‌بلعد؟
در اقتصادهای تورمی، پدیده «توهم پولی» باعث می‌شود رشد اعداد اسمی به عنوان دستاورد تلقی شود. مکانیسم افت درآمد واقعی دولت مسیر علی روشنی دارد:
رکود بنگاه‌ها و کاهش فروش -> افت سود واقعی -> عقب‌ماندگی رشد درآمدهای مالیاتی از نرخ تورم -> کاهش قدرت خرید دولت (کاهش ارزش واقعی بودجه) -> کسری بودجه پنهان برای تامین خدمات عمومی.
زمانی که تورم با سرعتی بیشتر از سودآوری بنگاه‌ها و رشد دستمزدها حرکت می‌کند، حتی با وجود افزایش ریالی مالیات‌ها، توان واقعی دولت برای ساخت جاده، پرداخت حقوق و تامین خدمات عمومی کاهش می‌یابد. چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش چگونه تورم پنهان، بودجه عمرانی را می‌بلعد؟ به واکاوی این پدیده در اقتصاد کلان پرداخته است.
بار مالیاتی بر دوش چه کسانی است؟
تحلیل ترکیب مالیاتی نشان می‌دهد بخش تولید و حقوق‌بگیران، جور رکود سایر بخش‌ها را می‌کشند.
شرکت‌ها (اشخاص حقوقی): با پرداخت ۲۳۳.۱۵ همت، بیش از ۴۰ درصد از کل درآمدهای مالیاتی را تامین کرده‌اند. اما جالب اینجاست که بار اصلی (۸۲.۵ درصد) بر دوش شرکت‌های خصوصی و غیردولتی است، در حالی که شرکت‌های دولتی با افت واقعی ۳۹.۴ درصدی، کمترین مشارکت را در تامین بودجه داشته‌اند.
حقوق‌بگیران در برابر بازار: مجموع مالیات دریافتی از حقوق کارمندان (۶۹.۵۹ همت) حدود ۴ برابر بیشتر از کل مالیات وصولی از بازار و مشاغل (۱۸.۰۲ همت) است. این یعنی نظام مالیاتی به جای تمرکز بر گردش‌های مالی غیرشفاف اصناف، ترجیح می‌دهد مالیات را پیش از پرداخت دستمزد از حقوق‌بگیران شفاف کسر کند.
چرا مالیات بر ثروت و مصرف سقوط کرد؟
در بخش مالیات بر کالا و خدمات (مالیات غیرمستقیم) که حدود ۴۰ درصد از کل درآمدها را تشکیل می‌دهد، اتفاقات معناداری رخ داده است.
مالیات بر فروش فرآورده‌های نفتی و بنزین با ۶۷.۲ درصد افت واقعی، شدیدترین سقوط را در کل جدول مالیاتی ثبت کرده است که دلیل آن تثبیت قیمت اسمی بنزین در برابر تورم عمومی است. همچنین عوارض خروج مسافر از کشور با افت ۶۵.۳ درصدی نشان‌دهنده کاهش شدید سفرهای خارجی، احتمالاً به دلیل محدودیت‌های پروازی و تنش‌های ژئوپلیتیک است. این موضوع در تحلیل یارانه پنهان و معمای کسری بودجه به عنوان یکی از چالش‌های اصلی ناترازی دولت بررسی شده است.
در بخش مالیات بر ثروت نیز، درآمدهای حاصل از خانه‌ها و خودروهای لوکس بسیار ناچیز بوده و مالیات خانه‌های خالی در کل ۴ ماهه، عدد غیرقابل‌باور ۴۰۰ میلیون تومان را ثبت کرده است که نشان از ناکارآمدی کامل این پایه‌های مالیاتی در اجرا دارد.
