اطلاعات نشست
| نام نشست | جنگ، مالیات، تابآوری؛ نظام مالیاتی ایران در خط مقدم |
|---|---|
| تاریخ نشست | ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ |
| سخنران | محمدرضا یزدیزاده، کارشناس مسائل اقتصادی |
| میزبان | چارسو اقتصاد |
محمدرضا یزدیزاده، کارشناس مسائل اقتصادی، در نشست «جنگ، مالیات، تابآوری؛ نظام مالیاتی ایران در خط مقدم» تأکید کرد که مالیات در شرایط بحرانی نباید صرفاً منبع تأمین درآمد دولت باشد. به گفته او، نظام مالیاتی باید با استفاده از داده، ظرفیت قوانین موجود و سیاستگذاری هدفمند، سرمایه را از فعالیتهای غیرمولد و سوداگرانه به سمت تولید هدایت کند و به یکی از ابزارهای اصلی افزایش تابآوری اقتصاد تبدیل شود.
فیلم کامل نشست
ویدئوی کامل نشست «جنگ، مالیات، تابآوری؛ نظام مالیاتی ایران در خط مقدم» پس از آمادهسازی در این بخش قرار میگیرد.
چارسو اقتصاد در این نشست تخصصی با حضور محمدرضا یزدیزاده، نقش نظام مالیاتی در شرایط جنگی، الزامات افزایش تابآوری اقتصادی، جایگاه مالیات در هدایت سرمایه و ضرورت بازطراحی سیاستهای مالیاتی را بررسی کرد.
یزدیزاده معتقد است ارزیابی آمادگی نظام مالیاتی در شرایط جنگ یا بحران نباید فقط به عملکرد سازمان امور مالیاتی محدود شود؛ زیرا این سازمان بخشی از ساختار اجرایی کشور است و بدون وجود یک راهبرد کلان اقتصادی و سناریوهای از پیش طراحیشده، نمیتواند بهتنهایی برای شوکهای بزرگ اقتصادی آماده شود.
جمعبندی دیدگاه یزدیزاده درباره نظام مالیاتی
مالیات فقط ابزار تأمین درآمد دولت نیست
نظام مالیاتی باید علاوه بر تأمین منابع عمومی، رفتارهای اقتصادی را تنظیم کند و سرمایه را به سمت فعالیتهای مولد هدایت کند.
اقتصاد در شرایط بحران به سناریونویسی نیاز دارد
سازمان امور مالیاتی بهتنهایی نمیتواند برای جنگ یا محاصره اقتصادی برنامهریزی کند و سیاست مالیاتی باید بخشی از یک استراتژی کلان باشد.
اقتصاد مقاومتی باید وارد مرحله اجرا شود
سیاستهای اقتصاد مقاومتی زمانی اثرگذار خواهند بود که از سطح همایش و ادبیات نظری به دستور کار اجرایی و سناریوهای مشخص تبدیل شوند.
دادهها باید وارد حکمرانی مالیاتی شوند
اطلاعات اقتصادی میتواند علاوه بر کاهش فرار مالیاتی، برای شناخت جریان سرمایه، رفتار بازارها و سیاستگذاری اقتصادی استفاده شود.
همه مشکلات با قانون جدید حل نمیشوند
به اعتقاد یزدیزاده، بخشی از ابزارهای موردنیاز همین حالا در قوانین مالیاتی وجود دارد و مسئله مهم، استفاده مؤثر از این ظرفیتهاست.
نظام مالیاتی بدون استراتژی کلان برای بحران آماده نمیشود
پرسش: با توجه به توصیههای مکرر درباره اقتصاد مقاومتی، ساختار نظام مالیاتی کشور تا چه اندازه برای شرایطی مانند جنگ و بحران آماده بوده است؟ آیا سازمان امور مالیاتی آرایش متناسب با این شرایط گرفته است؟
محمدرضا یزدیزاده: سازمان مالیاتی بهتنهایی نمیتواند خودش را برای شرایط جنگی آماده کند. سازمان امور مالیاتی بخشی از ساختار اجرایی کشور است و اینکه انتظار داشته باشیم به تنهایی برای هر وضعیت بحرانی سناریو طراحی کند، درست نیست.
