تحلیل چارسو اقتصاد | ۲۴ آبان ۱۴۰۵ | نویسنده: رصدبان. ارقام سال ۲۰۲۵ در این گزارش «مبنای وابستگی ساختاری» هستند، نه حجم تردد امروز؛ اهداف و پیشنهادهای سیاستی، نظر تحلیلی چارسو هستند.
چقدر نفت و گاز از تنگه هرمز می‌گذرد؟ آمار تازه چه می‌گوید؟
طبق برگه اطلاعات آژانس بین‌المللی انرژی با به‌روزرسانی فوریه ۲۰۲۶، در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده در روز از تنگه هرمز صادر شد؛ حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت جهان. نزدیک ۸۰ درصد نفت عبوری راهی آسیا می‌شد. همچنین ۹۳ درصد صادرات LNG قطر و ۹۶ درصد صادرات LNG امارات از این مسیر می‌گذشت؛ مجموعاً معادل حدود ۱۹ درصد تجارت جهانی LNG در آن سال.
بااین‌حال، اتکا به این ارقام برای توصیف وضعیت امروز گمراه‌کننده است. در داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، جریان نفت از ۲۱.۶ میلیون بشکه در روز در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۵، به ۱۴.۹ میلیون بشکه در سه‌ماهه اول و سپس ۴.۹ میلیون بشکه در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ کاهش یافته است. این ارقام میانگین فصلی‌اند؛ از آنها نمی‌توان نتیجه گرفت که در ۲۴ آبان ۱۴۰۵ دقیقاً چه تعداد نفتکش عبور کرده‌اند یا تنگه در همین لحظه کاملاً بسته است.
جدول مقایسه: چین، ژاپن، ایران و کشورهای خلیج فارس چه آسیبی می‌بینند؟
| کشور یا منطقه | شاهد عددی و دوره | مهم‌ترین خطر در انسداد کامل |
|---|---|---|
| چین و هند | مجموعاً ۴۴٪ مقصد نفت خام عبوری از هرمز در ۲۰۲۵ (IEA) | کاهش عرضه حجمی و افزایش هزینه تأمین نفت؛ ذخایر و منابع جایگزین تا حدی ضربه‌گیرند |
| ژاپن | ۹۵.۹٪ واردات نفت خام از کل خاورمیانه در سال مالی ۲۰۲۴ (اتحادیه نفت ژاپن) | وابستگی بالای واردات نفت به منطقه؛ ۹۵.۹٪ به‌معنای سهم مستقیم تنگه نیست |
| کره جنوبی | آژانس بین‌المللی انرژی آن را در کنار ژاپن از واردکنندگان به‌ویژه وابسته به نفت عبوری معرفی می‌کند (۲۰۲۵) | اختلال در خوراک پالایشگاه‌ها و افزایش هزینه جایگزینی |
| ایران | ۲.۴۱ میلیون بشکه در روز صادرات نفت و فرآورده از هرمز در ۲۰۲۵ (IEA)؛ بیش از ۵۸٪ کالای اساسی وارداتی از گمرک بندر امام در ۱۴۰۳ | فشار هم‌زمان بر دسترسی به درآمد صادراتی، حمل‌ونقل و واردات کالای اساسی |
| عراق و کویت | به‌ترتیب ۳.۶۳ و ۲.۳۷ میلیون بشکه در روز صادرات نفت و فرآورده از هرمز در ۲۰۲۵ (IEA) | وقفه سنگین در صادرات از بنادر خلیج فارس |
| قطر و امارات | ۹۳٪ LNG قطر و ۹۶٪ LNG امارات از هرمز در ۲۰۲۵ (IEA) | اختلال صادرات LNG؛ امارات برای بخشی از نفت خام مسیر لوله جایگزین دارد |
| اروپا | حدود ۴٪ نفت خام عبوری به اروپا می‌رفت (۲۰۲۵، IEA) | اثر غیرمستقیم از بازار جهانی نفت و گاز، نه صرفاً محموله‌های مستقیم |
| آمریکا | حدود ۰.۴ میلیون بشکه در روز یا ۷٪ واردات نفت خام در نیمه نخست ۲۰۲۵ (EIA) | فشار قیمت جهانی سوخت حتی با وابستگی مستقیم پایین‌تر |
نتیجه جدول: «بیشترین حجم واردات در معرض خطر»، «بیشترین سهم وابستگی واردات» و «بیشترین آسیب نسبت به اندازه اقتصاد» سه معیار متفاوت‌اند. برای رتبه‌بندی قطعی خسارت اقتصادی، علاوه بر این داده‌ها باید ذخایر، قراردادهای جایگزین، سهم انرژی در تولید و مدت انسداد نیز محاسبه شود؛ چنین مدل مقایسه‌ای در منابع این گزارش وجود ندارد.
