توسعه اقتصادی و تنگه هرمز؛ گلوگاه امنیت چگونه موتور توسعه را قطع می‌کند؟

تنگه هرمز نه فقط «گلوگاه امنیت» است و نه فقط «موتور رشد»؛ دو نقش هم‌زمان دارد و شعار یا/یا گمراه‌کننده است. وقتی جریان مختل می‌شود، ریسک، بیمه، قیمت انرژی و افق سرمایه‌گذاری بالا می‌رود و موتور توسعه قطع می‌شود. وقتی جریان پایدار است، لجستیک صادرات انرژی می‌تواند فضای مالی سرمایه‌گذاری را تغذیه کند — اما توسعه اقتصادی مساوی بشکه نفت نیست؛ تمایز رشد و توسعه را در «توسعه اقتصادی با رشد اقتصادی چه فرقی دارد؟» بخوانید. تعریف جغرافیایی هرمز در «تنگه هرمز چیست» آمده و تفصیل میانگین جریان از ۲۱٫۶ به ۴٫۹ میلیون بشکه در روز در «جریان نفت تنگه هرمز»؛ اینجا فقط به‌عنوان شواهد استرس امنیت و پیامد توسعه خوانده می‌شود.

سؤال این گزارش روشن است: رابطه توسعه اقتصادی با تنگه هرمز را چگونه بدون شعار دوقطبی بخوانیم؟ پاسخ را به دو ستون می‌بندیم — گلوگاه امنیت و موتور رشد — و هر ادعا را به سنجه قابل مشاهده و لینک منبع وصل می‌کنیم.

نه شعار یا/یا؛ دو نقش هم‌زمان هرمز برای توسعه

گلوگاه امنیت یعنی تنگه‌ای که اختلال در آن، هزینه عبور، قیمت انرژی جهانی و نااطمینانی سرمایه‌گذاری را بالا می‌برد. موتور رشد/تجارت یعنی وقتی همان آبراه با جریان پایدار کار می‌کند، صادرات انرژی و تجارت وابسته به آن می‌تواند منابع ارزی و فضای بودجه‌ای برای سرمایه‌گذاری مولد فراهم کند. این دو نقش متناقض نیستند؛ دو حالت رژیم عبورند. توسعه اقتصادی ایران — به‌معنای جابه‌جایی ساختار، بهره‌وری و ظرفیت جذب سرمایه، نه فقط تغییر اندازه تولید — به هر دو حساس است: شوک امنیتی افق را کوتاه می‌کند؛ پایداری لجستیک شرط لازم است اما شرط کافی نیست.

از این‌رو تیترهایی که هرمز را فقط «اهرم» یا فقط «شاهرگ رونق» می‌خوانند، لایه توسعه را ناقص می‌گذارند. این متن تعریف جغرافیا و تاریخچه تنگه را باز نمی‌کند؛ آن کار هاب «تنگه هرمز چیست » است. اینجا سازوکار انتقال از اختلال جریان به قطع موتور توسعه را می‌خوانیم.

جدول مقایسه‌ای؛ گلوگاه امنیت در برابر موتور رشد

ستون‌ها خوانش تحریریه روی سازوکارهاست؛ سنجه عددی در جدول بعدی با منبع آمده است.

استرس امنیتی؛ افت جریان از ۲۱٫۶ به ۴٫۹ میلیون بشکه

اداره اطلاعات انرژی آمریکا در چشم‌انداز کوتاه‌مدت انرژی (STEO) اوت ۲۰۲۶ برآورد کرده میانگین عبور نفت خام و مایعات نفتی از تنگه هرمز در فصل دوم ۲۰۲۶ به ۴٫۹ میلیون بشکه در روز رسیده؛ در حالی که در فصل چهارم ۲۰۲۵ — پیش از شروع درگیری — میانگین ۲۱٫۶ میلیون بشکه در روز بوده است (eia.gov/outlooks/steo/report/global_oil.php ؛ آرشیو PDF: aug26.pdf ؛ آینه خبری: Rigzone). این افت، شواهد استرس گلوگاه امنیت است؛ نه تعریف دوباره تنگه و نه بازسازی کامل بهداشت واحد/دوره که در ۳۲۶۳۲ آمده.

