تجارت ۲۰ میلیارد دلاری ایران و عراق از نگاه رئیس اتاق مشترک دو کشور هدفی دست‌یافتنی است، اما رسیدن به آن فقط با افزایش صادرات کالا ممکن نیست. یحیی آل‌اسحاق در ۱۸ شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد ظرفیت مبادلات دو کشور برای رسیدن به ۲۰ میلیارد دلار وجود دارد و رفع موانع داخلی و خارجی می‌تواند مسیر تحقق آن را باز کند. داده‌های تجارت رسمی نشان می‌دهد عراق همچنان یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی ایران است؛ با این حال رقابت ترکیه، محدودیت‌های بانکی، تغییر مقررات، ضعف سرمایه‌گذاری مشترک و زیرساخت مرزی، پنج متغیر تعیین‌کننده در این رقابت هستند.
آل‌اسحاق درباره تجارت ۲۰ میلیارد دلاری ایران و عراق چه گفت؟
یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق، در نشست فعالان اقتصادی کرمانشاه تأکید کرد که افزایش مبادلات دو کشور به ۲۰ میلیارد دلار یک هدف صرفاً شعاری نیست و با رفع بخشی از موانع داخلی و خارجی امکان تحقق آن وجود دارد.
نکته مهم در این اظهارات، تأکید بر تغییر شیوه تجارت با عراق است. اگر قرار باشد صادرات ایران صرفاً بر الگوی سنتی فروش کالا در مرز متکی بماند، دو برابر کردن تجارت دشوار خواهد بود. سرمایه‌گذاری مشترک، خدمات فنی و مهندسی، تولید مشترک، لجستیک، ترانزیت و توسعه روابط مالی باید سهم بیشتری از رابطه اقتصادی دو کشور پیدا کنند.
منبع: گزارش ۱۸ شهریور درباره هدف‌گذاری تجارت ۲۰ میلیارد دلاری ایران و عراق
تجارت ایران و عراق اکنون چقدر است؟
برای پاسخ دقیق باید میان «صادرات غیرنفتی ثبت‌شده در گمرک»، «کل تجارت رسمی»، تجارت انرژی و برآورد مبادلات غیررسمی تفاوت گذاشت. استفاده از یک عدد بدون توضیح دامنه آماری می‌تواند تصویر نادرستی از فاصله ایران تا هدف ۲۰ میلیارد دلاری ایجاد کند.
طبق داده‌های گمرکی منتشرشده برای ۱۰ ماه نخست سال ۱۴۰۴، عراق با حدود ۸ میلیارد دلار و سهم ۱۷.۶ درصدی، دومین مقصد مهم صادرات غیرنفتی ایران پس از چین بوده است.
از سوی دیگر، برآوردهای گسترده‌تر از روابط دو کشور که انرژی و برخی جریان‌های تجاری دیگر را نیز در نظر می‌گیرند، رقم بزرگ‌تری را نشان می‌دهند. رویترز در اوت ۲۰۲۶ حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ را بیش از ۱۰ میلیارد دلار گزارش کرده است.
| شاخص | رقم | توضیح |
|---|---|---|
| صادرات غیرنفتی ایران به عراق | حدود ۸ میلیارد دلار | ۱۰ ماه نخست ۱۴۰۴؛ داده گمرکی منتشرشده |
| سهم عراق از صادرات ایران | حدود ۱۷.۶ درصد | ۱۰ ماه نخست ۱۴۰۴ |
| جایگاه عراق | دومین مقصد صادراتی | پس از چین در داده‌های ۱۰ ماهه |
| برآورد گسترده‌تر تجارت ۲۰۲۵ | بیش از ۱۰ میلیارد دلار | برآورد رویترز با دامنه آماری متفاوت |
| هدف اعلامی | ۲۰ میلیارد دلار | هدف مورد تأکید اتاق مشترک ایران و عراق |
بنابراین عبارت «تجارت ایران و عراق اکنون ۱۰ میلیارد دلار است» بدون توضیح کافی دقیق نیست. مبنای آماری باید در هر مقایسه مشخص شود.
