ژاپن در سال ۱۹۵۶ پایان مرحله بازسازی پس از جنگ را اعلام کرد؛ کره جنوبی با برنامه‌های پنج‌ساله، صادرات خود را از ۴۱ میلیون دلار در ۱۹۶۱ به بیش از ۱۰ میلیارد دلار در ۱۹۷۷ رساند؛ ویتنام نیز ۴۰ سال پس از آغاز اصلاحات ۱۹۸۶، در ژوئیه ۲۰۲۶ به گروه درآمد متوسط رو به بالا رسید. این سه تاریخ، سه معیار متفاوت هستند و به معنای تکمیل توسعه در ۱۱، ۱۵ یا ۴۰ سال نیستند. تجربه آن‌ها برای ایران یک پاسخ مشترک دارد: بازسازی دارایی‌های تخریب‌شده باید به بهره‌وری، صادرات قابل رقابت و مشارکت بخش خصوصی تبدیل شود؛ وگرنه اقتصاد فقط به وضعیت پیش از بحران بازمی‌گردد.
ژاپن، کره جنوبی و ویتنام چگونه اقتصادشان را بازسازی کردند؟
| معیار | ژاپن (از ۱۹۴۵) | کره جنوبی (از ۱۹۵۳) | ویتنام (از ۱۹۸۶) |
|---|---|---|---|
| نقطهٔ شروع | اقتصاد صنعتی ویران؛ به تعبیر گزارش رسمی ۱۹۵۶، «دره‌ای عمیق» پس از شکست | درآمد سرانه ۶۷ دلار در ۱۹۵۳؛ نزدیک ۹۰٪ صادرات در دههٔ ۱۹۵۰ کالای اولیه | تولید سرانهٔ زیر ۵۰۰ دلار در ۱۹۸۶؛ دسترسی به برق فقط ۱۴٪ خانوارها در ۱۹۹۳ |
| موتور رشد | تقاضای داخلی و بازسازی ظرفیت؛ بعد نوسازی و بهره‌وری | صنعتی‌شدن صادرات‌محور؛ رشد سالانهٔ ۳۹ درصدی صادرات در دورهٔ برنامه‌ها | ادغام در تجارت و سرمایه‌گذاری جهانی؛ نسبت تجارت به تولید نزدیک ۱۹۰٪ در ۲۰۲۵ |
| نقش دولت | پرهیز از بحران تراز پرداخت‌ها و تورم؛ بعد هدایت نوسازی | برنامه‌های پنج‌سالهٔ توسعه از ۱۹۶۲؛ ساخت KIST با سرمایهٔ مشترک ۲۰ میلیون دلاری کره و آمریکا | اصلاحات بازار «دوی موی»؛ آزاد کردن بخش خصوصی؛ کوچک‌سازی اداری (۲۲ به ۱۷ وزارتخانه در ۲۰۲۵) |
| مدت رسیدن به نتیجه | حدود ۱۱ سال تا پایان رسمی «دورهٔ پس از جنگ» (۱۹۵۶) | ۱۵ سال از آغاز برنامه‌ها در ۱۹۶۲ تا صادرات بیش از ۱۰ میلیارد دلاری در ۱۹۷۷ | حدود ۴۰ سال تا درآمد متوسط بالا (۲۰۲۶) |
| شرط بیرونی مهم | به گفتهٔ همان گزارش، «تحولات مساعد جهانی» | کمک و همکاری فنی آمریکا | دسترسی گسترده به بازارهای جهانی |
ژاپن پس از جنگ: بازسازی کافی نبود، بهره‌وری باید جای آن را می‌گرفت
گزارش سالانهٔ اقتصادی ۱۹۵۶ دولت ژاپن جمله‌ای دارد که مشهور شد: «دیگر دورهٔ پس از جنگ نیست.» همین گزارش توضیح می‌دهد که در سال‌های بازسازی، مصرف‌کننده همیشه می‌خواست بیشتر بخرد و بنگاه آمادهٔ سرمایه‌گذاری بیشتر بود. سیاست اقتصادی فقط باید مراقب می‌بود که رشد به دیوار کسری تراز پرداخت‌ها و تورم نخورد. گزارش هشدار می‌دهد که نیروی بازسازی تقریباً تمام شده و رشد بعدی را فقط «نوسازی» تأمین می‌کند. همچنین می‌گوید ژاپن در ده سال پس از جنگ بیشتر به بازگرداندن حجم تولید مشغول بوده، در حالی که کشورهای پیشرفته بازسازی را با هدف بهره‌وری پیش برده بودند.
درس برای ایران: بازسازی پس از خسارت جنگ به‌طور طبیعی رشد کوتاه‌مدت می‌سازد. اگر همان بازسازی با فناوری قدیمی و مصرف انرژی قبلی انجام شود، کشور به همان نقطهٔ قبل برمی‌گردد. هر ریال بازسازی باید به یک شاخص بهره‌وری گره بخورد، مثل مصرف انرژی هر واحد تولید.
