دلار در هفته دوم مهرماه ۱۴۰۵ نه سقوط کرد و نه اوج جدیدی زد. اما این آرامش ظاهری، پشتوانه‌ای از تنش داشت که هر لحظه می‌توانست ورق را برگرداند. این گزارش روند کامل بازار ارز در هفته گذشته، دلایل واقعی پشت نوسانات قیمت، و چشم‌انداز هفته‌های پیش رو را بررسی می‌کند. اگر فکر می‌کنید دلار در سطح ۲۶۵ هزار تومان ارزان شده، این مطلب را تا آخر بخوانید.
قیمت‌ها و داده‌های کلیدی هفته
دلار هفته دوم مهر را روی رقم ۲۶۶ هزار تومان آغاز کرد. در روزهای میانی هفته، قیمت دلار تا محدوده ۲۶۳ هزار تومان عقب‌نشینی کرد و در مقاطعی نیز تا ۲۶۸ هزار تومان بالا رفت. در آخرین روز معاملاتی، با افزایش دو هزار تومانی نسبت به چهارشنبه، روی رقم ۲۶۵ هزار تومان بسته شد. بازار با وجود نوسان‌های روزانه، هفته را اندکی پایین‌تر از نرخ ابتدایی به پایان رساند. این رفتار نشان می‌دهد بازار پس از جهش‌های پرشتاب هفته‌های قبل، تحت تاثیر عوامل مختلفی وارد یک دوره استراحت شده و هیجان بازار فروکش کرده است.
پیش از این، دلار در مدت کوتاهی از محدوده ۲۳۴ هزار تومان به حدود ۲۷۰ هزار تومان رسیده بود. این جهش بیش از ۱۰ درصدی در کمتر از یک هفته، با رشد عادی نقدینگی توضیح داده نمی‌شود. بررسی داده‌های معاملاتی بازار نشان می‌دهد دو موج تقاضا به‌طور همزمان وارد بازار شده بودند. موج نخست از سوی تجار و واردکنندگانی بود که با افزایش احتمال تشدید محدودیت‌های تجاری، ترجیح دادند ارز مورد نیاز خود را زودتر تامین کنند. موج دوم از سوی افرادی بود که قصد انتقال سرمایه به خارج داشتند. محدودتر شدن شبکه‌های مالی و دشوارتر شدن جابه‌جایی پول این گروه را به تبدیل سریع‌تر دارایی‌های ریالی به ارز ترغیب کرده بود. قیمت خرید برای چنین متقاضیانی اهمیت کمتری داشت، زیرا اولویت اصلی آنها خروج سرمایه بود.
بانک مرکزی در این شرایط تلاش کرده از طریق چند بانک منتخب، ارز در محدوده ۲۵۷ تا ۲۵۹ هزار تومان با سقف ۱۰ هزار دلار برای هر کارت ملی عرضه کند. اما استقبال از این ارز پایین‌تر از انتظار بوده است. دلیل این موضوع لزوما نبود تقاضا در بازار نیست، بلکه به تفاوت ساختاری میان بازار رسمی و بازار آزاد برمی‌گردد. در بازار رسمی خریدار و فروشنده مشخص هستند و معامله شفاف است، اما بخشی از فعالان بازار نگران بررسی آینده معاملات رسمی از سوی نهادهای مالیاتی هستند و همین نبود شفافیت برای آنها مزیت محسوب می‌شود. عامل دیگر هم اینکه فاصله میان قیمت رسمی و بازار آزاد آنقدر کم نیست که انگیزه ورود از کانال رسمی را کاملا از بین ببرد، اما آنقدر هم زیاد نیست که سوداگری بزرگ در آن ممکن باشد.
فاصله نرخ ارز مرکز مبادله که در نرخ ۱۷۷ هزارتومانی معامله می‌شود و هر روز تقریبا هزارتومان به قیمت آن افزوده می‌شود با بازار آزاد در حال حاضر به حدود ۹۰ هزار تومان رسیده است. وقتی چنین فاصله‌ای وجود دارد، انگیزه سوداگری و استفاده از اختلاف قیمت به‌طور طبیعی شکل می‌گیرد و منابعی که می‌توانستند وارد تولید یا تجارت واقعی شوند، درگیر چرخه ارزی می‌شوند.