همان گزارش می‌گوید میانگین عبور از باب‌المندب در فصل دوم ۲۰۲۶ به ۸٫۱ میلیون بشکه در روز رسیده؛ در برابر ۵٫۴ میلیون بشکه در روز در فصل چهارم ۲۰۲۵، هم‌زمان با تغییر مسیر نفت عربستان از طریق خط لوله شرق–غرب به بندر ینبع (همان منبع EIA). افزایش باب‌المندب جایگزین کامل ظرفیت ازدست‌رفته هرمز نیست؛ نشانه فشار روی مسیر جایگزین و هزینه زمانی/ظرفیتی است.

EIA ارزیابی می‌کند تعطیلی تولید (shut-in) در ژوئیه به‌طور میانگین ۵٫۵ میلیون بشکه در روز بوده است (EIA global oil). فرض تحلیل همان STEO این است که محموله‌های هرمز تا اوت به‌شدت محدود می‌مانند و از سپتامبر به‌آرامی افزایش می‌یابند؛ بازگشت نسبی الگوهای پیشاجنگ تا اوایل ۲۰۲۷ طول می‌کشد. این فرض، نه پیش‌بینی قطعی سیاسی، بلکه چارچوب عددی همان گزارش است.

قیمت، موجودی و انتقال به افق سرمایه‌گذاری

به‌گفته EIA، موجودی جهانی نفت در فصل دوم ۲۰۲۶ به‌طور میانگین روزانه ۴٫۲ میلیون بشکه کاهش یافته و پیش‌بینی می‌شود در فصل سوم ۲۰۲۶ به‌طور میانگین روزانه ۳٫۸ میلیون بشکه دیگر کاهش یابد (EIA STEO). در نتیجه، EIA میانگین قیمت نقدی برنت در فصل سوم ۲۰۲۶ را حدود ۸۵ دلار در بشکه پیش‌بینی کرده؛ ۱۱ دلار بالاتر از STEO ماه قبل (EIA ؛ بازتاب: Oil & Gas Journal).

برای توسعه اقتصادی، پیامد مستقیم «دلار برنت» نیست؛ پیامد افق است. قیمت بالاتر انرژی جهانی و نااطمینانی عبور، هزینه بیمه و تأخیر را بالا می‌برد، قراردادهای بلندمدت را سخت می‌کند و افق سرمایه‌گذاری خصوصی را کوتاه می‌سازد. عمق لایه بیمه جنگ بدون تکرار درصد مطلق در این متن، در «بیمه جنگ تنگه هرمز ۱۴۰۵» آمده است. انتقال شوک هرمز به بازارهای مالی جهانی نیز در «تنگه هرمز؛ زنجیره‌ای تا اوراق خزانه» جدا بررسی شده و اینجا تکرار نمی‌شود.

Caveat روش‌شناسی؛ AIS و وینتیج

EIA تأکید کرده داده‌های AIS برای هرمز به‌ویژه از پایان فوریه ۲۰۲۶ قابل‌اتکا نیست و حجم‌های ۲۰۲۶ بارها بازنگری می‌شوند (EIA Energy Security / methodology). جدول‌های قدیمی‌تر همان صفحه ممکن است رقم فصل اول ۲۰۲۶ را متفاوت نشان دهند؛ وینتیج‌ها را بدون برچسب قاطی نکنید. ادعای یک‌روزه عبور را نیز با میانگین فصلی ۲٫۹ یا ۴٫۹ قاطی نکنید؛ راستی‌آزمایی ادعای ۱۷ میلیون بشکه در «آیا تنگه هرمز دوباره ۱۷ میلیون بشکه…؟» آمده است.

داشبورد عدد؛ جریان جهانی و سنجه توسعه ایران

سمت توسعه ایران؛ رشد بدون نفت منفی و تورم بالا

حساب‌های ملی مرکز آمار برای سال ۱۴۰۴ رشد محصول ناخالص داخلی با نفت را ۰٫۲ درصد و بدون نفت را −۰٫۳ درصد نشان می‌دهد (entekhab.ir/fa/news/927139). سال ۱۴۰۳، به روایت بازتاب مرکز آمار، رشد بدون نفت ۲٫۱ درصد بوده است (avindaily.com …116267). روایت جداگانه بانک مرکزی برای رشد ۱۴۰۴ حدود −۰٫۷ درصد است (boursenews.ir/fa/news/306015)؛ دو سری را میانگین نکنید.