چرا عراق برای تجارت خارجی ایران مهم است؟
اهمیت عراق فقط به رقم صادرات محدود نمی‌شود. هم‌مرزی زمینی، نزدیکی بازار مصرف، هزینه حمل کمتر نسبت به مقاصد دورتر، پیوندهای فرهنگی و مذهبی و نیاز عراق به کالا، خدمات و زیرساخت، این کشور را به یکی از بازارهای راهبردی ایران تبدیل کرده است.
در عین حال، بازار عراق دیگر بازاری کم‌رقیب نیست. چین، ترکیه، امارات و سایر اقتصادها برای افزایش سهم خود از واردات، زیرساخت و پروژه‌های توسعه‌ای عراق رقابت می‌کنند.
این دقیقاً همان نقطه‌ای است که هدف ۲۰ میلیارد دلاری را از یک «هدف صادراتی» به یک مسئله سیاست تجاری تبدیل می‌کند: ایران باید علاوه بر فروش کالا، سهم خود را در زنجیره سرمایه‌گذاری، خدمات، تولید و ترانزیت عراق افزایش دهد.
کرمانشاه چه نقشی در تجارت ایران و عراق دارد؟
کرمانشاه یکی از مهم‌ترین گره‌های زمینی تجارت ایران و عراق است. این استان حدود ۳۷۱ کیلومتر مرز مشترک با عراق دارد و در امتداد آن دو مرز رسمی خسروی و پرویزخان و چند بازارچه مرزی فعالیت می‌کنند.
داده‌های مربوط به عملکرد سال گذشته گمرکات استان نشان می‌دهد حدود ۲.۷۹ میلیارد دلار کالا از گمرکات کرمانشاه صادر شده است. خسروی با حدود ۸۸۶ میلیون دلار و پرویزخان با حدود ۷۸۶ میلیون دلار از مهم‌ترین مبادی این صادرات بوده‌اند.
| شاخص کرمانشاه | وضعیت |
|---|---|
| مرز مشترک با عراق | حدود ۳۷۱ کیلومتر |
| مرزهای رسمی مهم | خسروی و پرویزخان |
| صادرات گمرکات استان در سال گذشته | حدود ۲.۷۹ میلیارد دلار |
| صادرات گمرک خسروی | حدود ۸۸۶ میلیون دلار |
| صادرات گمرک پرویزخان | حدود ۷۸۶ میلیون دلار |
این موقعیت جغرافیایی مزیت مهمی است، اما مزیت جغرافیایی به‌تنهایی تجارت ایجاد نمی‌کند. سرعت عبور کامیون، ظرفیت انبار، تشریفات گمرکی، اتصال جاده‌ای و ریلی، ساعات فعالیت مرز و هماهنگی دو طرف تعیین می‌کند چه مقدار از این ظرفیت واقعاً به تجارت تبدیل شود.
۵ شرط رسیدن تجارت ایران و عراق به ۲۰ میلیارد دلار
۱. حل مسئله پرداخت و نقل‌وانتقال مالی
یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های روابط تجاری ایران و عراق، شبکه پرداخت است. تحریم‌های آمریکا و حساسیت واشنگتن بر شبکه بانکی عراق، استفاده از کانال‌های عادی مالی را دشوار کرده است. رویترز در اوت ۲۰۲۶ نیز عراق را یکی از نقاط اصلی فشار آمریکا بر روابط تجاری ایران معرفی کرد. توسعه تجارت بدون سازوکار پایدار تسویه، هزینه و ریسک صادرکننده را بالا نگه می‌دارد.
۲. عبور از صادرات سنتی به سرمایه‌گذاری مشترک
افزایش فروش مصالح ساختمانی، مواد غذایی یا محصولات پتروشیمی می‌تواند صادرات را بالا ببرد، اما برای ایجاد یک رابطه ۲۰ میلیارد دلاری پایدار کافی نیست. تولید مشترک در عراق، خدمات فنی و مهندسی، پروژه‌های زیرساختی و مشارکت بنگاه‌های ایرانی در زنجیره تأمین عراق می‌تواند رابطه تجاری را عمیق‌تر کند.