چرا دلار با عرضه بانک مرکزی پایین نیامد؟
قلب ماجرا در یک متغیر نادیده گرفته‌شده قرار دارد. بخش مهمی از جهش اخیر به علت افزایش سرعت گردش پول ناشی شده است و ناشی از چاپ پول نبوده‌است در شرایط عادی ممکن است فردی خودروی خود را بفروشد و پول را مدتی در بانک نگه دارد، اما در فضای تورمی، فروشنده خودرو بلافاصله سهام می‌خرد، فروشنده سهام به سراغ طلا می‌رود و فروشنده طلا ملک یا ارز می‌خرد. در نتیجه، یک حجم ثابت پول در چند روز بارها میان بازارها جابه‌جا می‌شود و بدون اینکه الزاما نقدینگی تازه‌ای خلق شده باشد، قیمت دارایی‌ها را بالا می‌برد. این رفتار به بازار ارز محدود نمانده و خرید همزمان دلار، طلا، سهام، خودرو و دیگر دارایی‌ها را تقویت کرده است.
در کنار این متغیر، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد از رشد فعلی قیمت دلار به ریسک‌های سیاسی و اقتصادی کشور مربوط می‌شود. جنگ، محاصره اقتصادی، تحریم‌ها و محدود شدن منابع درآمدی کشور همگی در قیمت‌گذاری بازار ارز اثر می‌گذارند. اگر این ریسک‌ها کاهش پیدا کند یا توافقی شکل بگیرد، بخشی از این ریسک از قیمت دلار حذف خواهد شد. اما بازار در حال حاضر چنین گشایشی را به‌صورت پایدار در قیمت‌ها لحاظ نکرده است.
برای درک مسیر دلار باید سیاست آمریکا در برابر ایران را هم در نظر گرفت. سناریوهای پیش رو را می‌توان در سه محور دسته‌بندی کرد:
فشار اقتصادی است که همراه با مذاکره برای رسیدن به توافق موقت دنبال می‌شود.
ادامه وضع موجود بدون توافق است که در آن وزن سناریوی نظامی به‌تدریج در سیاست آمریکا افزایش می‌یابد.
استفاده از اهرم نظامی برای وادار کردن ایران به توافق است.
در شرایط فعلی سناریوی غالب ترکیبی از فشار اقتصادی و مذاکره به نظر می‌رسد و احتمال جنگ گسترده در کوتاه‌مدت پایین ارزیابی می‌شود، اما این تصویر ثابت نمی‌ماند. هرچه مذاکرات به نتیجه نرسد، احتمال تغییر الگو از فشار و مذاکره به گزینه‌های سخت‌تر افزایش می‌یابد. بخشی از خریدهای اخیر می‌تواند ناشی از تصور بازار درباره همین تغییر احتمالی باشد.
تقاضای خانوارها هم عامل مستقلی در این معادله شده است. نگرانی از کاهش ارزش دارایی‌ها بسیار جدی شده و بخشی از مردم حتی برای حفظ ارزش پس‌اندازهای کوچک خود به سمت دارایی‌های دلاری می‌روند. وقتی این ذهنیت در جامعه شکل می‌گیرد که ارزش پول ملی در حال کاهش است، تقاضای احتیاطی به یک عامل مستقل برای افزایش تقاضا تبدیل می‌شود که حتی با عرضه ارز از سوی بانک مرکزی کاملا خنثی نمی‌شود.