مسئله اصلی به نظام کلان برنامهریزی کشور بازمیگردد. ما سالها برنامه نوشتهایم، اما کمتر بررسی کردهایم چرا بخش مهمی از این برنامهها محقق نشدهاند. برنامه پنجساله نوشته شده، بخشی از اهداف آن اجرا نشده و پس از آن برنامه جدیدی نوشته شده است، بدون اینکه همیشه ریشه عدم تحقق اهداف قبلی بهطور کامل آسیبشناسی شود.
برنامهریزی واقعی یعنی طراحی استراتژی. یعنی کشور باید بداند در شرایط مختلف اقتصادی، سیاسی و امنیتی چه مسیری را طی خواهد کرد.
اقتصاد با متغیرهای انسانی، سیاسی و بینالمللی مواجه است و نمیتوان فرض کرد آینده الزاماً ادامه روند گذشته خواهد بود. بنابراین باید برای وضعیتهای مختلف سناریو داشته باشیم.
اگر در شرایط مناسب درآمدهای کشور افزایش یافت، باید از قبل بدانیم منابع چگونه استفاده میشوند. اگر شرایط سخت شد و کشور با جنگ، تحریم شدید یا محاصره اقتصادی مواجه شد نیز باید سناریوی جایگزین وجود داشته باشد.
نظام مالیاتی نیز در چنین چارچوبی معنا پیدا میکند. وقتی استراتژی کلان مشخصی برای سناریوهای مختلف وجود نداشته باشد، نمیتوان انتظار داشت یک دستگاه اجرایی بهتنهایی بهترین واکنش ممکن را طراحی کند.
اقتصاد مقاومتی باید از سطح شعار به برنامه اجرایی برسد
پرسش: سیاستهای اقتصاد مقاومتی چه جایگاهی در اصلاح نظام اقتصادی و مالیاتی کشور دارد؟
یزدیزاده: سیاستهای اقتصاد مقاومتی باید از حالت کنفرانسی، همایشی و مقالهای خارج شود و به دستورالعمل و برنامه اجرایی تبدیل شود.
در سیاستهای اقتصاد مقاومتی، اصلاح و تقویت نظام مالی و همچنین افزایش سهم درآمدهای مالیاتی در ساختار درآمدی دولت مورد تأکید قرار گرفته است. اما این اهداف زمانی اثرگذار میشوند که در قالب استراتژیهای اجرایی مشخص تعریف شوند.
این موضوع با متن سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی نیز همخوان است. در بند ۹ بر اصلاح و تقویت همهجانبه نظام مالی کشور و در بند ۱۷ بر اصلاح نظام درآمدی دولت از طریق افزایش سهم درآمدهای مالیاتی تأکید شده است.
اقتصاد مقاومتی یعنی اقتصادی که بتواند در برابر شوکها و تغییرات ناگهانی مقاومت کند. برای رسیدن به این هدف، نظام برنامهریزی باید برای سناریوهای مختلف آماده باشد، نه اینکه برنامهها صرفاً بر مبنای ادامه روند گذشته تدوین شوند.
چارسو اقتصاد پیشتر نیز در گزارش «مقاومسازی اقتصاد ایران در سه سال گذشته» به نسبت درآمدهای پایدار، مالیات و تابآوری اقتصاد پرداخته بود.
مالیات نباید فقط منبع درآمد دولت باشد
پرسش: در شرایطی که دولت نیازمند تأمین مالی پایدار است، چگونه میتوان هم درآمدهای مالیاتی را افزایش داد و هم از تولید و معیشت مردم حمایت کرد؟
یزدیزاده: قبل از هر چیز باید نگاه خود را به مالیات اصلاح کنیم. مالیات فقط یک منبع درآمد برای دولت نیست؛ مالیات یکی از ابزارهای سیاستگذاری اقتصادی است.
در اقتصاد با رفتارهای مختلف مواجه هستیم. بخشی از فعالیتها مولد و منجر به ایجاد تولید، اشتغال یا ارزش افزوده میشوند و بخشی دیگر ممکن است عمدتاً با هدف کسب سود کوتاهمدت و فعالیتهای غیرمولد شکل بگیرند.
سیاست مالیاتی باید بتواند میان این رفتارها تمایز ایجاد کند.
مالیات چگونه سرمایه را از سوداگری به تولید هدایت میکند؟
از نگاه یزدیزاده، اگر بازده فعالیتهای غیرمولد و سفتهبازانه بدون هزینه مالیاتی متناسب از بازده سرمایهگذاری در تولید بالاتر باشد، سرمایه طبیعی است که به سمت بازارهای سوداگرانه حرکت کند.