چرا ژاپن و کره جنوبی آسیب‌پذیرند، اما چین هم می‌تواند ضربه بزرگی بخورد؟
اتحادیه نفت ژاپن اعلام کرده خاورمیانه در سال مالی ۲۰۲۴ تأمین‌کننده ۹۵.۹ درصد نفت خام وارداتی ژاپن بوده است. این وابستگی منطقه‌ای نشان می‌دهد اختلال طولانی در صادرات نفت خلیج فارس برای ژاپن دشوار است، ولی کشور ذخایر نفتی و امکان خرید از عرضه‌کنندگان دیگر را نیز دارد. کره جنوبی نیز به ارزیابی IEA از خریداران به‌شدت متکی به نفت عبوری از هرمز است.
در مقابل، سهم چین و هند از مجموع نفت خام عبوری در سال ۲۰۲۵ به ۴۴ درصد می‌رسید؛ یعنی از نظر حجم محموله‌های در معرض خطر اهمیت این دو بازار بسیار بالاست. با این حال، این عدد به‌تنهایی سهم هرمز از کل واردات نفت چین یا هند نیست و نباید با آن اشتباه شود. افزایش خرید از تأمین‌کنندگان دیگر می‌تواند بخشی از کمبود را جبران کند، اما در دوره کمبود جهانی معمولاً هزینه و زمان حمل افزایش می‌یابد.
چرا بسته شدن هرمز برای ایران خطر دوطرفه دارد؟
ایران هم صادرکننده انرژی است و هم واردکننده کالاهای ضروری. بر اساس جدول IEA، در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۶۹ میلیون بشکه نفت خام و ۰.۷۲ میلیون بشکه فرآورده در روز از هرمز صادر می‌کرد. در سوی واردات، گزارش گمرکی بازنشرشده از تسنیم نشان می‌دهد بیش از ۵۸ درصد واردات کالاهای اساسی سال ۱۴۰۳ از طریق گمرک بندر امام خمینی انجام شده بود. بندر امام درون خلیج فارس قرار دارد و در سناریوی انسداد طولانی، تغییر مسیر محموله‌ها نیازمند ظرفیت عملیاتی در بنادر دیگر، حمل ریلی و ذخایر کافی است.
بااین‌حال، این آمار به معنای آن نیست که امروز ۵۸ درصد واردات ایران متوقف شده یا ذخایر غذایی کشور تمام شده است؛ داده‌های ۱۴۰۳ تنها تمرکز مسیر واردات را نشان می‌دهند. برای جزئیات اثر افزایش کرایه بر هزینه زندگی، گزارش مرتبط چارسو درباره هزینه تنگه هرمز برای سفره مردم نیز باید در کنار این تحلیل خوانده شود.
آیا عربستان و امارات می‌توانند نفت را بدون عبور از هرمز صادر کنند؟
بخشی از آن را بله. IEA ظرفیت بالقوه آزاد خطوط لوله عربستان و امارات برای تغییر مسیر نفت خام را در مجموع ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز برآورد کرده، اما تأکید دارد توان لجستیکی استفاده پایدار از تمام این ظرفیت در شرایط بحرانی به‌طور کامل آزموده نشده است. این مقدار از حجم نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه‌ای پیش از اختلال کمتر است و برای LNG قطر جایگزین هم‌اندازه وجود ندارد.
آژانس همچنین در گزارش فوریه ۲۰۲۶ پایانه نفتی جاسک ایران را مسیر صادراتی قابل اتکا در آن زمان ارزیابی نکرده است؛ زیرا پس از محموله آزمایشی اواخر ۲۰۲۴، صادرات تازه‌ای از آن گزارش نشده بود. این ارزیابی به معنای نفی امکان توسعه آینده جاسک نیست، بلکه هشدار می‌دهد ظرفیت اسمی خط لوله با ظرفیت عملیاتیِ آزموده‌شده یکسان نیست.