عوامل موثر بر بازار و چشم‌انداز هفته‌های پیش رو
در ستون عوامل مثبت، کنترل نسبی نوسانات توسط بانک مرکزی در روزهای میانی هفته نخستین نشانه است. دلار پس از رسیدن به نزدیکی ۲۷۰ هزار تومان در هفته‌های قبل، در این هفته در کریدور ۲۶۳ تا ۲۶۸ معامله شد و این خود نشانه‌ای از کاهش فشار فوری است. اگر بانک مرکزی منابع ارزی کافی در اختیار داشته باشد، امکان مداخله برای کنترل سرعت رشد وجود دارد. رئیس کل بانک مرکزی پیش از این اعلام کرده بود که این بانک در بهار توانسته حجم قابل توجهی ارز از کف بازار جمع‌آوری کند و اگر این منابع همچنان موجود باشند، ابزار مداخله وجود دارد. پیگیری جدی بازگشت ارز بدهکاران بزرگ ارزی هم می‌تواند در صورت موفقیت، منابع بیشتری به بازار تزریق کند.
در ستون عوامل منفی، افزایش ۱۰ درصدی دلار در کمتر از یک هفته در دوره قبل نشان داد که وقتی موج تقاضای تجاری و تقاضای خروج سرمایه همزمان شوند، اثر مداخله بانک مرکزی کوتاه‌مدت می‌شود. تا زمانی که محدودیت‌های تجاری و تحریمی پابرجا باشند، عرضه ارز می‌تواند بازار را برای مدتی آرام کند اما نمی‌تواند قیمت را برای مدت طولانی پایین‌تر از سطحی نگه دارد که بازار بر اساس انتظارات خودش تعیین می‌کند. کسری بودجه و رشد پایه پولی اگر در ماه‌های آینده شتاب بگیرند، می‌توانند دوره آرامش فعلی را به یک توقف موقت تبدیل کنند.
پرسش‌های پرتکرار درباره بازار دلار
چرا دلار با وجود عرضه بانک مرکزی پایین نیامد؟
قیمت‌های فعلی دلار از نظر بنیادی در سطوح بالایی قرار دارند و بخشی از این قیمت بازتاب محاصره و چشم‌انداز منفی صادرات و ارزآوری فعلی کشور است، نه صرفا متغیرهای اقتصادی معمول.
آیا خرید دلار در سطوح فعلی توجیه دارد؟
خرید هیجانی دلار در این سطوح با انتظار رشد فوری ریسک بالایی دارد، چرا که بخشی از قیمت فعلی تحت تاثیر انتظارات و ریسک سیاسی شکل گرفته و با کاهش این ریسک‌ها می‌تواند از قیمت حذف شود.
آیا دلار قرار است ارزان شود؟
بازار می‌تواند برای مدتی در سطوح بالا بماند، اما باید میان ارزش بنیادی دلار و قیمتی که تحت تاثیر انتظارات و ریسک سیاسی شکل گرفته تفاوت قائل شد.
در هفته‌های آینده چه چیزی مسیر دلار را تعیین می‌کند؟
تا زمانی که دو متغیر کلیدی یعنی فشارهای محاصره و چشم‌انداز صادرات جهت خود را مشخص نکنند، بازار ارز همین مسیر پرنوسان را ادامه خواهد داد و هر خبر سیاسی می‌تواند در عرض چند ساعت بازار را در هر دو جهت جابه‌جا کند.
جمع بندی و چشم‌انداز هفته آینده
برای هفته پیش رو، سناریوی اصلی تداوم نوسان در محدوده فعلی است. اگر اخبار سیاسی تقاضای احتیاطی را تقویت کند و دلار بالای ۲۶۵ هزار تومان بماند، حرکت دوباره به سمت ۲۶۷ تا ۲۶۸ هزار تومان محتمل است. تثبیت بالای ۲۶۸ هزار تومان می‌تواند راه را برای آزمایش دوباره محدوده ۲۷۰ هزار تومان باز کند. در سناریوی کاهشی، اگر معامله‌گران ادامه مذاکرات غیرمستقیم را سیگنالی برای کاهش احتمال درگیری فوری تلقی کنند، فشار خرید ممکن است کاهش یابد و محدوده ۲۶۳ تا ۲۶۵ هزار تومان اولین سطح حمایتی خواهد بود.
منابع گزارش
tasnimnews.ir – مصاحبه رییس کل بانک مرکزی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