معمای مالیات ۱۱ میلیون شاغل مجازی؛ جهان چگونه از اقتصاد «لایک و فالوور» مالیات می‌گیرد؟

بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، اقتصاد دیجیتال اکنون منبع درآمد حدود ۱۱ میلیون ایرانی (۲۴ درصد جمعیت کشور) است و بیش از ۹ میلیون نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم به درآمدهای بستر اینستاگرام وابسته‌اند. با وجود این حجم از گردش مالی، ورود رسمی نظام مالیاتی به اقتصاد پلتفرمی از قانون بودجه سال ۱۴۰۰ و با هدف‌گذاری روی صفحاتی با بیش از ۵۰۰ هزار دنبال‌کننده آغاز شد. گزارش‌ها نشان می‌دهد تنها ۳۵۱ کاربر با بیش از یک میلیون دنبال‌کننده و ۹۳۵ صفحه با مخاطب ۵۰۰ هزار تا یک میلیونی در سیبل اصلی این قانون قرار دارند. با این حال، فقدان دسترسی به کلان‌داده‌های تراکنشی، رواج پرداخت‌های غیررسمی و تهاتر کالا باعث شده تا سهم این بخش از درآمدهای مالیاتی دولت همچنان با ابهام روبه‌رو باشد.

چرا رصد جریان مالی در شبکه‌های اجتماعی دشوار است؟

در اقتصاد سنتی، جریان‌های مالی از طریق پایانه‌های فروشگاهی (POS)، صورت‌حساب‌های الکترونیک و مالیات بر ارزش افزوده (VAT) قابل رهگیری هستند. اما مدل درآمدی در فضای آنلاین متفاوت است. اینفلوئنسرها و سلبریتی‌ها اغلب در ازای تبلیغات، کالاها و خدمات رایگان (تهاتر)، سفرهای تفریحی یا رمزارز دریافت می‌کنند که در هیچ سیستم بانکی رسمی ثبت نمی‌شود.

این عدم تقارن اطلاعاتی باعث می‌شود سازمان‌های مالیاتی نتوانند میان «گردش مالی کل» و «درآمد واقعی و خالص» تفکیک قائل شوند. چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش چالش‌های فرار مالیاتی و کسری بودجه نشان داده است که چگونه اقتصاد پنهان می‌تواند بار مالیاتی را بر دوش حقوق‌بگیران و تولیدکنندگان شفاف بیندازد.

جهان چگونه خلأ اطلاعاتی اقتصاد پلتفرمی را پر کرده است؟

کشورهای توسعه‌یافته برای مهار فرار مالیاتی در حوزه سرگرمی و تبلیغات، استراتژی‌های متفاوتی را برگزیده‌اند که از تطبیق کلان‌داده‌ها تا تفکیک اقامتی را شامل می‌شود:

• ایالات متحده: در نظام خدمات درآمد داخلی آمریکا (IRS)، مالیات اینفلوئنسرها در چارچوب «خوداشتغالی» بررسی می‌شود. این افراد موظف به پرداخت ۱۵.۳ درصد مالیات خوداشتغالی (برای پوشش بیمه و درمان) و ۱۰ تا ۳۷ درصد مالیات بر درآمد تصاعدی هستند. مهم‌ترین تفاوت این نظام، محاسبه ارزش کالاهای اهدایی و هدایای تبلیغاتی به عنوان «درآمد مشمول مالیات» و الزام به پرداخت علی‌الحساب در طول سال است.

• چین و قراردادهای سایه: با وجود سقف ۴۵ درصدی نرخ مالیات تصاعدی، پدیده قراردادهای دوگانه یا یین-یانگ (Yin-Yang) به ابزاری برای فرار مالیاتی سلبریتی‌های چینی تبدیل شده است؛ به این معنا که قرارداد با مبلغ پایین به اداره مالیات ارائه می‌شود و رقم اصلی از مسیرهای پنهان پرداخت می‌گردد. اداره امور مالیاتی چین برای مقابله با این پدیده، به استفاده از کلان‌داده‌ها و تقاطع‌گیری اطلاعات حساب‌های بانکی روی آورده است.

• هند و مرزبندی اقامتی: هند سیستم خود را بر اساس تفکیک محل ایجاد درآمد و اقامت تنظیم کرده است. بلاگرهای مقیم باید درآمد جهانی خود را اظهار کنند، اما افراد غیرمقیم تنها بابت درآمد حاصل از فعالیت در هند مشمول مالیات می‌شوند. در صورت عبور گردش مالی از سقف تعیین‌شده، نرخ ۱۸ درصدی مالیات بر کالا و خدمات (GST) نیز اعمال می‌شود.