در چنین شرایطی مالیات میتواند بخشی از تفاوت بازده را اصلاح کند و انگیزه حرکت سرمایه به سمت فعالیتهای مولد را افزایش دهد.
هدف این سیاست الزاماً «مالیات بیشتر از همه» نیست؛ بلکه تفاوتگذاری میان رفتارهای اقتصادی و استفاده از مالیات برای هدایت سرمایه است.
| کارکرد مالیات | نگاه سنتی | نگاه تنظیمگر |
|---|---|---|
| هدف اصلی | تأمین درآمد دولت | تأمین درآمد و مدیریت رفتار اقتصادی |
| برخورد با تولید | تمرکز بر پایه قابل وصول | کاهش فشار نامتناسب بر بخش مولد |
| برخورد با سوداگری | ممکن است مشابه سایر فعالیتها باشد | افزایش هزینه فعالیتهای غیرمولد و کوتاهمدت |
| نقش اطلاعات | تشخیص و وصول مالیات | تحلیل رفتار اقتصادی و سیاستگذاری |
این بحث اکنون با قانون «مالیات بر سوداگری و سفتهبازی» نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این قانون در تیر ۱۴۰۴ تصویب و پس از تأیید شورای نگهبان برای اجرا ابلاغ شد و چارچوب تازهای برای مالیاتستانی از برخی عایدیها و معاملات سوداگرانه ایجاد کرده است.
آیا برای اصلاح نظام مالیاتی به قوانین جدید نیاز داریم؟
پرسش: آیا برای اصلاح نظام مالیاتی در شرایط فعلی نیازمند قوانین جدید هستیم؟
یزدیزاده: من معتقدم بسیاری از مشکلات الزاماً به قانون جدید نیاز ندارند. بخشی از ظرفیتهای لازم همین حالا در قوانین وجود دارد، اما از آنها استفاده کافی نمیشود.
یکی از نمونههایی که یزدیزاده به آن اشاره میکند، ماده ۱۶۳ قانون مالیاتهای مستقیم است.
ماده ۱۶۳ قانون مالیاتهای مستقیم دقیقاً چه میگوید؟
ماده ۱۶۳ به سازمان امور مالیاتی اجازه میدهد در مواردی که مالیات مؤدی هنگام تحصیل درآمد کسر و پرداخت نمیشود، او را مکلف کند مالیات همان سال را در طول سال بهصورت علیالحساب پرداخت کند.
این علیالحساب میتواند بر مبنای نسبتی از آخرین مالیات قطعیشده سنوات قبل یا متناسب با حجم فعالیت تعیین شود.
بنابراین از نظر حقوقی، متن ماده ۱۶۳ مستقیماً عبارت «تبدیل مالیات تشخیصی به مالیات تکلیفی» را بهکار نمیبرد. یزدیزاده این ماده را بهعنوان نمونهای از ظرفیت قانونی برای تسریع و کارآمدتر شدن وصول مالیات مطرح میکند.
یزدیزاده: استفاده از چنین ظرفیتهایی میتواند در مواردی که هزینه وصول بالاست یا احتمال فرار مالیاتی وجود دارد، فرآیند دریافت مالیات را کارآمدتر کند.
دادهها چگونه میتوانند فرار مالیاتی را کاهش دهند؟
پرسش: نقش سامانهها و اطلاعات اقتصادی در افزایش کارآمدی نظام مالیاتی چیست؟
یزدیزاده: یکی از موضوعات اصلی در نظام مالیاتی، اطلاعات است. بدون اطلاعات، نظام مالیاتی نمیتواند عملکرد دقیقی داشته باشد.
اگر جریانهای مالی و اقتصادی به شکل کاملتر و نظاممند در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار گیرند، امکان تشخیص دقیقتر فعالیت اقتصادی، کاهش فرار مالیاتی و تفکیک بهتر میان فعالیت مولد و غیرمولد ایجاد میشود.
اما کاربرد داده فقط وصول مالیات نیست. اطلاعات مالیاتی میتواند برای شناخت الگوی مصرف، سرمایهگذاری، جریان منابع، رفتار بازارها و طراحی سیاست اقتصادی نیز مورد استفاده قرار گیرد.
