گزارش تحلیلی رصدبان | ۲۳ آبان ۱۴۰۵؛ ارقام و سیاست‌های اعلام‌شده به تاریخ منابع مربوط‌اند.
افزایش کالابرگ در آبان چه چیزی را جبران می‌کند؟
ایمان زنگنه، سخنگوی معاونت رفاه وزارت تعاون، ۱۹ آبان گفت ۵۴ درصد خانوارها مشمول افزایش ۵۰۰ هزار تومانی اعتبار کالابرگ به ازای هر نفر هستند و وضعیت کمتر از ۱۰ درصد خانوارها در مرحله بازنگری قرار دارد. او تأکید کرد تصمیم نهایی درباره گروه بازنگری هنوز قطعی نیست. این ارقام مربوط به دامنه شمول سیاست است و به معنای واریز قطعی به تمام افراد گروه بازنگری نیست.
به گفته وزارت رفاه، در استان‌های کم‌برخوردار سهم مشمولان افزایش بالاتر بوده است؛ برای نمونه حدود ۸۰ درصد خانوارهای سیستان و بلوچستان و ۶۷ درصد خانوارهای کهگیلویه و بویراحمد. از منظر معیشتی، هدف‌گیری خانوارهای آسیب‌پذیر ضروری است، اما دو مسئله همچنان باقی می‌ماند: اعتبار با افزایش قیمت خوراکی‌ها چقدر ارزش واقعی خود را حفظ می‌کند و خانواری که شغلش را از دست داده، هزینه‌های غیرخوراکی را چگونه تأمین می‌کند؟
برای بررسی جداگانه هزینه بودجه‌ای افزایش حمایت‌ها، گزارش پیشین چارسو درباره سه‌برابر شدن کالابرگ و یارانه به مسئله منابع و پایداری پرداخت‌ها پرداخته است.
چرا کالابرگ و یارانه با تورم بالا کافی نیستند؟
طبق گزارش بانک مرکزی که ۱۹ آبان منتشر شد، تورم نقطه‌به‌نقطه مهر ۱۴۰۵ به ۸۳.۵ درصد، تورم ماهانه به ۴.۶ درصد و تورم دوازده‌ماهه به ۷۱.۴ درصد رسید. تورم نقطه‌به‌نقطه به معنای افزایش متوسط سطح قیمت‌ها در مقایسه با مهر سال قبل است، نه رشد همه قیمت‌ها به یک اندازه. در این وضعیت، اگر اعتبار حمایتی ثابت بماند و قیمت کالاهای مشمول بالا برود، مقدار کالایی که خانوار می‌تواند بخرد کاهش پیدا می‌کند.
افزون بر آن، کالابرگ معمولاً برای خرید اقلام ضروری طراحی می‌شود؛ درحالی‌که خانوار باید هزینه مسکن، حمل‌ونقل، درمان و آموزش را هم بپردازد. یارانه نقدی انعطاف بیشتری دارد، اما آن هم جای دستمزد مستمر را نمی‌گیرد. بنابراین افزایش اعتبار می‌تواند برای جلوگیری از فقر غذایی لازم باشد، ولی برای بازگشت خانوار به امنیت اقتصادی کافی نیست.
چرا حفظ شغل در اقتصاد پساجنگ به اندازه کمک معیشتی اهمیت دارد؟
آسیب اقتصادی بحران فقط در قیمت‌ها دیده نمی‌شود. اختلال برق، گاز، اینترنت، زنجیره تأمین و دسترسی بنگاه‌ها به نقدینگی می‌تواند به کاهش تولید و ساعات کار منجر شود. حتی اگر کارکنان رسماً اخراج نشوند، کم شدن شیفت‌ها و اضافه‌کاری به معنای کاهش درآمد قابل خرج خانواده است. در فایل اولیه این گزارش، از برآورد ۳۴ میلیارد دلاری اتاق ایران برای خسارت مجموعه‌ای از اختلال‌های سال ۱۴۰۴ یاد شده است؛ این رقم صرفاً یک برآورد نقل‌شده است، به جنگ به‌تنهایی تعلق ندارد و بدون دسترسی به روش محاسبه، نمی‌توان آن را خسارت قطعی جنگ معرفی کرد.
در نتیجه، سیاست معیشتی باید دو گروه را تفکیک کند: خانوارهایی که فعلاً درآمد کافی ندارند و نیازمند حمایت مصرفی‌اند، و خانوارهایی که با حفظ شغل یا بازگشت کسب‌وکار می‌توانند دوباره روی درآمد خود تکیه کنند. تحلیل کلان این مسئله را در مطلب اقتصاد پساجنگ ایران و چالش بازسازی نیز می‌توان دنبال کرد.
تفاوت یارانه، کالابرگ و حمایت اشتغال چیست؟
| ابزار | کارکرد اصلی | محدودیت | شاخص ارزیابی |
|---|---|---|---|
| یارانه نقدی | کمک فوری به هزینه‌های متنوع خانوار | کاهش ارزش واقعی در تورم؛ وابستگی به منبع تأمین مالی | قدرت خرید واقعی پرداختی |
| کالابرگ | کمک به تأمین سبد کالاهای ضروری | پوشش ندادن همه هزینه‌ها و خطر خطای شناسایی مشمولان | سهم اعتبار از هزینه سبد غذایی |
| حمایت از حفظ اشتغال | جلوگیری از قطع رابطه کارگر و بنگاه هنگام اختلال موقت | نیازمند تأمین مالی، راستی‌آزمایی و جلوگیری از حمایت غیرهدفمند | تعداد شغل حفظ‌شده و دوام آن |
| بازآموزی و ایجاد شغل | بازسازی درآمد پایدار در مناطق آسیب‌دیده | نتیجه کندتر و وابسته به تقاضای واقعی بازار | اشتغال و درآمد پایدار پس از پایان طرح |
نباید نتیجه گرفت هر هزینه اشتغال‌زایی الزاماً از پرداخت نقدی کم‌تورم‌تر یا مؤثرتر است. اثر نهایی به محل تأمین منابع، کیفیت اجرا، ظرفیت تولید و جلوگیری از انحراف تسهیلات بستگی دارد.
