گزارشهای منتشرشده از سوی آکسیوس نشان میدهد ایران در جریان مذاکرات غیرمستقیم در نیویورک، پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز را طی یک هفته در ازای تامین خواستههایش مطرح کرده است؛ پیشنهادی که با تردید مقامات آمریکایی روبهرو شد. ریشه این تردید در مختصات اقتصادی هرمز نهفته است. پیش از آغاز بحران و در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت خام و میعانات (معادل ۲۰ درصد مصرف جهانی) و بیش از ۱۱ میلیارد فوت مکعب LNG از این گلوگاه عبور میکرد. با توقف این شریان، بازارهای جهانی با یک شوک ساختاری مواجه شدند. بازگرداندن این حجم عظیم از تجارت دریایی به مدار سابق، به دلیل جهش حق بیمه جنگی ناوگانها و تغییر مسیر لجستیکی، ظرف تنها ۷ روز از نظر عملیاتی و اقتصادی امکانپذیر نیست.
بهروزرسانی مهر ۱۴۰۵: دادههای پایش ترافیک دریایی آزمایشگاه داده سازمان تجارت جهانی (WTO Data Lab) نشان میدهد تردد محمولههای LNG و کودهای شیمیایی از مسیر هرمز در ماههای اخیر متوقف شده و به سمت صفر متمایل بوده است. این دادهها فقط کشتیهای قابلردیابی از طریق AIS را شامل میشود و نباید معادل توقف مطلق کل ترددها (از جمله ناوگان تاریک) تلقی شود؛ اما نمایانگر خروج ناوگان رسمی تجارت جهانی از این منطقه است.
چرا آمریکا به بازگشایی یکهفتهای تردید دارد؟
بازگشایی یک آبراه استراتژیک پس از یک دوره بحران نظامی، مکانیسمی پیچیدهتر از باز کردن عوارضی یک جاده دارد. زمانی که یک گلوگاه با اختلال مواجه میشود، شرکتهای بیمه بینالمللی پوشش ریسک جنگ (War Risk Premium) را برای کشتیهای عبوری به ارقام نجومی افزایش میدهند یا بهطور کامل لغو میکنند.
مکانیسم اقتصادی این رویداد مسیر روشنی را طی میکند:
اعلام ناامنی در هرمز لغو یا جهش شدید بیمه بدنه و محموله توقف تردد نفتکشهای غولپیکر تغییر مسیر زنجیره تامین جهانی.
حتی در صورت دستیابی به توافق سیاسی، شرکتهای بیمهگر، مالکان کشتیها و خریداران آسیایی نیازمند یک دوره طولانی راستیآزمایی امنیتی هستند تا ریسک ارسال شناورهای چند صد میلیون دلاری خود را به این منطقه بپذیرند.
اعداد درباره وابستگی جهان به این گلوگاه چه میگویند؟
برای درک مقیاس بحران و اهمیت این تنگه، باید به دادههای رسمی تجارت انرژی مراجعه کرد. طبق آخرین داده اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، حجم جریان نفت عبوری از هرمز ۲۰.۹ میلیون بشکه در روز بود. در بخش گاز طبیعی مایع (LNG) نیز، روزانه ۱۱.۴ میلیارد فوت مکعب گاز (عمدتاً از مبدأ قطر) از این تنگه خارج میشد که معادل بیش از ۲۰ درصد از کل تجارت جهانی LNG است.
چارسو اقتصاد پیشتر در گزارش تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی جهان این موضوع را بررسی کرده است که چگونه توقف این جریان، فراتر از بازار نفت، امنیت زنجیره تامین انرژی آسیا را با بحران مواجه میکند.
چرا مسیرهای جایگزین برای جبران شوک کافی نیستند؟
یکی از دلایل فشار سنگین بسته شدن هرمز بر بازار انرژی، فقدان مسیرهای جایگزین مطمئن است. تنها عربستان سعودی و امارات متحده عربی دارای خطوط لولهای هستند که میتوانند تنگه هرمز را دور بزنند (مانند خط لوله پترولاین عربستان و خط لوله فجیره امارات) .
