تصویر عربستان سعودی به عنوان یک قدرت بلامنازع اقتصادی در منطقه، با تحولات پس از فوریه و درگیری با انصارالله یمن با چالشی جدی مواجه شده است. افکار عمومی منطقه اکنون شاهد درماندگی ریاض در برابر نیروهای یمنی است، در حالی که ایران توانسته تحت شدیدترین تحریم‌ها در برابر قدرت‌های غربی مقاومت کند. این نبرد به آزمونی موجودیتی برای عربستان تبدیل شده است؛ جنگی فرسایشی که تداوم آن می‌تواند تمام بلندپروازی‌های ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک این کشور را به نابودی بکشاند و ریاض را برای حفظ شریان‌های نفتی خود به تکاپو بیندازد.
انسداد شریان‌های نفتی؛ از هرمز تا باب‌المندب
بحران فعلی ریاض بیش از هر چیز ماهیتی اقتصادی و فلج‌کننده دارد. تغییر مسیرهای ترانزیتی و محاصره آبراه‌های کلیدی، صادرات نفت عربستان را با یک بن‌بست لجستیکی مواجه کرده است. با کاهش تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز در پی آغاز تنش‌ها در ماه فوریه، انتقال نفت از این مسیر از ۲۰ میلیون بشکه به ۶ تا ۹ میلیون بشکه در روز سقوط کرد.
در این شرایط، ریاض به خط لوله ۱۲۰۰ کیلومتری «شرق به غرب» متکی شد که با انتقال مستقیم نفت به بندر ینبع، امکان صادرات ۴ تا ۵ میلیون بشکه در روز را فراهم می‌کرد. اما این سپر دفاعی نیز دوام نیاورد:
محاصره دریایی: در ماه ژوئیه، انصارالله کشتیرانی عربستان در تنگه باب‌المندب را رسماً محاصره کرد. تنها در عرض چند روز، دو نفتکش با محموله ۲.۸ میلیون بشکه‌ای نفت ینبع مجبور به تغییر مسیر شدند و عرضه نفت عربستان تا ماه اوت به کمترین میزان در سه دهه اخیر رسید.
حملات زیرساختی: در ماه سپتامبر، نیروهای انصارالله با تصرف بندر مخا و تسلط بر جزیره پریم، خط لوله شرق-غرب را هدف قرار دادند (که ریاض مبدا آن را عراق اعلام کرد) و انتقال نفت برای دو هفته متوقف شد.
تهدید ینبع: در ۲۴ سپتامبر، پدافند یونانی مستقر در عربستان یک موشک و پهپاد را بر فراز ینبع رهگیری کرد. کارشناسان هشدار می‌دهند خروج ینبع از مدار عملیاتی یک فاجعه تمام‌عیار برای بازار جهانی نفت است.
شکست مسیرهای جایگزین: استفاده از مسیر جایگزین کانال سوئز برای ریاض غیرمنطقی است؛ زیرا زمان سفر دریایی به مقاصد آسیایی را از ۲۴ به ۵۴ روز افزایش می‌دهد و ابرنفتکش‌ها نیز اساساً امکان عبور از این کانال را ندارند.
پس‌لرزه‌های مالی و متزلزل شدن چشم‌انداز ۲۰۳۰
فشار ناشی از این محاصره راهبردی، به وضوح در شاخص‌های اقتصاد کلان و ترازنامه مالی خزانه‌داری سعودی نمایان شده است. نیاز به تامین مالی برای دفاع و حفظ خطوط تجاری، استقراض دولتی را افزایش داده است. این بحران مستقیماً پایه‌های سند «چشم‌انداز ۲۰۳۰» محمد بن سلمان را که بر عبور از اقتصاد تک‌محصولی، جذب سرمایه‌گذار خارجی و تثبیت امنیت ملی استوار است، هدف قرار داده است.