خوانش توسعه این است: حتی اگر لایه نفت در روایت SCI رشد کل را نزدیک صفر نگه دارد، موتور بدون نفت منفی است. توسعه اقتصادی — برخلاف رشد کمی کوتاه‌مدت — به لایه‌های بدون نفت، تشکیل سرمایه و ثبات قیمت حساس است. تورم نقطه‌ای خانوار در مرداد ۱۴۰۵ به ۸۹ درصد و تورم سالانه به ۶۹٫۹ درصد رسیده است (donya-e-eqtesad.com …4291304). تورم بالا افق قرارداد و سرمایه‌گذاری را می‌خورد؛ همان افقی که اختلال هرمز از بیرون کوتاه می‌کند.

این ترکیب را با «درصد GDP ایران از هرمز» اشتباه نگیرید؛ چنین نسبتی در این گزارش اختراع نشده است. آنچه مستند است، هم‌زمانی استرس گلوگاه جهانی با ضعف سنجه بدون‌نفت و فشار تورمی داخلی است.

سازوکار قطع موتور توسعه وقتی گلوگاه ناامن می‌شود

• افزایش هزینه عبور و بیمه

  ناامنی، پوشش جنگ‌ریسک و تمایل ناوگان به عبور را گران یا کمیاب می‌کند. رقم درصد در این متن تکرار نمی‌شود؛ سازوکار و حساب نمونه در «بیمه جنگ تنگه هرمز» آمده است. هزینه بالاتر، عرضه مؤثر را پایین نگه می‌دارد حتی اگر «تنگه رسماً باز» خوانده شود.

• افت میانگین جریان و تعطیلی تولید

  میانگین فصلی ۴٫۹ میلیون بشکه در روز در برابر ۲۱٫۶، و shut-in میانگین ۵٫۵ میلیون بشکه در روز در ژوئیه، نشان می‌دهد بخشی از ظرفیت از مدار خارج شده است (EIA). برای صادرکننده وابسته به عبور، فضای ارزی و بودجه‌ای بالقوه تنگ می‌شود.

• کشش موجودی و قیمت بالاتر

  کشش ۴٫۲ میلیون بشکه در روز در فصل دوم و پیش‌بینی ۳٫۸ در فصل سوم، پشتوانه پیش‌بینی برنت حدود ۸۵ دلار است (EIA). قیمت جهانی بالاتر الزاماً به توسعه داخلی ترجمه نمی‌شود؛ اگر تورم داخلی ۸۹ درصد نقطه‌ای باشد، رفاه و سرمایه‌گذاری واقعی تحت فشار می‌مانند (SCI مرداد).

• کوتاه شدن افق سرمایه‌گذاری

  سرمایه‌گذار مولد به افق چندساله نیاز دارد. اختلال گلوگاه + تورم بالا، افق را به ماه و فصل فشرده می‌کند. نتیجه محتمل: تأخیر پروژه، ترجیح دارایی کوتاه‌مدت، و ضعف لایه بدون نفت — همان −۰٫۳ درصد سال ۱۴۰۴ (SCI).

• ابهام حکمرانی مسیر

  دوگانگی مسیر و هماهنگی رادیویی هزینه جداگانه‌ای است که در «مسیر جدید تنگه هرمز بدون هماهنگی ایران؛ کانال ۱۶» آمده و اینجا باز نمی‌شود. ابهام حکمرانی خود مالیات پنهان بر توسعه است.

وقتی هرمز پایدار است؛ موتور رشد چه می‌دهد و چه نمی‌دهد؟

در رژیم پایدار، عبور بالا امکان برنامه‌ریزی صادرات انرژی، قرارداد بلندمدت و تغذیه منابع عمومی برای سرمایه‌گذاری را بیشتر می‌کند. این همان وجه «موتور رشد/تجارت» است. اما موتور رشد به‌معنای افزایش بشکه عبوری یا حتی رشد GDP با نفت، مساوی توسعه نیست. هاب ۳۲۶۵۳ تأکید می‌کند رشد تغییر اندازه تولید در یک دوره است؛ توسعه جابه‌جایی ساختار، بهره‌وری و ظرفیت جذب است.