۳. کاهش بی‌ثباتی مقررات صادراتی
تغییر ناگهانی مقررات، ممنوعیت صادرات، سیاست‌های ارزی و مشکلات بازگشت ارز می‌تواند قراردادهای بلندمدت را برای صادرکننده ایرانی پرریسک کند. بازار عراق فقط قیمت نمی‌خرد؛ خریدار عراقی به تأمین‌کننده‌ای نیاز دارد که بتواند تحویل کالا را در ماه‌های آینده نیز تضمین کند.
۴. توسعه مرزهای کرمانشاه و لجستیک غرب کشور
پرویزخان و خسروی می‌توانند سهم بیشتری از تجارت دو کشور بگیرند، مشروط به اینکه زمان توقف کامیون، هزینه تشریفات، انبارداری و محدودیت‌های زیرساختی کاهش پیدا کند. در تجارت زمینی، چند ساعت تأخیر در مرز می‌تواند بخشی از مزیت فاصله کوتاه ایران را از بین ببرد.
۵. متوازن‌تر شدن تجارت دو کشور
رابطه اقتصادی ایران و عراق عمدتاً به نفع صادرات ایران شکل گرفته است. افزایش واردات قانونی از عراق، سرمایه‌گذاری متقابل و ایجاد زنجیره‌های تولید مشترک می‌تواند انگیزه بغداد برای حفظ و توسعه روابط اقتصادی را افزایش دهد. تجارت پایدار الزاماً به معنای بیشینه‌کردن مازاد تجاری یک طرف نیست.
رقابت ایران و ترکیه در بازار عراق چقدر جدی است؟
نسخه قبلی این گزارش حجم تجارت ترکیه و عراق را حدود ۲۵ میلیارد دلار ذکر می‌کرد؛ این رقم با تازه‌ترین داده رسمی تطابق ندارد.
بر اساس وزارت امور خارجه ترکیه، حجم تجارت ترکیه و عراق در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۶.۸ میلیارد دلار بوده که ۱۲.۴ میلیارد دلار آن صادرات ترکیه و ۴.۴ میلیارد دلار واردات از عراق بوده است.
نکته مهم‌تر این است که آنکارا و بغداد در ژوئیه ۲۰۲۶ بار دیگر بر هدف رساندن تجارت دوجانبه به ۳۰ میلیارد دلار تأکید کردند. مذاکرات دو کشور فقط درباره صادرات کالا نیست و موضوعاتی مانند پروژه «جاده توسعه»، سرمایه‌گذاری متقابل، تسهیل ترانزیت و هماهنگی گمرکی را نیز شامل می‌شود.
| شاخص | ایران و عراق | ترکیه و عراق |
|---|---|---|
| حجم/برآورد اخیر تجارت | بیش از ۱۰ میلیارد دلار با تعریف گسترده‌تر | ۱۶.۸ میلیارد دلار در ۲۰۲۵ |
| هدف اعلامی | ۲۰ میلیارد دلار | ۳۰ میلیارد دلار |
| مزیت اصلی | مرز زمینی، انرژی، نزدیکی فرهنگی و بازار | صنعت صادراتی، پیمانکاری، لجستیک و سرمایه‌گذاری |
ترکیه همچنین تاکنون حدود ۳۶.۵ میلیارد دلار پروژه پیمانکاری در عراق اجرا کرده است. این عدد نشان می‌دهد رقابت واقعی در عراق فقط بر سر فروش کالا نیست؛ رقابت بر سر حضور در اقتصاد آینده عراق است.
ایران در بازار عراق چه کالا و خدماتی می‌تواند بیشتر بفروشد؟
رسیدن به ۲۰ میلیارد دلار بدون متنوع‌سازی سبد تجارت دشوار است. فرصت اصلی فقط افزایش تناژ صادرات فعلی نیست، بلکه حرکت به سمت بخش‌هایی است که ارزش افزوده بیشتری دارند.
