ناترازی ۱۵ هزار مگاواتی برق و معمای نقدینگی؛ اوراق بازسازی چگونه پس‌اندازها را به زیرساخت تبدیل می‌کند؟

- اندازه متن +

اقتصاد ایران در دهه‌های اخیر درگیر یک تله ساختاری شده است. بر اساس گزارش‌های آماری، نرخ رشد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در بهار ۱۴۰۴ به منفی ۱.۹ درصد رسید؛ این داده به‌روشنی نشان می‌دهد که سرعت استهلاک زیرساخت‌ها از سرعت سرمایه‌گذاری پیشی گرفته است. یکی از نمادهای اصلی این بحران، ناترازی ۱۵ هزار مگاواتی برق در زمان‌های اوج مصرف تابستان است که طبق برآورد کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس، زیان هنگفتی به تولید صنعتی وارد می‌کند. در چنین شرایطی، دولت‌ها برای جبران کسری‌ها به استقراض از بانک مرکزی و پولی‌کردن کسری بودجه روی آورده‌اند؛ سیاستی که به مالیات تورمی برای دهک‌های پایین منجر شده است.

مسئله اقتصادیِ اصلی این است که چگونه می‌توان حجم عظیم نقدینگی موجود را به صورت مستقیم از ترازنامه خانوار به ترازنامه پروژه‌های عمرانی منتقل کرد تا هم تورم مهار شود و هم زیرساخت توسعه یابد؟

اقتصاد در حال توسعه با چه پارادوکسی روبه‌رو است؟

پدیده هم‌زمانی تورم مزمن و فقر سرمایه‌گذاری، یک پارادوکس کلاسیک ساختاری است. نقدینگی در اقتصاد وجود دارد، اما به دلیل نااطمینانی، به جای ورود به بخش مولد، به سمت بازارهای غیررسمی، طلا، ارز و مسکن حرکت می‌کند تا ارزش خود را حفظ کند. در غیاب ابزارهای مالی کارآمد و محدودیت ورود سرمایه خارجی، زیرساخت‌های کلیدی مانند نیروگاه‌ها و شبکه‌های حمل‌ونقل به‌سرعت مستهلک می‌شوند.

انتشار اوراق بازسازی ملی یک ابزار کلان برای تغییر این مسیر است. مکانیسم اقتصادی این اوراق بر پایه ترکیب خاصیت ضدتورمی از طریق جمع‌آوری نقدینگی مازاد و تحریک تقاضای صنعتی از طریق تامین مالی پروژه‌ها عمل می‌کند.

چرا اوراق دولتی عادی برای توسعه زیرساخت کافی نیست؟

اوراق بدهی روزمره دولت‌ها برای پوشش هزینه‌های جاری، تسویه بدهی‌های پیشین و پرداخت حقوق منتشر می‌شوند. این نوع تامین مالی بازدهی مشخصی در اقتصاد واقعی ایجاد نمی‌کند. اما معماری اوراق بازسازی ملی کاملاً متفاوت است.

منابع حاصل از این اوراق باید حصارکشی شوند؛ به این معنا که وجوه جمع‌آوری‌شده اجازه ورود به خزانه عمومی برای مصارف جاری را ندارند و باید به صورت مستقیم با نظارت دقیق به بخش‌های دارای بیشترین ضریب فزاینده اقتصادی تخصیص یابند.

چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش تزریق ۱.۳ میلیارد دلاری صندوق توسعه برای رفع ناترازی برق اهمیت هدایت منابع پایدار به بخش زیرساخت را بررسی کرده است.

منابع اوراق باید به کدام شریان‌های اقتصادی تزریق شود؟

منابع حاصل از انتشار اوراق باید به شریان‌های کلیدی اقتصاد هدایت شوند که با توجه به بحران‌های موجود، ظرفیت بالایی برای ایجاد ارزش افزوده و بازدهی اقتصادی دارند. یکی از مهم‌ترین این حوزه‌ها، بازسازی شبکه‌های انرژی و نیروگاه‌ها از طریق احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر و سیکل ترکیبی است که می‌تواند با کاهش زیان ناشی از قطعی برق و گاز صنایع، افزایش بهره‌وری را فراهم کند.

در این بخش، درآمد حاصل از فروش پایدار انرژی به صنایع می‌تواند منبعی برای بازپرداخت اصل و سود اوراق باشد. همچنین، نوسازی لجستیک و ترانزیت از طریق سرمایه‌گذاری در خطوط ریلی و ناوگان جاده‌ای، با کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، می‌تواند قیمت تمام‌شده کالاهای صادراتی را کاهش داده و رقابت‌پذیری آن‌ها را در بازارهای بین‌المللی افزایش دهد.

در کنار این موارد، احیای ظرفیت تولید از طریق تأمین سرمایه در گردش صنایع دارای مزیت صادراتی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا حمایت مالی از بنگاه‌هایی که به‌دلیل شوک‌های ارزی و محدودیت‌های نقدینگی از چرخه تولید خارج شده‌اند، می‌تواند زمینه بازگشت آن‌ها به فعالیت، افزایش تولید و صادرات و تقویت درآمدهای ارزی کشور را فراهم سازد. هدایت منابع اوراق به این سه حوزه، با ارزیابی دقیق اقتصادی می‌تواند به تقویت تولید، افزایش بهره‌وری و بهبود بازدهی سرمایه‌گذاری منجر شود.