بنابراین حتی در روزهای جریان بالا، اگر منابع نفتی صرف پوشش کسری تورمی شود و لایه بدون نفت ضعیف بماند، توسعه رخ نمی‌دهد. مسیر تامین بدون پولی‌سازی دوباره در «توسعه اقتصادی بدون چاپ پول» باز شده است. برای فشار تامین مالی، کل‌های پولی اسفند ۱۴۰۴ بانک مرکزی رشد دوازده‌ماهه نقدینگی ۵۳٫۳ درصد و پایه پولی ۶۱٫۵ درصد را نشان می‌دهد (cbi.ir/page/35585.aspx ، 35587 ، آینه: دنیای اقتصاد). ترکیب اختلال هرمز با شتاب پولی، ریسک تورم و ضعف توسعه را تشدید می‌کند — نه اینکه هرمز «علت واحد» تورم باشد.

توسعه در شرایط جنگی و پساجنگ؛ خوشه مرتبط

پرسش «آیا توسعه در شرایط جنگی شدنی است؟» جدا در «توسعه در شرایط جنگی شدنی است؟» آمده است. محدودیت صادرات نفت پساجنگ و رقم بارگیری حدود ۲۲۰ هزار بشکه نیز در «توسعه اقتصاد پساجنگ ایران با نفت ۲۲۰ هزار» بررسی شده؛ اینجا فقط یادآوری خوشه است. جمع‌خوانی آرام: گلوگاه ناامن شرط لازم توسعه را نقض می‌کند؛ پایدار شدن گلوگاه شرط کافی توسعه نیست.

اشتباه‌های رایج در خواندن رابطه توسعه و هرمز

اول، دوقطبی شعاری: یا هرمز فقط امنیت است یا فقط رونق. جدول اول نشان می‌دهد هر دو نقش با سنجه جدا خوانده می‌شوند. دوم، یکی‌گرفتن میانگین فصلی EIA با ادعای یک‌روزه یا شمار کشتی؛ بهداشت در «جریان نفت تنگه هرمز» و «عبور نفت از تنگه هرمز». سوم، میانگین SCI و CBI برای GDP ۱۴۰۴. چهارم، اختراع «سهم GDP ایران از هرمز» بدون منبع رسمی. پنجم، نسبت‌دادن تمام تورم ۸۹ درصدی به هرمز؛ تورم چندعاملی است و چاپ SCI مرداد را باید با لینک خودش خواند (منبع تورم). ششم، بازتعریف جغرافیا یا بازسازی کامل جدول ۲۱٫۶→۴٫۹ در هر مطلب تازه؛ نقش‌ها در خوشه جداست.

جمع‌بندی عملی برای سیاست و خواننده

اگر هدف توسعه اقتصادی است، دو پرسش را همزمان بپرسید: ۱) آیا رژیم عبور هرمز پایدار است تا فضای لجستیک و مالی بالقوه باز بماند؟ سنجه: جریان EIA، shut-in، موجودی، بیمه. ۲) آیا منابع و انضباط داخلی به لایه بدون نفت، تورم پایین‌تر و تامین غیرتورمی می‌رود؟ سنجه: GDP بدون نفت SCI، تورم SCI، کل‌های پولی CBI، مسیر ۳۲۶۸۹. پاسخ مثبت به اول بدون دوم، رشد نفتی شکننده می‌سازد نه توسعه. پاسخ منفی به اول، حتی برنامه توسعه را از افق خارج می‌کند.

این بسته عمداً کوتاه به خواهران خوشه لینک می‌دهد و عدد قفل‌شده را تکرار می‌کند تا SERP روی «توسعه اقتصادی و تنگه هرمز» صاحب زاویه پل باشد، نه کپی هاب تعریف یا ستون جریان.

زنجیره علیّ از گلوگاه تا بودجه و سرمایه‌گذاری مولد

برای خواننده توسعه‌محور، ترتیب علیّ مهم‌تر از تیتر امنیتی است. اختلال عبور ابتدا عرضه مؤثر انرژی در بازار جهانی را کم می‌کند؛ EIA همین را در میانگین ۴٫۹ میلیون بشکه در روز فصل دوم در برابر ۲۱٫۶ میلیون بشکه در روز فصل چهارم ۲۰۲۵ ثبت کرده است (EIA STEO). سپس تعطیلی تولید با میانگین ۵٫۵ میلیون بشکه در روز در ژوئیه، ظرفیت بالقوه را از مدار خارج می‌کند (همان منبع). موجودی جهانی با نرخ ۴٫۲ میلیون بشکه در روز در فصل دوم کشیده شده و پیش‌بینی فصل سوم ۳٫۸ میلیون بشکه در روز است؛ این پشتوانه قیمتی پیش‌بینی برنت حدود ۸۵ دلار است (EIA ؛ OGJ).