خدمات فنی و مهندسی
بازسازی و توسعه زیرساخت‌های عراق در حوزه‌های ساختمان، آب، برق، حمل‌ونقل و خدمات شهری می‌تواند بازار بزرگی برای شرکت‌های ایرانی ایجاد کند.
صنایع غذایی و کشاورزی
فاصله جغرافیایی کوتاه برای کالاهای فسادپذیر یک مزیت جدی است، اما استاندارد، بسته‌بندی و شبکه توزیع باید با رقبای منطقه‌ای رقابت کند.
دارو و تجهیزات پزشکی
صادرات محصول نهایی، سرمایه‌گذاری مشترک و تولید تحت لیسانس می‌تواند حضور ایران را از تجارت کوتاه‌مدت به همکاری صنعتی تبدیل کند.
مصالح و محصولات صنعتی
سیمان، فولاد، محصولات پتروشیمی، پلاستیک و سایر کالاهای صنعتی همچنان بخشی از ظرفیت صادرات ایران هستند، اما رقابت قیمتی به‌تنهایی برای حفظ بازار کافی نیست.
سرمایه‌گذاری و تولید مشترک
حرکت عراق به سمت افزایش تولید داخلی به این معناست که مدل «فقط صادرات به عراق» در بلندمدت با محدودیت روبه‌رو خواهد شد. شرکت ایرانی باید بتواند بخشی از تولید یا زنجیره ارزش را داخل عراق توسعه دهد.
آیا هدف ۲۰ میلیارد دلاری واقعاً دست‌یافتنی است؟
از نظر اندازه بازار، بله؛ از نظر روند فعلی، تحقق آن خودکار نیست.
عراق در سال ۲۰۲۵ اقتصادی با تولید ناخالص داخلی حدود ۲۶۵ میلیارد دلار و وارداتی در محدوده ۷۴.۵ میلیارد دلار داشته است. بنابراین بازار عراق از نظر اندازه ظرفیت پذیرش تجارت بیشتر با ایران را دارد.
اما برای افزایش تجارت از محدوده فعلی به ۲۰ میلیارد دلار، ایران باید هم سهم بیشتری از واردات عراق بگیرد و هم حوزه همکاری را از فروش کالا به خدمات، سرمایه‌گذاری، ترانزیت و تولید مشترک گسترش دهد.
از سوی دیگر، فشارهای آمریکا بر شبکه مالی عراق یک ریسک واقعی است. رویترز در اوت ۲۰۲۶ گزارش داد که واشنگتن از وابستگی ساختار مالی عراق به سیستم دلاری برای محدود کردن روابط اقتصادی بغداد با تهران استفاده می‌کند. بنابراین دستیابی به هدف ۲۰ میلیارد دلاری فقط تابع توان تولید و صادرات ایران نیست و به محیط سیاسی و مالی نیز وابسته است.
تجارت با عراق چه جایگاهی در راهبرد شرکای تجاری ایران دارد؟
عراق برای ایران نمونه مهمی از مزیت تجارت منطقه‌ای است: بازار بزرگ در فاصله زمینی کوتاه، امکان حمل جاده‌ای و دسترسی به چندین گذرگاه مرزی. با این حال، تجربه عراق نشان می‌دهد همسایگی به‌تنهایی تضمین‌کننده سهم بازار نیست.
چارسو اقتصاد پیش‌تر در بررسی توسعه بازار عراق و فرصت ایران برای تنوع‌بخشی به صادرات به ظرفیت صنایع غذایی، دارویی، کشاورزی و خدمات فنی و مهندسی پرداخته بود. داده‌های جدید نشان می‌دهد اصل فرصت همچنان پابرجاست، اما شدت رقابت منطقه‌ای بیشتر شده است.