مقایسه الگوهای تامین مالی اقتصاد ایران

شاخص ارزیابی	تامین مالی پولی استقراض از بانک مرکزی	انتشار اوراق بازسازی ملی
اثر بر نقدینگی و تورم	افزایش پایه پولی و تورم فزاینده	جمع‌آوری نقدینگی و خاصیت ضدتورمی
محل تخصیص منابع	پوشش کسری بودجه و هزینه‌های جاری	حصارکشی‌شده برای زیرساخت
بازدهی برای خانوار	کاهش قدرت خرید از مسیر تورم	حفظ ارزش پول و دریافت سود واقعی
اثر بر اقتصاد واقعی	بی‌ثباتی اقتصاد کلان	تحریک تقاضای صنعتی و اشتغال پایدار

اوراق مصون از تورم چگونه اعتماد ازدست‌رفته را احیا می‌کند؟

مهم‌ترین مانع موفقیت اوراق مصون از تورم، بی‌اعتمادی سرمایه‌گذاران خرد به تعهدات دولتی است؛ زیرا در شرایط تورم بالا، سود اسمی ثابت موجب کاهش قدرت خرید می‌شود. برای احیای اعتماد عمومی، این اوراق باید بر سه پایه استوار باشند؛نخست، تعدیل اصل سرمایه و سود متناسب با شاخص معتبر تورم برای حفظ قدرت خرید سرمایه‌گذاران؛ دوم، شفافیت در تخصیص منابع از طریق حساب‌های امانی، نظارت مستقل و انتشار گزارش پیشرفت پروژه‌ها؛ و سوم، توثیق دارایی‌های معتبر، مانند سهام شرکت‌های سودآور دولتی یا درآمدهای آتی پروژه‌ها، به‌عنوان پشتوانه بازپرداخت. اجرای این سازوکارها می‌تواند اعتماد عمومی را تقویت کرده و مشارکت مردم در تأمین مالی پروژه‌های اقتصادی را افزایش دهد.

این پویایی‌ها و تضاد میان سرمایه‌گذاری و بازدهی، در تحلیل معمای یک میلیارد دلاری برق تجدیدپذیر نیز مورد واکاوی قرار گرفته است.

پرسش‌های پرتکرار درباره اوراق بازسازی ملی

اوراق بازسازی ملی چیست؟

یک ابزار مالی کلان است که برای جمع‌آوری نقدینگی مازاد از دست مردم و تزریق مستقیم آن به پروژه‌های سودآور و عمرانی طراحی می‌شود تا هم تورم کاهش یابد و هم زیرساخت‌ها توسعه پیدا کنند.

تفاوت این اوراق با اوراق بدهی معمولی دولت چیست؟

درآمدهای اوراق عادی معمولاً صرف هزینه‌های جاری و جبران کسری بودجه دولت می‌شود، اما منابع اوراق بازسازی حصارکشی شده و انحصاراً برای توسعه پروژه‌های صنعتی و زیرساختی مصرف می‌شود.

چگونه سود این اوراق در اقتصاد تورمی حفظ می‌شود؟

این اوراق به صورت مصون از تورم طراحی می‌شوند. به این معنا که اصل پول و سود پرداختی، همگام با نرخ تورم افزایش پیدا می‌کند تا قدرت خرید سرمایه‌گذار حفظ شود.

چه تضمینی برای انحراف نیافتن منابع وجود دارد؟

وجوه در حساب‌های امانی نگهداری می‌شوند و دارایی‌های پایه مانند سهام شرکت‌های دولتی یا درآمدهای آتی پروژه‌ها، به عنوان پشتوانه و وثیقه پرداخت به مردم عمل می‌کنند.

جمع بندی؛ حل معمای تامین مالی با گره‌زدن منافع فردی و ملی

مسئله اصلی اقتصاد ایران کمبود حجم پول نیست؛ مشکل اصلی قطع ارتباط و گسیختگی مسیر انتقال پول از ترازنامه خانوار به ترازنامه پروژه‌های تولیدی است. استقراض مدام از بانک مرکزی برای جبران هزینه‌هابه چاپ پول و گسترش تورم انجامیده است، اما اوراق بازسازی ملی چارچوبی اقتصادی برای تغییر این مسیر ارائه می‌دهد.

ریسک و محدودیت اصلی این مدل، سرمایه اجتماعی و مسئله اعتمادسازی است. تنها زمانی که این اوراق به‌معنای واقعی کلمه مصون از تورم باشند و منابع آن‌ها در حساب‌های شفاف قفل شوند، شهروندان حاضر خواهند شد از سفته‌بازی فاصله بگیرند. وقتی خانوار بداند خرید این اوراق ارزش دارایی‌اش را حفظ کرده و به صورت مستقیم به ساخت نیروگاهی می‌انجامد که برق کارخانه محل اشتغالش را تامین می‌کند، معمای تامین مالی زیرساخت با تکیه بر ظرفیت‌های داخلی حل خواهد شد.