در لایه داخلی، کاهش قابلیت برنامه‌ریزی صادرات و افزایش نااطمینانی، درآمد ارزی قابل اتکا را تضعیف می‌کند. دولت و بنگاه برای پوشش هزینه‌های جاری و بازسازی، یا به مسیرهای غیرتورمی تامین متوسل می‌شوند — موضوع ۳۲۶۸۹ — یا فشار به ترازنامه پولی منتقل می‌شود؛ چاپ‌های اسفند ۱۴۰۴ رشد نقدینگی ۵۳٫۳ درصد و پایه پولی ۶۱٫۵ درصد را نشان داده‌اند (CBI 35585 ، دنیای اقتصاد). همزمان تورم نقطه‌ای ۸۹ درصد مرداد، قدرت خرید و افق قرارداد را فرسوده می‌کند (SCI مرداد). نتیجه در حساب‌های ملی: رشد بدون نفت −۰٫۳ درصد در ۱۴۰۴ در برابر +۲٫۱ درصد در ۱۴۰۳ (انتخاب ؛ آوین). این زنجیره ادعای سیاسی نیست؛ اتصال سنجه به سنجه با لینک است.

نکته آرام برای سیاست‌گذار: باز کردن یا پایدار کردن عبور، حلقه اول زنجیره را ترمیم می‌کند اما حلقه‌های تورم، انضباط پولی و لایه بدون نفت را خودکار سبز نمی‌کند. توسعه وقتی شروع می‌شود که هر حلقه جداگانه بهبود یابد.

باب‌المندب به‌عنوان فشارسنج مسیر جایگزین، نه جایگزین توسعه

افزایش میانگین باب‌المندب از ۵٫۴ به ۸٫۱ میلیون بشکه در روز در روایت EIA با تغییر مسیر عربستان از طریق خط لوله شرق–غرب توضیح داده شده است (EIA global oil). این رقم دو پیام دارد. اول، بازار برای دور زدن گلوگاه هرمز حاضر است هزینه مسیر جایگزین بپردازد. دوم، ظرفیت و زمان مسیر جایگزین محدودتر و گران‌تر از رژیم عادی هرمز است؛ خود EIA می‌گوید این گزینه‌ها طولانی‌تر، پرهزینه‌تر و محدودترند. بنابراین رشد عبور باب‌المندب را نباید «جبران کامل توسعه ازدست‌رفته خلیج فارس» خواند.

برای ایران، مسیر جایگزین دیگران، لزوماً فضای مالی داخلی نمی‌سازد. آنچه برای توسعه ایران سنجه است، پایداری عبور مرتبط با صادرات و سرمایه‌گذاری خودش، به‌همراه کیفیت جذب منابع در لایه بدون نفت است — نه صرفاً اینکه عربستان چند میلیون بشکه به ینبع برده است. این تفکیک از اشتباه‌های رایج تیترهای ژئوپلیتیک است که هر جابه‌جایی جریان را با «برد توسعه» یکی می‌کنند.

چه چیزی را در به‌روزرسانی بعدی اول نگاه کنیم؟

اولویت میز خبر برای زاویه توسعه–هرمز: ۱) آیا میانگین فصلی بعدی EIA برای هرمز از ۴٫۹ میلیون بشکه در روز فاصله معنادار گرفته و به مسیر پیشاجنگ نزدیک شده است؟ منبع مرجع همان خانواده STEO خواهد بود (صفحه فعلی). ۲) آیا shut-in و کشش موجودی در چاپ‌های بعدی کاهش یافته‌اند؟ ۳) آیا پیش‌بینی برنت از حدود ۸۵ دلار فصل سوم تعدیل شده؟ ۴) در داخل، آیا برآوردهای تازه GDP بدون نفت از −۰٫۳ درصد سال ۱۴۰۴ فاصله گرفته و تورم نقطه از ۸۹ درصد مرداد برگشته است؟ هر پاسخ باید با URL چاپ جدید در همان پاراگراف بیاید. تا آن روز، تز این بسته ثابت می‌ماند: گلوگاه ناامن موتور توسعه را قطع می‌کند؛ گلوگاه پایدار به‌تنهایی توسعه نمی‌سازد.

