در سالهای اخیر اقتصاد دانشبنیان از یک رویکرد سیاستی صرف فراتر رفته و به یکی از شاخصهای قابل اندازهگیری در ساختار تولید ملی تبدیل شده است. رشد تعداد شرکتهای دانشبنیان به بیش از ۱۰ هزار واحد، افزایش درآمد این بخش به بالای ۱۸۰۰ همت و بهبود ابزارهای مالیاتی همگی حاکی از تثبیت این مسیر رو به رشد است. با این حال سهم این بخش از تولید ناخالص داخلی که حدود ۲.۸۲ درصد برآورد میشود، هنوز فاصله زیادی با اهداف تعیینشده در برنامههای توسعه کشور دارد. دستیابی به چشمانداز مطلوب نیازمند تعمیق سیاستهای حمایتی و انجام اصلاحات نهادی ساختاری است. موانعی نظیر پیچیدگیهای مقرراتی، محدودیتهای تأمین مالی و ضعف پیوند میان شرکتهای دانشبنیان با بخشهای بزرگ اقتصادی باید برطرف شود. بدون این اصلاحات، علیرغم پیشرفتهای کمّی، اقتصاد دانشبنیان نمیتواند به نقش اصلی خود در تحول الگوی تولید و رسیدن به نرخهای هدفگذاریشده در اسناد بالادستی دست یابد. ادامه این مسیر مستلزم اراده نظاممند برای بازطراحی نهادهای پشتیبان و هماهنگی بین سیاستهای مالی، پولی و فناورانه است.
شمای کلی اقتصاد دانشبنیان در ایران
بر اساس دادههای رسمی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری، تعداد شرکتهای تأییدشده از مرز ۱۰ هزار شرکت عبور کرده است. در این میان، نقش شرکتهای بزرگ و بورسی بسیار پررنگ شده است. بهطوریکه مجموع درآمد عملیاتی شرکتهای دانشبنیان فعال در بورس و فرابورس به حدود ۳۶۰ همت میرسد.
درآمد کل شرکتهای دانشبنیان در سال ۱۴۰۳ در گزارشهای مختلف در بازه ۱۷۶۱ تا ۱۸۳۳ هزار میلیارد تومان یا همت برآورد شده است. این رقم در مقایسه با تولید ناخالص داخلی ایران که طبق آمار بانک مرکزی در بازه ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیارد دلار قرار دارد، سهمی معادل ۲.۸۲ درصد را به دانشبنیانها اختصاص داده است. اگرچه این سهم هنوز با اقتصادهای پیشرو فاصله دارد، اما نشاندهنده تبدیل شدن نوآوری به یک بخش واقعی در کیک اقتصاد ایران است.
تحلیل حوزههای فناوری
بررسی سهم گروههای مختلف فناوری در میان شرکتهای بورسی نشان میدهد که تمرکز اصلی درآمدی بر حوزههای سختافزاری و شیمیایی است. توزیع تعداد شرکتها و سهم آنها از درآمد عملیاتی که ۳۶۰ همت بوده است به شرح زیر است.
تسهیلات، اعتبار مالیاتی و صادرات
در ادامه تحلیل پیشین، یکی از محرکهای اصلی رشد اقتصاد دانشبنیان در ایران، بازآرایی ساختار تأمین مالی این بخش بوده است. دادههای رسمی نشان میدهد که صندوق نوآوری و شکوفایی نقش کلیدی در این بازآرایی ایفا کرده و دهها هزار میلیارد تومان تسهیلات پرداخت و ضمانتنامه صادر کرده است. بهطور خاص، برای شرکتهای دانشبنیان حاضر در بازار سرمایه، حدود ۷,۹۰۸ میلیارد تومان ضمانتنامه صادر شده که بیانگر رشد تعامل میان نظام مالی رسمی و اکوسیستم نوآوری است.
علاوه بر این، تصویب اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه در چارچوب قانون جهش تولید دانشبنیان، ابزاری مؤثر برای هدایت صنایع بزرگ به سوی سرمایهگذاری در فعالیتهای نوآورانه محسوب میشود. این ابزار انگیزههای اقتصادی را برای بنگاههای مستقر در صنایع سنتی جهت مشارکت در زنجیره ارزش دانشبنیان تقویت کرده است.
در حوزه تجارت خارجی نیز عملکرد صادراتی شرکتهای دانشبنیان روندی صعودی و مستمر را نشان میدهد. بر اساس آمارهای موجود، ارزش صادرات دانشبنیان از حدود ۲.۵ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۲ به تقریباً ۲.۷ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته که حاکی از رشد حدود ۸ درصدی در یک سال است. این ارقام، اگرچه از نظر حجم کل تجارت غیرنفتی کشور هنوز سهم محدودی دارند، اما از جهت تداوم رشد و کاهش وابستگی به درآمدهای سنتی، حائز اهمیت راهبردی هستند.
سال ۱۴۰۴: صادرات کل شرکتهای دانشبنیان ۲.۷ میلیارد دلار باقی مانده، اما صادرات محصولات دانشبنیان حدود ۶۵۰ میلیون دلار گزارش شده است.
اقتصاد دانشبنیان ایران با اشتغالزایی مستقیم برای بیش از ۴۰۰ هزار نفر، از یک فضای فانتزی به یک ضرورت اقتصادی تبدیل شده است. با این حال، سهم ۱۸.۵ درصدی شرکتهای نوپا از کل درآمد (معادل ۳۰۶ همت) نشان میدهد که هنوز پتانسیلهای زیادی برای ورود شرکتهای جوانتر به بازارهای بزرگ وجود دارد. تثبیت این مسیر مستلزم تداوم اعتبار مالیاتی و اتصال عمیقتر این شرکتها به زنجیره ارزش صنایع بزرگ ملی است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