کره جنوبی: جهش صادرات با برنامه پنج‌ساله و هدف‌های قابل سنجش
به نوشتهٔ آرشیو ملی کره، صادرات این کشور از ۴۱ میلیون دلار در ۱۹۶۱ به ۱۱۹ میلیون دلار در ۱۹۶۴، یک میلیارد و ۶۸ میلیون دلار در ۱۹۷۱ و ۱۰ میلیارد و ۴۷ میلیون دلار در ۱۹۷۷ رسید. متوسط رشد سالانه ۳۹ درصد بود، یعنی صادرات تقریباً هر دو سال دو برابر شد. چارچوب این مسیر برنامه‌های پنج‌سالهٔ توسعه بود که از ۱۹۶۲ شروع شد. نهاد هم ساخته شد: به نوشتهٔ دونگا ساینس، دولت‌های کره و آمریکا هر کدام ۱۰ میلیون دلار برای تأسیس مؤسسهٔ علم و فناوری کره (KIST) در ۱۹۶۶ گذاشتند. این مؤسسه در سال اول ۱۸ دانشمند ارشد کره‌ای را از خارج جذب کرد و بعدها در امکان‌سنجی فولاد و کشتی‌سازی کره نقش داشت.
درس برای ایران: هدف صادراتی باید عدد، کالا و بازار مشخص داشته باشد و هر فصل عمومی گزارش شود. چند مؤسسهٔ پژوهشی مأموریت‌محور هم باید با حقوق رقابتی، متخصص را به حل مسئلهٔ صنعت وصل کند. تفاوت مهم را هم نباید فراموش کرد: کره از کمک آمریکا بهره برد و شرایط دسترسی ایران به بازار و سرمایه متفاوت است؛ در نتیجه تمرکز بر بازارهای منطقه‌ای می‌تواند یکی از مسیرهای عملی باشد، نه جایگزین شقطعی همه بازارها.
ویتنام: اصلاح بازار و تجارت جهانی، مسیر چهار دهه رشد
بانک جهانی می‌نویسد ویتنام با اصلاحات «دوی موی» در ۱۹۸۶ مسیر چهار دهه رشد سریع را شروع کرد. تولید سرانه از زیر ۵۰۰ دلار در ۱۹۸۶ به ۵۰۶۶ دلار در ۲۰۲۵ رسید. دسترسی به برق از ۱۴ درصد خانوارها در ۱۹۹۳ از ۲۰۱۹ تقریباً همگانی شد. در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ هم ویتنام در گروه درآمد متوسط بالا قرار گرفت. رشد صادرات و سرمایه‌گذاری خارجی، همراه با اصلاح محیط فعالیت بنگاه‌ها، نقش مهمی در این تحول داشت. با این حال، وابستگی به تقاضای خارجی و نیاز به ارتقای بهره‌وری بخش خصوصی همچنان از چالش‌های ویتنام است.
درس برای ایران: توسعه وقتی پایدار است که بخش خصوصی واقعی، نه شبه‌دولتی، سهم بزرگ‌تری بگیرد و دستگاه اداری کوچک‌تر و سریع‌تر شود. ویتنام هم مثل ایران از جنگ و انزوا آمده بود. تفاوتش این بود که اتصال به تجارت جهانی را هدف کرد.
نقطه شروع ایران چیست و چه تفاوتی با این سه کشور دارد؟
نقطهٔ شروع ایران با هر سه کشور فرق دارد. ایران زیرساخت صنعتی، نیروی تحصیل‌کرده و منابع انرژی دارد. اما سه زخم تازه هم دارد. اول، به برآورد اتاق ایران که کاشفی ۲۶ مهر در اقتصادآنلاین مطرح کرد، تعطیلی‌های ۱۴۰۴ به‌گفته اتاق ایران حدود ۳۴ میلیارد دلار برآورد شد؛ رقمی که مجموعه تعطیلی‌ها و اختلال‌های سال ۱۴۰۴ را در بر می‌گیرد، نه فقط جنگ. دوم، ناترازی گاز زمستان امسال به گفتهٔ سخنگوی دولت حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز است. سوم، تورم نقطه‌ای مهر به روایت بانک مرکزی ۸۳.۵ و به روایت مرکز آمار ۸۸.۷ درصد بوده است. پایش اتاق ایران هم ظرفیت فعالیت واقعی بنگاه‌ها را در بهار ۱۴۰۵ برای بنگاه‌های پاسخ‌داده به نظرسنجی حدود ۳۵ درصد گزارش کرده است. در سیاست خارجی، وزیر خارجهٔ مصر ۱۹ آبان پیشنهاد توافقی دومرحله‌ای داد که فاز نخست آن گشایش هرمز است (تسنیم). این پیشنهاد به معنی اجرای توافق یا رفع محدودیت‌های تجاری نیست.
ایران از هر الگوی توسعه پساجنگ چه چیزی می‌تواند یاد بگیرد؟
درس ژاپن: اول ثبات، بعد رشد؛ و بازسازی را به بهره‌وری گره بزنید
بدون مهار تورم و کسری ارزی، رشد بازسازی به «دیوار تورم» می‌خورد. پیشنهاد چارسو این است که بودجهٔ بازسازی بدون استقراض از بانک مرکزی بسته شود و هر طرح بازسازی صنعتی شرط کاهش مصرف انرژی داشته باشد.