مجموع ظرفیت این مسیرهای جایگزین حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز برآورد میشود . این بدان معناست که حتی در صورت استفاده از حداکثر ظرفیت خطوط لوله، تنها حدود ۲۵ درصد از حجم طبیعی تجارت نفت هرمز قابل انتقال است و بخش عمده نفت منطقه در خلیج فارس محبوس میشود. این محدودیت ساختاری نشان میدهد که جایگزین فیزیکی برای هرمز وجود ندارد.
جدول متغیرهای تجارت در گلوگاه هرمز
| متغیر شاخص | پیش از بحران (۱H25) | وضعیت در اوج بحران (۲۰۲۶) | منبع برآورد |
| جریان روزانه نفت و میعانات | ۲۰.۹ میلیون بشکه | افت حدود ۳۰ درصدی و خروج ناوگان اصلی | اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) |
| جریان روزانه LNG | ۱۱.۴ میلیارد فوت مکعب | افت به نزدیک صفر (بر مبنای رهگیری AIS) | سازمان تجارت جهانی (WTO) |
| سهم از تجارت جهانی نفت | حدود یکچهارم | – | آژانس بینالمللی انرژی (IEA) |
| ظرفیت مسیرهای خط لوله | ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه | استفاده حداکثری | IEA و نهادهای بینالمللی |
پرسشهای پرتکرار درباره اقتصاد تنگه هرمز
چرا بازگشایی کامل تنگه هرمز بیش از یک هفته زمان میبرد؟
بازگشت ناوگان تجاری نیازمند لغو اخطارهای امنیتی، کاهش حق بیمه ریسک جنگی شرکتهای بیمهگر و تنظیم مجدد زنجیره لجستیک جهانی است که از نظر اقتصادی و حقوقی به فرآیندی زمانبر نیاز دارد.
حجم روزانه نفت عبوری از هرمز چقدر است؟
در شرایط عادی (دادههای ۲۰۲۵)، روزانه بالغ بر ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این آبراه عبور میکرد که معادل حدود یکچهارم کل تجارت دریایی نفت جهان است .
آیا دور زدن هرمز از طریق خطوط لوله ممکن است؟
تنها بخش کوچکی از آن ممکن است. مجموع ظرفیت خطوط لوله جایگزین (متعلق به عربستان و امارات) بین ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز است که پاسخگوی نیاز ۲۰ میلیون بشکهای بازار نیست .
انسداد هرمز چه اثری بر بازار گاز دارد؟
بیش از ۲۰ درصد از کل تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) به این گلوگاه وابسته است و توقف آن، تامین انرژی کشورهای خریدار در آسیا و اروپا را با چالشی جدی مواجه میکند.
جمعبندی؛ مسئله اصلی هرمز، پس از بازگشایی آغاز میشود
طرح پیشنهاد یکهفتهای از سوی ایران برای بازگشایی هرمز، با واقعیتهای ساختاری و لجستیکی اقتصاد انرژی جهانی همخوانی کاملی ندارد. دادهها بهروشنی نشان میدهند که جهان به شدت به این گلوگاه وابسته است و مسیر جایگزین پایداری برای آن وجود ندارد؛ با این حال، بروز هرگونه اختلال نظامی، هزینههای بازگشت به شرایط عادی را برای مدت طولانی بالا میبرد.
استفاده پایدار از موقعیت ژئوپلیتیک این آبراه، نیازمند تثبیت آن به عنوان یک زیرساخت تجاری امن است. باز کردن تنگه با یک فرمان سیاسی امکانپذیر است، اما جریان یافتن مجدد سرمایه، کاهش حق بیمهها و تردد بیدغدغه کشتیهای غولپیکر تجاری در آن، تابع قواعد سختگیرانه بازار است و زمان بسیار بیشتری را میطلبد.
منابع گزارش
U.S. Energy Information Administration (EIA) | World Oil Transit Chokepoints — دادههای حجم عبور نفت و گاز طبیعی مایع (LNG)
International Energy Agency (IEA) | Strait of Hormuz — برآورد ظرفیت خطوط لوله جایگزین و وابستگی بازارهای جهانی
WTade Tracker — رهگیری افت شناورهای تجاری، نفت و محصولات کشاورزی
Reuters / GivTrade Analysis | How the Strait of Hormuz Affects Oil Prices — تاثیر ریسک جنگ بر حق بیمهها و واکنش بازار
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