برنامه هفتم چه هدفی برای درآمدهای مالیاتی تعیین کرده است؟
بحث یزدیزاده درباره افزایش نقش مالیات در حکمرانی اقتصادی در شرایطی مطرح میشود که برنامه هفتم پیشرفت نیز اهداف مشخصی برای اصلاح نظام مالیاتی تعیین کرده است.
| شاخص برنامه هفتم | هدف پایان برنامه |
|---|---|
| نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی | ۱۰ درصد |
| نسبت مالیات به اعتبارات هزینهای دولت | ۸۰ درصد |
با این حال، افزایش سهم مالیات زمانی میتواند به تابآوری اقتصادی کمک کند که صرفاً از طریق فشار بیشتر بر مؤدیان شفاف و بخش تولید انجام نشود. مرکز پژوهشهای مجلس نیز در ارزیابی سیاستهای مالیاتی بودجه بر ترکیب افزایش درآمدهای مالیاتی با هوشمندسازی نظام مالیاتی و کاهش فرار مالیاتی تأکید کرده است.
سازمان امور مالیاتی باید از دستگاه وصولکننده به تنظیمگر تبدیل شود
پرسش: جایگاه سازمان امور مالیاتی در ساختار اقتصادی کشور چگونه باید باشد؟
یزدیزاده: سازمان امور مالیاتی نباید صرفاً دستگاهی برای وصول درآمد دولت دیده شود. این سازمان باید در جایگاهی قرار گیرد که بتواند نقش واقعی خود را در اقتصاد ایفا کند.
مالیات یکی از ابزارهای اصلی سیاست مالی است و سیاست مالی نیز یکی از ارکان مدیریت اقتصاد کلان محسوب میشود. بنابراین سازمانی که مسئول اجرای سیاستهای مالیاتی است باید بتواند در طراحی و اجرای سیاست اقتصادی نیز نقش مؤثرتری داشته باشد.
اگر قرار است نظام مالیاتی نقش تنظیمگری ایفا کند، باید داده، اختیار و امکان واکنش متناسب با شرایط اقتصادی را در اختیار داشته باشد.
مالیات در شرایط جنگی چه نقشی میتواند داشته باشد؟
در شرایط عادی، مالیات عمدتاً در چارچوب تأمین مالی دولت و تنظیم رفتار اقتصادی بررسی میشود؛ اما در اقتصاد جنگی، نقش آن پیچیدهتر میشود.
تأمین منابع پایدار برای دولت
با کاهش یا نوسان درآمدهای نفتی و ارزی، درآمد مالیاتی میتواند سهم بیشتری در تأمین هزینههای عمومی داشته باشد.
کنترل فعالیتهای سوداگرانه
در دورههای بحران، جهش تقاضای سفتهبازانه در برخی بازارهای دارایی میتواند به بیثباتی بیشتر منجر شود و سیاست مالیاتی میتواند بخشی از هزینه چنین رفتارهایی را افزایش دهد.
حمایت هدفمند از تولید
طراحی نرخها، مشوقها و شیوه وصول میتواند فشار مالیاتی را از فعالیت مولد دور و به سمت پایههایی منتقل کند که آسیب کمتری به تولید وارد میکنند.
افزایش شفافیت اقتصادی
دادههای مالیاتی میتوانند برای رصد جریان پول، تغییر رفتار بازارها و شناسایی نقاط آسیبپذیر اقتصاد استفاده شوند.
اقتصاد بدون اصلاح ساختار مالیاتی تابآور نمیشود
پرسش: جمعبندی شما از راهبرد مطلوب نظام مالیاتی در شرایط فعلی چیست؟
یزدیزاده: مسئله اصلی این است که نظام مالیاتی را باید در جایگاه واقعی خودش ببینیم. مالیات فقط برای تأمین درآمد دولت نیست، بلکه بخشی از ساختار حکمرانی اقتصادی است.
برای افزایش تابآوری اقتصادی، برنامهریزی کشور باید اصلاح شود، سناریوهای مختلف مورد توجه قرار گیرد، از ظرفیت قوانین موجود استفاده شود و دادههای اقتصادی در خدمت تصمیمگیری قرار گیرند.
اگر مالیات بتواند نقش تنظیمگری واقعی خود را ایفا کند، میتواند در مدیریت بازارها، هدایت سرمایه و کاهش آسیبپذیری اقتصاد مؤثر باشد.
مسئله اصلی صرفاً افزایش رقم درآمد مالیاتی نیست؛ هدف باید ایجاد نظامی باشد که بتواند هم منابع دولت را تأمین کند و هم فشار نامتناسبی بر بخش مولد اقتصاد وارد نکند.