درس کره: هدف صادراتی عددی و نهاد استعداد بسازید
چارسو پیشنهاد می‌کند هدف صادرات غیرنفتی به تفکیک کالا و بازار همسایه اعلام شود و کارنامهٔ فصلی آن منتشر شود. چند مؤسسهٔ پژوهشی خودگردان هم به سبک KIST برای پتروشیمی، فولاد و دارو ساخته شود.
درس ویتنام: بخش خصوصی واقعی را آزاد و دستگاه اداری را کوچک کنید
پیشنهاد چارسو این است که مجوزهای کسب‌وکار در یک پنجرهٔ واحد ادغام شوند، واگذاری‌ها به بخش خصوصی واقعی برسد، نه نهادهای عمومی، و دستگاه‌های موازی ادغام شوند. پیمان‌های تجارت ترجیحی منطقه‌ای هم جای بخشی از بازار جهانی بسته را بگیرند.
نتیجه تحلیل چارسو این است که انتخاب میان سه کشور، انتخابی صفر و یکی نیست: از ژاپن باید معیار بهره‌وری برای بازسازی گرفت، از کره جنوبی نظام هدف‌گذاری و گزارش‌دهی صادرات، و از ویتنام کاهش موانع بنگاه و گسترش تجارت. این ترکیب به ثبات اقتصادی و دسترسی واقعی به سرمایه و بازار نیاز دارد. برای مطالعه زمینه ایران، تحلیل اقتصاد پساجنگ ایران را نیز بخوانید.
ارتباط این درس‌ها با سیاست‌گذاری در ایران را همچنین می‌توان در گزارش جریان سوم اقتصاد و آزمون سیاست‌های اقتصادی دنبال کرد؛ در آنجا معیار ارزیابی سیاست‌ها، نتیجه قابل اندازه‌گیری است.
سؤال‌های مهم درباره توسعه اقتصادی پس از جنگ
ژاپن بعد از جنگ جهانی دوم چطور پیشرفت کرد؟
به روایت گزارش رسمی ۱۹۵۶، ابتدا با بازسازی ظرفیت و تقاضای داخلی قوی و پرهیز از تورم و بحران تراز پرداخت‌ها. سپس رشد را از راه نوسازی و بهره‌وری ادامه داد.
راز پیشرفت کره جنوبی چه بود؟
صنعتی‌شدن صادرات‌محور در قالب برنامه‌های پنج‌ساله از ۱۹۶۲، هدف‌های عددی و نهادهایی مثل KIST برای جذب و به‌کارگیری متخصصان.
دوی موی ویتنام چیست؟
اصلاحات اقتصادی ۱۹۸۶ ویتنام برای حرکت به اقتصاد بازار، آزاد کردن بخش خصوصی و اتصال به تجارت و سرمایه‌گذاری جهانی. به گفتهٔ بانک جهانی، شروع چهار دهه رشد سریع بود.
توسعهٔ پساجنگ چقدر طول می‌کشد؟
در این سه نمونه، از حدود ۱۱ سال برای پایان دورهٔ بازسازی در ژاپن، تا ۱۵ سال برای جهش صادراتی کره و ۴۰ سال برای رسیدن ویتنام به درآمد متوسط بالا. نتیجهٔ اولیه اما در چند سال اول دیده می‌شد.
کدام الگو برای ایران مناسب‌تر است؟
ترکیبی: ثبات اقتصاد کلان به سبک ژاپن، هدف عددی و نهادسازی به سبک کره، و گشودگی بخش خصوصی و تجارت منطقه‌ای به سبک ویتنام.
منابع مستقیم و داده‌های گزارش
- دفتر کابینهٔ ژاپن: گزارش سالانهٔ اقتصادی ۱۹۵۶، فصل جمع‌بندی («دیگر دورهٔ پس از جنگ نیست»)
- آرشیو ملی کره: برنامه‌های پنج‌سالهٔ توسعه و رشد صادرات
- مرکز فرهنگی کره در نیویورک: درآمد سرانهٔ ۶۷ دلاری ۱۹۵۳
- دونگا ساینس، ۲۰۱۶: پنجاه سال KIST
- بانک جهانی: نمای کلی ویتنام
- اقتصادآنلاین، ۲۶ مهر ۱۴۰۵: برآورد ۳۴ میلیارد دلاری خسارت تعطیلی‌های ۱۴۰۴
- شانا، ۱۹ آبان ۱۴۰۵: ناترازی گاز زمستان
- دنیای اقتصاد، شماره ۶۷۰۵: تورم مهر
- پایش ملی محیط کسب‌وکار بهار ۱۴۰۵ به نقل اتاق ایران آنلاین
- تسنیم، ۱۹ آبان ۱۴۰۵: پیشنهاد دومرحله‌ای مصر
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