آیا مدل بانکی ترکیه می‌تواند راهگشای نظام مالیاتی باشد؟

ترکیه به جای درگیر کردن سیستم مالیاتی با میلیون‌ها پرونده خرد، استراتژی «وصول در مبدأ» را انتخاب کرده است. بر اساس مقررات سال ۲۰۲۲، فعالان شبکه‌های اجتماعی می‌توانند درآمد خود را صرفاً از طریق یک حساب بانکی تجاری مشخص دریافت کنند. در این مدل، بانک به‌طور خودکار مالیات تکلیفی را پیش از واریز به حساب شخص کسر و به خزانه دولت واریز می‌کند. این سازوکار، نیاز به خوداظهاری‌های پیچیده را کاهش داده و شفافیت را به حداکثر می‌رساند. این رویکرد در تحلیل اقتصاد دیجیتال و موانع رگولاتوری نیز به عنوان یک الگو برای کاهش اصطکاک میان دولت و کسب‌وکارها معرفی شده است.

مقایسه پرونده‌های مشهور فرار مالیاتی چهره‌ها در جهان

گره کور مالیات‌ستانی از اینفلوئنسرهای ایرانی کجاست؟

اجرای قانون مالیات بر صفحات پرمخاطب در ایران با دو چالش ساختاری مواجه است: نخست، اتکای ممیزان به «برآورد» به جای «داده‌های متقن». زمانی که دسترسی به اطلاعات دقیق هزینه و درآمد وجود ندارد، رسیدگی مالیاتی به سمت تشخیص‌های علی‌الرأس و سلیقه‌ای سوق پیدا می‌کند.

دوم، تمرکزگرایی اداری؛ رسیدگی متمرکز به پرونده‌های مالیاتی در تهران، فرآیند اعتراض و پیگیری را برای مؤدیان شهرستانی به‌شدت پرهزینه و زمان‌بر کرده است. علاوه بر این، درآمدهای حاصل از پلتفرم‌های خارجی مانند یوتیوب که به صورت ارزی و خارج از شبکه بانکی رسمی کشور تسویه می‌شوند، عملاً از رادار سازمان امور مالیاتی پنهان می‌مانند.

پرسش‌های پرتکرار درباره مالیات سلبریتی‌ها و بلاگرها

قانون مالیات بر اینفلوئنسرها در ایران شامل چه کسانی می‌شود؟

بر اساس قانون بودجه، کاربرانی که در پلتفرم‌های مجازی بیش از ۵۰۰ هزار دنبال‌کننده دارند و از محل تبلیغات و فعالیت‌های آنلاین درآمد کسب می‌کنند، مشمول این مالیات هستند.

آیا هدایای تبلیغاتی و تهاتر کالا نیز مشمول مالیات است؟

در نظام‌های پیشرو مانند آمریکا، ارزش ریالی یا دلاری هدایا، سفرها و خدمات رایگانی که در ازای تبلیغ دریافت می‌شود، معادل درآمد نقدی محاسبه شده و مشمول مالیات است.

پدیده قراردادهای دوگانه (یین-یانگ) چیست؟

روشی برای فرار مالیاتی که عمدتاً در چین رواج یافت؛ در این روش یک قرارداد با مبلغ پایین برای ارائه به نهادهای مالیاتی تنظیم می‌شود و مابقی دستمزد از طریق قراردادهای پنهان و غیررسمی تسویه می‌گردد.

روش ترکیه برای وصول مالیات از بلاگرها چگونه کار می‌کند؟

ترکیه از سیستم کسر در مبدأ استفاده می‌کند. درآمدها به یک حساب تجاری مشخص واریز شده و بانک پیش از واریز به حساب شخص، درصد مالیات را کسر و به دولت پرداخت می‌کند.

جمع‌بندی؛ ضرورت گذار از ممیزی‌محوری به اتوماسیون بانکی

مالیات‌ستانی از اقتصاد دیجیتال با روش‌های سنتیِ اقتصاد فیزیکی محکوم به شکست است. چالش اصلی نظام مالیاتی ایران در برخورد با اینفلوئنسرها و سلبریتی‌ها، تعیین نرخ مالیات نیست، بلکه فقدان زیرساخت برای رصد هوشمند جریان‌های مالی است. تا زمانی که فرآیند تشخیص درآمد بر اساس تخمین‌های انسانی و بررسی‌های متمرکز در پایتخت انجام شود، نارضایتی مؤدیان و فرار مالیاتی ادامه خواهد یافت. راه‌حل پایدار، الگوبرداری از تجربیاتی نظیر ترکیه است؛ جایی که با ایجاد حساب‌های تجاری متصل به پلتفرم‌ها و کسر خودکار مالیات تکلیفی در مبدأ بانکی، هم فرآیند خوداظهاری برای فعالان اقتصاد دیجیتال تسهیل می‌شود و هم درآمدهای مالیاتی دولت بر پایه داده‌های شفاف و واقعی استوار می‌گردد.

منابع گزارش

• مرکز آموزش، پژوهش و برنامه‌ریزی مالیاتی — گزارش‌های تحلیلی فرار مالیاتی چهره‌های مشهور
• مرکز آمار ایران — داده‌های ضریب نفوذ شبکه‌های اجتماعی و سهم اقتصاد دیجیتال از اشتغال (۱۴۰۲)
• Internal Revenue Service (IRS) — ساختار مالیات خوداشتغالی و هدایای تبلیغاتی در ایالات متحده
• State Taxation Administration of China — مقررات مقابله با فرار مالیاتی و اقتصاد پلتفرمی