چرا دیدگاه یزدیزاده درباره سوداگری امروز اهمیت بیشتری دارد؟
این بحث در شرایطی مطرح میشود که قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی در سال ۱۴۰۴ تصویب شده و اجرای کامل آن به تکمیل زیرساختهای اطلاعاتی و صورتحسابهای الکترونیکی وابسته است.
بنابراین چالش سیاست مالیاتی ایران دیگر فقط «تصویب پایه مالیاتی» نیست؛ کیفیت داده، نحوه اجرا، تفکیک معاملات مصرفی از فعالیتهای سوداگرانه و جلوگیری از انتقال فشار به بخش مولد، بخش مهمتری از مسئله شده است.
از همین زاویه، تأکید یزدیزاده بر استفاده از ظرفیت قوانین موجود و ارتقای حکمرانی داده اهمیت پیدا میکند.
پرسشهای پرتکرار درباره مالیات، تولید و سوداگری
مالیات چگونه میتواند سرمایه را به سمت تولید هدایت کند؟
با کاهش هزینه مالیاتی فعالیتهای مولد و افزایش هزینه فعالیتهای کوتاهمدت و سوداگرانه، میتوان بخشی از انگیزه سرمایهگذاری را به سمت تولید تغییر داد.
آیا مالیات بیشتر همیشه به نفع اقتصاد است؟
خیر. افزایش درآمد مالیاتی اگر عمدتاً از بخشهای شفاف و مولد تأمین شود میتواند به تولید آسیب بزند. ترکیب پایه مالیاتی، نرخ و شیوه وصول اهمیت بیشتری از صرف افزایش رقم مالیات دارد.
ماده ۱۶۳ قانون مالیاتهای مستقیم چیست؟
این ماده به سازمان امور مالیاتی اجازه میدهد در برخی موارد، مالیات همان سال را طی سال و بهصورت علیالحساب بر مبنای مالیات قطعی سنوات قبل یا حجم فعالیت دریافت کند.
نقش مالیات در اقتصاد جنگی چیست؟
مالیات میتواند علاوه بر تأمین درآمد دولت، برای کنترل فعالیتهای سوداگرانه، حمایت هدفمند از تولید و افزایش شفافیت جریانهای اقتصادی استفاده شود.
اقتصاد مقاومتی درباره مالیات چه میگوید؟
سیاستهای اقتصاد مقاومتی بر اصلاح نظام مالی کشور و افزایش سهم درآمدهای مالیاتی در درآمدهای دولت تأکید دارد.
آیا ایران قانون مالیات بر سوداگری دارد؟
بله. قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی در تیر ۱۴۰۴ به تصویب مجلس رسید و پس از تأیید شورای نگهبان برای اجرا ابلاغ شد.
جمعبندی؛ مسئله فقط گرفتن مالیات بیشتر نیست
محور اصلی دیدگاه محمدرضا یزدیزاده در نشست چارسو اقتصاد این است که نظام مالیاتی نباید به یک ماشین وصول درآمد تقلیل پیدا کند.
در این نگاه، مالیات زمانی به افزایش تابآوری اقتصاد کمک میکند که بتواند میان تولید و سوداگری تمایز ایجاد کند، از دادههای اقتصادی برای تصمیمگیری استفاده کند، ظرفیت قوانین موجود را فعال سازد و بخشی از معماری کلان سیاست اقتصادی کشور باشد.
در شرایط جنگ، تحریم یا شوکهای بزرگ اقتصادی نیز اهمیت این کارکرد بیشتر میشود؛ زیرا دولت همزمان باید منابع مالی پایدار تأمین کند، از تولید حمایت کند و مانع تشدید رفتارهای سوداگرانه شود.
بنابراین مسئله اصلی نه صرفاً «مالیات بیشتر»، بلکه مالیات هوشمندتر، هدفمندتر و تنظیمگرتر است؛ نظامی که به جای فشار یکسان بر همه فعالیتها، سرمایه را به سمتی هدایت کند که ظرفیت تولید و تابآوری اقتصاد را افزایش دهد.
برشها و ویدئوهای کوتاه نشست
برشهای منتخب و ویدئوهای کوتاه این نشست پس از آمادهسازی در همین بخش قرار میگیرند.
منابع و اسناد مرتبط
قانون مالیاتهای مستقیم
ماده ۱۶۳ قانون مالیاتهای مستقیم
سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی
قانون برنامه هفتم پیشرفت
قانون مالیات بر سوداگری و سفتهبازی