در سه سناریوی بسته شدن تنگه هرمز چه اتفاقی می‌افتد؟
| سناریو | اثر محتمل بر خریداران انرژی | اثر محتمل بر ایران و صادرکنندگان |
|---|---|---|
| اختلال مقطعی و محدود | نوسان قیمت، بیمه و کرایه حمل؛ استفاده موقت از ذخایر | تأخیر در دریافت پول صادرات و افزایش هزینه واردات |
| انسداد عملیاتی طولانی | کمبود عرضه در بازارهای متکی، رقابت برای نفت و LNG جایگزین | کاهش جریان صادرات و فشار مضاعف بر تأمین و حمل کالاهای ضروری |
| بازگشت عبور امن و منظم | کاهش بخشی از ریسک عرضه و هزینه حمل، بسته به شرایط بازار | بازگشت تدریجی ظرفیت تجاری؛ بدون تضمین بازگشت فوری قیمت‌ها |
این سناریوها پیش‌بینی قطعی قیمت نفت یا زمان بازگشایی نیستند. برای پیگیری سیاست‌های کاهش وابستگی ایران به یک مسیر دریایی، تحلیل جریان سوم اقتصاد در بحران هرمز در چارسو به همین بحث مرتبط است.
ایران برای کاهش ریسک تنگه هرمز چه باید بکند؟
- صادرات: قابلیت عملیاتی و ظرفیت واقعی خط لوله گوره–جاسک و پایانه جاسک به‌صورت دوره‌ای آزمایش و گزارش شود.
- واردات ضروری: سهم عملیاتی بنادر دریای عمان و خزر و حمل ریلی برای کالاهای اساسی افزایش یابد، بدون ادعای جایگزینی فوری همه ظرفیت بنادر خلیج فارس.
- تاب‌آوری: موجودی راهبردی کالاها و برنامه توزیع در اختلال حمل، بر پایه داده‌های قابل سنجش پایش شود.
- دیپلماسی و تجارت: امنیت کشتیرانی و حفظ مسیرهای تجاری برای همه طرف‌های ذی‌نفع به‌عنوان منفعت اقتصادی مشترک پیگیری شود.
پرسش‌های مهم درباره بسته شدن تنگه هرمز
اگر تنگه هرمز بسته شود، چین بیشتر ضرر می‌کند یا ایران؟
با معیار حجم نفت وارداتی در معرض اختلال، چین یکی از خریداران بزرگ است؛ با معیار هم‌زمانی ریسک صادرات نفت و واردات کالای ضروری، ایران آسیب‌پذیری متفاوتی دارد. بدون مدل مقایسه کل اقتصاد، نمی‌توان یکی را بازنده مطلق دانست.
آیا بسته شدن هرمز باعث گرانی نفت جهان می‌شود؟
در سناریوی کاهش جدی و پایدار عرضه، بله، فشار افزایشی بر قیمت محتمل است؛ اما اندازه و دوام اثر به ذخایر جهانی، طول اختلال، مسیرهای جایگزین و واکنش سایر تولیدکنندگان بستگی دارد. IEA هشدار می‌دهد اختلال طولانی می‌تواند به کمبود فیزیکی منجر شود.
آیا با بسته شدن تنگه هرمز واردات مواد غذایی ایران قطع می‌شود؟
خیر، چنین نتیجه‌ای از داده‌های موجود به دست نمی‌آید. آمار سال ۱۴۰۳ وابستگی بالای بخشی از واردات کالای اساسی به بندر امام را نشان می‌دهد؛ میزان واقعی اختلال باید از داده‌های جدید گمرک، بنادر و موجودی کالا بررسی شود.
منابع و داده‌های گزارش
- آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، Strait of Hormuz Factsheet، فوریه ۲۰۲۶: سهم کشورها، LNG، خطوط لوله و پایانه جاسک
- اداره اطلاعات انرژی آمریکا، Global Energy Security Data، ۱۲ اوت ۲۰۲۶: آمار فصلی جریان نفت و LNG در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶
- اداره اطلاعات انرژی آمریکا، World Oil Transit Chokepoints، مارس ۲۰۲۶: مسیرهای نفت و سهم واردات آمریکا
- اتحادیه نفت ژاپن، آمار مبادی نفت خام وارداتی سال مالی ۲۰۲۴
- بازنشر تسنیم از آمار گمرک و بنادر، اردیبهشت ۱۴۰۴: سهم بنادر از واردات کالاهای اساسی در ۱۴۰۳
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