| شاخص‌های اقتصاد کلان عربستان | وضعیت پیش‌بینی‌شده در سایه بحران یمن |
| رشد اقتصادی | انقباض ۳.۶ درصدی تولید ناخالص داخلی در سال جاری |
| تراز بودجه | افزایش کسری بودجه از ۳.۳ درصد به ۴.۹ درصد تولید ناخالص |
| بدهی‌های دولتی | احتمال عبور از سقف مصوب ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی |
| صادرات نفتی (اوت) | سقوط به کمترین میزان ثبت‌شده در سه دهه اخیر |
بن‌بست نظامی و انزوای دیپلماتیک در جنگ نیابتی
ریاض برای خروج از این تنگنا، مجدداً گزینه نظامی را روی میز قرار داده و تلاش می‌کند با سازماندهی ارتش‌های نیابتی، کنترل میادین را به دست بگیرد. فرماندهی عملیات زمینی به نیروهای وابسته به ریاض سپرده شده و ارزیابی‌ها از امکان بسیج بیش از ۱۰۰ هزار نیروی مسلح یمنی حکایت دارد. با این حال، موانع جدی بر سر راه این استراتژی وجود دارد:
ابتکار عمل انصارالله: هم‌زمان با اعلام آغاز عملیات توسط شورای ریاستی وابسته به عربستان، نیروهای انصارالله بلافاصله با مسدود کردن جاده اصلی تعز، اتصال این شهر به عدن را در کنترل خود گرفتند.
انفعال واشنگتن: آمریکا تاکنون دو بار درخواست ریاض برای حملات هوایی مستقیم را به دلیل محدودیت ذخایر موشک‌های رهگیر و تمرکز بر پرونده ایران رد کرده و تنها به تبادل اطلاعات بسنده کرده است.
ائتلاف شکننده: متحدانی نظیر ترکیه و پاکستان بیشتر بر تحویل تسلیحات تمرکز داشته‌اند (هرچند اخباری از اعزام نیروی محدود منتشر شده) و فرانسه نیز صرفاً برای استقرار پدافند در ینبع اعلام آمادگی کرده است؛ اما بار اصلی این جنگ فرسایشی بر دوش یگان‌های ناهمگون یمنی خواهد بود.
پرسش‌های پرتکرار درباره بحران نفتی و ژئوپلیتیک عربستان
چرا بندر ینبع برای اقتصاد عربستان تا این حد حیاتی است؟
پس از کاهش تردد از تنگه هرمز، خط لوله شرق به غرب که روزانه ۴ تا ۵ میلیون بشکه نفت را به بندر ینبع می‌رساند، تنها شریان اصلی صادرات نفت عربستان بود که اکنون زیر آتش حملات قرار گرفته است.
انسداد باب‌المندب چه تاثیری بر صادرات ریاض گذاشته است؟
این محاصره باعث شد تا نفتکش‌های سعودی مجبور به بازگشت شوند و حجم عرضه و صادرات نفت عربستان در ماه اوت به پایین‌ترین سطح خود در سی سال گذشته برسد.
چرا عربستان نفت خود را از مسیر کانال سوئز صادر نمی‌کند؟
زیرا ابرنفتکش‌های بارگیری‌شده امکان عبور از کانال سوئز را ندارند و از سوی دیگر، این مسیر زمان تحویل محموله‌ها به مقاصد آسیایی را از ۲۴ روز به ۵۴ روز افزایش می‌دهد که از نظر اقتصادی توجیه‌پذیر نیست.
واکنش آمریکا به درخواست کمک نظامی عربستان چه بوده است؟
پنتاگون تمایلی به ورود مستقیم به این کارزار ندارد و تاکنون دو بار درخواست ریاض برای حملات هوایی ارتش آمریکا را رد کرده و کمک‌های خود را صرفاً به تبادل داده‌های اطلاعاتی محدود کرده است.
این منازعه برای عربستان به یک بحران موجودیتی بدل شده است. پایانه صادراتی ینبع که در ابتدا به عنوان سپر دفاعی ریاض برای دور زدن آسیب‌پذیری‌های تنگه هرمز احداث شده بود، امروز توسط انصارالله قفل شده و جریان درآمدهای نفتی کشور را مختل کرده است. ناکامی در گشودن این گذرگاه در هفته‌های آتی، ریاض را ناچار خواهد کرد که میان ورود به یک نبرد فرسایشی ویرانگر یا پذیرش شرایط صنعا پای میز مصالحه، یکی را انتخاب کند؛ تصمیمی که آینده اقتصاد سعودی را در تنگه باب‌المندب رقم خواهد زد.
منابع گزارش
وزارت دارایی عربستان سعودی (MoF) | گزارش‌های دوره‌ای از پیش‌بینی انقباض اقتصادی و افزایش کسری بودجه
خبرگزاری رویترز (Reuters) | پوشش اخبار انسداد باب‌المندب، تغییر مسیر نفتکش‌های سعودی و حملات پهپادی به ینبع
بلومبرگ (Bloomberg) | بررسی اثرات تنش‌های ژئوپلیتیک بر صادرات نفت خاورمیانه و آسیب‌پذیری سند چشم‌انداز ۲۰۳۰
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