برای عبور از حمایت به اشتغال چه باید کرد؟
- حفظ کف معیشت: تداوم دسترسی به سبد ضروری، انتشار روشن معیارهای مشمولیت و ایجاد مسیر اعتراض مؤثر برای خانوارهای حذف‌شده.
- پیشگیری از اخراج: کمک موقت به پرداخت دستمزد بنگاه‌هایی که در اثر اختلال قابل اثبات موقتاً کم‌کار شده‌اند، مشروط به حفظ کارکنان بیمه‌شده و کنترل بعدی.
- بازگشت تولید: اولویت دادن به تعمیر زیرساخت، تأمین انرژی پایدار و رفع اختلال زنجیره تأمین؛ بدون احیای سفارش و تولید، وام اشتغال نیز ممکن است به بدهی بیشتر تبدیل شود.
- اشتغال محلی هدفمند: اجرای پروژه‌های تعمیر و بازسازی در مناطق آسیب‌دیده با قرارداد شفاف، دستمزد مشخص و سنجش خروجی واقعی.
- حمایت مشروط از کسب‌وکار کوچک: کمک‌های مرحله‌ای در برابر اسناد هزینه، حفظ فعالیت یا ایجاد شغل واقعی، همراه با ارزیابی مستقل پس از پرداخت.
این پنج اقدام، پیشنهاد سیاستی این تحلیل‌اند؛ برنامه مصوب یا تعهد اجرایی دولت محسوب نمی‌شوند. ملاک موفقیت نیز «میزان وام پرداخت‌شده» نیست، بلکه دوام کسب‌وکار، کاهش افت درآمد خانوار و تعداد فرصت‌های شغلی واقعی است.
تجربه کشورها چه درسی برای بازسازی درآمد دارد؟
در آلمان، سازوکار Kurzarbeit هنگام کاهش موقت فعالیت بنگاه به جبران بخشی از درآمد ازدست‌رفته کارکنان کمک می‌کند. در هند، برنامه تضمین اشتغال روستایی با ارائه کار مزدی در پروژه‌های عمومی، حمایت را به ایجاد دارایی و خدمت محلی پیوند می‌دهد. این دو الگو قابل کپی مستقیم نیستند، اما یک نکته مشترک دارند: به‌جای اینکه تمام حمایت پس از بیکاری پرداخت شود، می‌توان بخشی را به حفظ رابطه شغلی یا ایجاد کار واقعی گره زد. اجرای چنین طرحی در ایران نیازمند منبع مالی روشن و نظام نظارت قابل اتکاست.
جمع‌بندی؛ یارانه باید بماند، اما هدف نهایی بازگشت درآمد است
در اقتصاد پساجنگ، حذف شتاب‌زده حمایت غذایی می‌تواند فشار فوری بر خانوار آسیب‌پذیر را تشدید کند؛ از سوی دیگر، اتکای دائمی به افزایش اسمی یارانه بدون مهار تورم و بازگشت تولید نیز معیشت را پایدار نمی‌کند. مسیر مؤثر، ترکیب حمایت هدفمند و قابل پیش‌بینی با تثبیت بنگاه‌ها، حفظ شغل و ایجاد درآمد است. معیار نهایی موفقیت سیاست پساجنگ باید افزایش قدرت خریدِ حاصل از درآمد واقعی باشد، نه فقط بزرگ‌تر شدن رقم کالابرگ.
پرسش‌های مهم درباره معیشت پساجنگ
- آیا افزایش کالابرگ فقر را برطرف می‌کند؟ کالابرگ می‌تواند بخشی از هزینه غذا را جبران کند، اما بدون درآمد شغلی، کنترل تورم و پوشش هزینه‌های دیگر برای رفع پایدار فقر کافی نیست.
- چرا افزایش یارانه با گرانی خنثی می‌شود؟ وقتی قیمت سبد مورد نیاز خانوار سریع‌تر از اعتبار حمایتی رشد کند، قدرت خرید واقعی آن کاهش پیدا می‌کند.
- اولویت بازسازی معیشت چیست؟ تأمین نیاز ضروری خانوار در کوتاه‌مدت و هم‌زمان جلوگیری از بیکاری، بازگشت تولید و بازیابی درآمد در میان‌مدت.
منابع گزارش
- تسنیم، ۱۹ آبان ۱۴۰۵؛ افزایش کالابرگ برای ۵۴ درصد خانوارها و بازنگری مشمولان
- تسنیم به نقل از بانک مرکزی، ۱۹ آبان ۱۴۰۵؛ شاخص تورم مهر
- تسنیم، ۲۱ آبان ۱۴۰۵؛ اظهارات وزیر تعاون درباره افزایش اعتبار کالابرگ
- اقتصادآنلاین، ۲۶ مهر ۱۴۰۵؛ نقل برآورد اتاق ایران از خسارت اختلال‌های اقتصادی (نیازمند بررسی روش محاسبه)
- مؤسسه IAB آلمان؛ بررسی طرح کاهش ساعات کار در بحران
- دولت هند؛ معرفی برنامه تضمین اشتغال روستایی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