برای مقایسه با یکی دیگر از بازارهای همسایه نیز می‌توان گزارش رابطه تجاری ایران و پاکستان را دید؛ بازاری که تجارت آن با ایران در سال‌های اخیر به حدود ۳.۱ میلیارد دلار رسیده است.
سؤالات متداول درباره تجارت ایران و عراق
حجم تجارت ایران و عراق چقدر است؟
عدد دقیق به دامنه آماری بستگی دارد. در ۱۰ ماه نخست ۱۴۰۴ حدود ۸ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی ایران به عراق ثبت شده است، در حالی که برآوردهای گسترده‌تر از تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ رقم بیش از ۱۰ میلیارد دلار را نشان می‌دهد.
هدف تجارت ایران و عراق چقدر است؟
یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق بازرگانی مشترک ایران و عراق، دستیابی به تجارت سالانه ۲۰ میلیارد دلاری را امکان‌پذیر دانسته است.
مهم‌ترین مرزهای تجاری کرمانشاه با عراق کدام‌اند؟
خسروی و پرویزخان دو مرز رسمی مهم استان هستند و کرمانشاه در مجموع حدود ۳۷۱ کیلومتر مرز مشترک با عراق دارد.
مهم‌ترین مانع تجارت ایران و عراق چیست؟
یک مانع واحد وجود ندارد. محدودیت نقل‌وانتقال مالی، تحریم‌ها، تغییر مقررات صادراتی، مشکلات لجستیکی و رقابت کشورهای دیگر از مهم‌ترین موانع هستند.
تجارت ترکیه و عراق چقدر است؟
طبق آمار رسمی ترکیه، حجم تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۶.۸ میلیارد دلار بوده و آنکارا و بغداد هدف میان‌مدت ۳۰ میلیارد دلاری را دنبال می‌کنند.
آیا تجارت ۲۰ میلیارد دلاری ایران و عراق شدنی است؟
اندازه بازار عراق چنین ظرفیتی دارد، اما تحقق هدف به توسعه پرداخت‌های مالی، زیرساخت مرزی، سرمایه‌گذاری مشترک، خدمات فنی و مهندسی و حفظ سهم ایران در برابر رقبایی مانند ترکیه وابسته است.
جمع‌بندی
هدف ۲۰ میلیارد دلاری تجارت ایران و عراق از نظر ظرفیت بازار غیرواقعی نیست، اما فاصله میان «ظرفیت» و «تحقق» قابل توجه است. ایران یک مزیت بزرگ جغرافیایی دارد و عراق همچنان از مهم‌ترین مقاصد صادراتی کشور است؛ در مقابل، رقبایی مانند ترکیه تجارت ۱۶.۸ میلیارد دلاری، شبکه پیمانکاری گسترده و هدف ۳۰ میلیارد دلاری را دنبال می‌کنند.
بنابراین مسیر رسیدن ایران به ۲۰ میلیارد دلار از افزایش ساده صادرات عبور نمی‌کند. حل پرداخت‌های مالی، ثبات مقررات، توسعه خسروی و پرویزخان، حضور شرکت‌های ایرانی در پروژه‌های عراق و حرکت از «فروش کالا» به «سرمایه‌گذاری و تولید مشترک» تعیین می‌کند این عدد به واقعیت تبدیل شود یا چند سال دیگر همچنان در تیتر خبرها زندگی کند.
منابع
گزارش هدف ۲۰ میلیارد دلاری تجارت ایران و عراق
آمار تجارت خارجی ایران
داده‌های گمرکی تجارت خارجی و صادرات ایران به عراق در ۱۰ ماه نخست ۱۴۰۴
آمار تجارت ترکیه و عراق
وزارت امور خارجه ترکیه؛ تجارت ۱۶.۸ میلیارد دلاری در سال ۲۰۲۵
هدف ۳۰ میلیارد دلاری ترکیه و عراق
آمار اقتصاد و واردات عراق
فشار مالی آمریکا بر تجارت ایران و عراق
آمار مرزهای کرمانشاه
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