توافقنامه اخیر ایران، افغانستان و تاجیکستان برای ایجاد راهگذر جادهای سهجانبه، بیش از یک همکاری منطقهای ساده، نقشه راهی برای اتصال دو کشور محصور در خشکی به آبهای آزاد از طریق بندر چابهار است. این توافق که محمولههای تجاری بین تهران و دوشنبه را از خاک افغانستان عبور میدهد، در واقع گام عملیاتی برای احیای پروژه بزرگتر «راهگذار پنج ملت» (FNRC) محسوب میشود؛ کریدوری ۲۱۰۰ کیلومتری که چین، تاجیکستان، قرقیزستان، افغانستان و ایران را به هم متصل میکند .
اهمیت این تحول را باید در چارچوب رقابت فزاینده قدرتهای جهانی برای تسلط بر مسیرهای تجاری جدید ارزیابی کرد. بندر چابهار با ظرفیت بیش از ۸.۵ میلیون تن کالا در سال، به عنوان تنها بندر اقیانوسی ایران، نهتنها وابستگی افغانستان به پاکستان را کاهش میدهد، بلکه مسیر دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به آبهای آزاد را به میزان قابلتوجهی کوتاه میکند . این مزیت راهبردی، چابهار را به گزینهای جذاب برای هند، روسیه و حتی سنگاپور برای دسترسی به منابع اوراسیا تبدیل کرده است .
پنج تحول کلیدی در معماری جدید ترانزیت منطقه
احیای کریدور پنج ملت و توافق ترانزیتی سهجانبه، نشاندهنده تغییر پارادایم در اتصالات اوراسیاست. این ابتکارات، نقشه رقابتهای ژئواکونومیک را بازتعریف کرده و فرصتهای بیسابقهای برای کشورهای محصور در خشکی و بنادر جنوبی ایران ایجاد میکند.
۱. کاهش وابستگی افغانستان به پاکستان: بندر چابهار با ارائه مسیری جایگزین برای تجارت افغانستان، وابستگی کابل به کراچی را کاهش میدهد. هند نیز از این مسیر برای دور زدن پاکستان در تجارت با افغانستان و آسیای مرکزی استفاده میکند .
۲. احیای کریدور ۲.۱ میلیارد دلاری پنج ملت: پروژه FNRC با ۵۰ درصد عبور از خاک افغانستان (۱۱۴۸ کیلومتر)، از استانهای قندوز، بلخ و هرات میگذرد. بانک توسعه آسیا تامین مالی بخش افغانستانی آن را بر عهده دارد و مسیر چین به خلیج فارس را تا ۱۵ روز کاهش میدهد .
۳. چابهار، رقیب جدی گوادر: با وجود فاصله ۷۰ کیلومتری دو بندر، چابهار با تکیه بر توافقهای چندجانبه و معافیتهای تحریمی، به گزینه ارجح هند و کشورهای آسیای مرکزی تبدیل شده است .
۴. منافع چندلایه برای ایران: اتصال چابهار به شبکه ریلی آسیای مرکزی، ضمن کاهش اثر تحریمها، جایگاه ژئواکونومیک ایران را تقویت میکند. خط آهن خواف-هرات و اتصال به کریدور چین-قرقیزستان-ازبکستان، اوراسیا را به خلیج فارس متصل میکند .
۵. تحول در معادلات انرژی: عبور ۲۰ درصد از نفت جهان از تنگه هرمز، امنیت مسیرهای جایگزین را حیاتی کرده است. کریدور پنج ملت با کوتاهکردن مسیر آسیای مرکزی به آبهای آزاد، گزینه مطمئنتری برای زنجیره تأمین جهانی ایجاد میکند.
آیا کریدور پنج ملت، ایران را به قلب ترانزیت اوراسیا تبدیل میکند؟
احیای FNRC در سایه توافق سهجانبه ایران، افغانستان و تاجیکستان، نقطه عطفی در تاریخ ترانزیت منطقه محسوب میشود. با وجود چالشهای امنیتی در افغانستان و نیاز به تامین مالی ۲ میلیارد دلاری، این پروژه میتواند نظم جدیدی در اتصالات شرق به غرب ایجاد کند . موفقیت این کریدور، ایران را از یک بازیگر ترانزیتی محلی به هاب اصلی اوراسیا ارتقا داده و وابستگی کشورهای منطقه به مسیرهای سنتی را کاهش میدهد. اما این فرصت تاریخی، نیازمند مدیریت دیپلماتیک هوشمندانه و سرمایهگذاری مستمر در زیرساختهای ریلی و جادهای است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