سؤالات متداول درباره توسعه اقتصادی و تنگه هرمز

• هرمز گلوگاه امنیت است یا موتور رشد؟

  هر دو، بسته به رژیم عبور. اختلال = استرس امنیت و قطع افق سرمایه‌گذاری؛ پایداری = شرط لازم لجستیک/مالی برای رشد، نه خودِ توسعه.

• رقم ۲۱٫۶ به ۴٫۹ از کجاست؟

  میانگین فصلی EIA STEO اوت ۲۰۲۶ برای نفت و مایعات عبوری هرمز (https://eia.gov/outlooks/steo/report/global_oil.php). تفصیل بهداشت عدد در «جریان نفت تنگه هرمز (۳۲۶۳۲)».

• آیا توسعه ایران فقط به بشکه هرمز وابسته است؟

  خیر. توسعه ≠ بشکه؛ تمایز در «۳۲۶۵۳». رشد بدون نفت ۱۴۰۴ منفی ۰٫۳ درصد SCI است (entekhab.ir/fa/news/927139).

• چرا درصد بیمه جنگ اینجا نیست؟

  برای جلوگیری از تکرار بدون URL کامل هر نرخ؛ عمق در «بیمه جنگ تنگه هرمز (۳۲۷۱۷)».

• SCI و CBI را میانگین کنیم؟

  خیر. +۰٫۲٪/−۰٫۳٪ مرکز آمار (انتخاب ۹۲۷۱۳۹) و −۰٫۷٪ بانک مرکزی (بورس‌نیوز ۳۰۶۰۱۵) جدا می‌مانند.

• این مطلب جایگزین «تنگه هرمز چیست» است؟

  خیر. تعریف در «گلوگاه انرژی جهان»؛ اینجا زاویه توسعه اقتصادی است.

منابع داده‌های گزارش

• EIA — Global oil markets (STEO اوت ۲۰۲۶؛ ۴٫۹، ۲۱٫۶، باب‌المندب ۸٫۱/۵٫۴، shut-in ۵٫۵، موجودی ۴٫۲ و ۳٫۸، برنت حدود ۸۵): https://eia.gov/outlooks/steo/report/global_oil.php
• EIA — آرشیو PDF اوت ۲۰۲۶: https://eia.gov/outlooks/steo/archives/aug26.pdf
• Rigzone — آینه خبری جریان گلوگاه‌ها: https://rigzone.com/news/how_much_oil_transited_through_worlds_chokepoints_in_2q-12-aug-2026-184358-article/
• OGJ — بازتاب پیش‌بینی برنت ۸۵ دلار: https://ogj.com/general-interest/economics-markets/news/55397500/eia-raises-third-quarter-brent-forecast-to-85-bbl-on-strait-of-hormuz-disruptions
• EIA — روش‌شناسی / Energy Security و caveat AIS: https://eia.gov/outlooks/steo/report/energysecurity/article.php
• مرکز آمار — GDP سال ۱۴۰۴ (+۰٫۲٪ / −۰٫۳٪) بازتاب انتخاب: https://entekhab.ir/fa/news/927139
• مرکز آمار — GDP بدون نفت ۱۴۰۳ (+۲٫۱٪) بازتاب آوین دیلی: https://avindaily.com/agriculture-and-food-industry/116267/
• بانک مرکزی — رشد حدود −۰٫۷٪ سال ۱۴۰۴ (جدا) بازتاب بورس‌نیوز: https://boursenews.ir/fa/news/306015
• مرکز آمار — تورم مرداد ۱۴۰۵ (۸۹٪ / ۶۹٫۹٪) آینه دنیای اقتصاد: https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سایت-خوان-62/4291304-مرکز-آمار-تورم-مرداد-را-اعلام-کرد
• بانک مرکزی — نقدینگی ۵۳٫۳٪ و پایه پولی ۶۱٫۵٪ اسفند ۱۴۰۴: https://cbi.ir/page/35585.aspx ، https://cbi.ir/page/35587.aspx ، آینه: https://donya-e-eqtesad.com/بخش-سیاست-گذاری-100/4278249-رکوردهای-پولی-در