| شاخص کلیدی مالیاتی | عملکرد اسمی (همت) | رشد اسمی به سال قبل | رشد واقعی (با کسر تورم) |
|---|---|---|---|
| مالیات اشخاص حقوقی | ۲۳۳.۱۵ | ۳۰.۹٪+ | ۳۰.۱٪- |
| حقوق کارکنان (خصوصی و دولتی) | ۶۹.۵۹ | ۴۹.۱٪+ | ۱۹.۵٪- (میانگین) |
| مالیات مشاغل (بازار) | ۱۸.۰۲ | ۵.۷٪- | ۴۹.۸٪- |
| فروش فرآورده‌های نفتی | ۲.۶۹ | ۳۹.۰٪- | ۶۷.۲٪- |
چه چیزی می‌تواند این رکود مالیاتی را بشکند؟
محدودیت اصلی اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۵، هم‌زمانی تورم بالا، تحریم‌ها و تنش‌های منطقه‌ای است که به صورت زنجیروار سطح معاملات و سودآوری بنگاه‌ها را سرکوب کرده است. تا زمانی که ظرفیت تولید واقعی اقتصاد گسترش نیابد، تکیه دولت بر مالیات حقوق‌بگیران و شرکت‌های شناسنامه‌دار، تنها به تعمیق رکود منجر می‌شود. راه‌حل در گسترش پایه‌های مالیاتی جدید نیست، بلکه در رفع ناترازی‌های کلان و کنترل تورم است تا درآمدهای وصول‌شده، ارزش واقعی خود را برای اداره کشور حفظ کنند.
پرسش‌های پرتکرار درباره وضعیت مالیاتی ۱۴۰۵
چرا با وجود افزایش ۴۵ درصدی مالیات‌ها، قدرت خرید دولت کاهش یافته است؟
زیرا نرخ تورم بسیار بالاتر از نرخ رشد درآمدهای مالیاتی بوده است. با کسر اثر تورم، ارزش واقعی پولی که به خزانه واریز شده، ۲۲.۵ درصد نسبت به سال قبل افت کرده است.
بیشترین مالیات را چه بخشی پرداخت می‌کند؟
اشخاص حقوقی (شرکت‌ها) با پرداخت بیش از ۴۰ درصد کل مالیات‌ها بزرگترین سهم را دارند که ۸۲ درصد این سهم متعلق به شرکت‌های خصوصی و غیردولتی است.
چرا درآمد مالیاتی از مشاغل و بازار آزاد تا این حد پایین است؟
فقدان شفافیت مالی، فرار مالیاتی در بخش غیررسمی و استفاده از روش‌های پرداخت جایگزین، باعث شده مالیات مشاغل حدود یک‌چهارم مالیات حقوق‌بگیران باشد.
علت سقوط درآمدهای عوارض خروج و مالیات بنزین چیست؟
کاهش عوارض خروج به دلیل تنش‌های منطقه‌ای و افت سفرهای خارجی است. سقوط درآمد مالیات بنزین نیز ناشی از تثبیت قیمت اسمی آن در برابر تورم افسارگسیخته است.
جمع‌بندی؛ مالیات آینه تمام‌نمای رکود تورمی
گزارش چهارماهه مالیاتی ۱۴۰۵، تصویری شفاف از فشار رکود تورمی بر بدنه اقتصاد ایران است. سقوط ۲۲ درصدی ارزش واقعی مالیات‌ها نشان می‌دهد که جنگ و تحریم، نه تنها بر صادرات، بلکه بر ظرفیت سودآوری بنگاه‌های داخلی و مصرف خانوارها اثر گذاشته است. تداوم این مسیر، دولت را ناچار می‌کند برای تامین کسری بودجه پنهان خود، بار مالیاتی را بر دوش معدود پایه‌های شفاف (تولیدکنندگان و حقوق‌بگیران) سنگین‌تر کند؛ سیاستی که نتیجه‌ای جز تسریع روند تعطیلی بنگاه‌ها و کاهش بیشتر درآمدهای واقعی در سال آینده نخواهد داشت.
منابع گزارش
- سازمان امور مالیاتی کشور — گزارش عملکرد وصولی درآمدهای مالیاتی ۴ ماهه ۱۴۰۵
- بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران — داده‌های تعدیل تورمی و شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی
- مرکز آمار ایران — گزارش‌های مرتبط با نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه و سالانه خانوار
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