اقتصاد پساجنگ ایران زیر فشار بحران گاز؛ خسارت ۳۴ میلیارد دلاری تعطیلی‌ها تکرار می‌شود؟

اقتصاد پساجنگ ایران در آستانه زمستان ۱۴۰۵ با دو هشدار روبه‌روست: برآورد ۳۴ میلیارد دلاری خسارت تعطیلی‌ها و اختلال‌های اقتصادی در سال ۱۴۰۴ و خطر تازه ناترازی گاز در سال جاری. کیوان کاشفی این رقم را ۲۶ مهر به‌عنوان برآورد زیان سال گذشته مطرح کرد؛ از سوی دیگر، مدیرعامل شرکت ملی گاز ۲۱ آبان از ناترازی روزانه حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در زمان اوج مصرف و تنش احتمالی در ۱۱ استان خبر داد. تا آن تاریخ، به گفته شرکت ملی گاز، محدودیتی برای گاز صنایع اعمال نشده بود. پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان از تبدیل کمبود انرژی به توقف تولید، کاهش اشتغال و فشار بیشتر بر قیمت کالاها جلوگیری کرد.

خسارت ۳۴ میلیارد دلاری اقتصاد ایران مربوط به چه سالی است؟

کیوان کاشفی، عضو هیئت‌رئیسه اتاق ایران و قائم‌مقام دبیرخانه شورای گفت‌وگوی دولت و بخش خصوصی، در ۲۶ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد تعطیلی‌های اجباری و اختلال فعالیت بنگاه‌ها در سال ۱۴۰۴ حدود ۳۴ میلیارد دلار خسارت به همراه داشته است. این رقم برآورد پژوهشی بخش خصوصی با چند روش محاسبه است؛ نباید آن را زیان محقق‌شده سال ۱۴۰۵، خسارت صرفاً ناشی از جنگ یا اعتبار مصوب دولت برای جبران خسارت معرفی کرد. گزارش تفصیلی تسنیم از اظهارات کاشفی مبنای این تفکیک است.

در پژوهش نقل‌شده، برای سال ۱۴۰۴ حدود ۶۱ روز تعطیلی کامل اجباری و ۱۹۰ روز دارای دست‌کم یک عامل اختلال گزارش شد. این ارقام الزاماً تعداد روزهای تعطیلی تمام بنگاه‌های کشور نیستند؛ بخشی از اختلال‌ها هم‌پوشانی دارند و ۱۹۰ روز اختلال را نمی‌توان به‌سادگی با ۶۱ روز تعطیلی جمع زد و آن را روزهای ازدست‌رفته همه اقتصاد نامید. برآورد دیگر پژوهش، از دست رفتن حدود ۲۲ درصد زمان بالقوه فعالیت تولیدی است، نه افت ۲۲ درصدی تولید ناخالص داخلی.

زمستان ۱۴۰۵ چه خطری برای تأمین گاز صنایع دارد؟

سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در ۲۱ آبان گفت از حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز آسیب‌دیده در حملات ۲۷ اسفند ۱۴۰۴، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب به مدار بازگشته و حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب هنوز بازیابی نشده است. او ناترازی مزمن دوره اوج مصرف را نیز در کنار ظرفیت ازدست‌رفته، از عوامل فشار زمستان دانست. برآورد تازه او برای کسری شبکه در زمان پیک، حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز است. گزارش ۲۱ آبان تسنیم جزئیات این اظهارات را ثبت کرده است.

توکلی از قرار گرفتن ۱۱ استان در معرض تنش گفت و شدت چالش را در مازندران، گلستان و خراسان شمالی بیشتر دانست. به گفته او در روزهای اوج زمستان حدود ۸۰ درصد مصرف گاز به بخش خانگی و تجاری اختصاص می‌یابد. با این حال، این اعداد به معنی اجرای برنامه قطع گاز در همه استان‌ها نیستند و مقام مسئول در همان مقطع اعلام کرد تأمین گاز صنایع بدون محدودیت ادامه داشته است.

در روز ۲۰ آبان، معاون اجرایی رئیس‌جمهور برآورد بالاترِ ۵۳۰ میلیون مترمکعب ناترازی را مطرح کرد؛ یک روز بعد مدیرعامل شرکت ملی گاز عدد حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب را برای پیک مصرف گزارش کرد. چون مبنا و زمان محاسبه این دو اظهار نظر یکسان و روشن نیست، در این تحلیل از میانگین‌گیری یا جمع کردن این اعداد خودداری می‌شود و رقم ۴۰۰ میلیون مترمکعب به مقام و تاریخ بیان آن نسبت داده شده است.

بررسی تصمیم‌های نهادهای مسئول درباره ریشه کمبود انرژی و تکالیف وزارتخانه‌ها در گزارش مرتبط چارسو، «ناترازی انرژی زیر ذره‌بین مجمع تشخیص»، ادامه یافته است.

قطع احتمالی گاز چگونه به بیکاری و گرانی تبدیل می‌شود؟

اثر اقتصادی کمبود گاز از مسیر مشخصی منتقل می‌شود: محدودیت سوخت می‌تواند ساعت کار کارخانه یا ظرفیت تولید را پایین بیاورد؛ کاهش تولید، هزینه ثابت هر واحد محصول و تأخیر در تحویل سفارش را افزایش می‌دهد؛ در ادامه، بنگاه ممکن است ساعات کار کارکنان را کم کند یا در تأمین دستمزد و سرمایه در گردش با دشواری روبه‌رو شود. اگر عرضه کالای تولیدی کاهش یابد و تقاضا متناسب با آن پایین نیاید، احتمال فشار بر قیمت‌ها افزایش می‌یابد. این یک سازوکار خطر است، نه پیش‌بینی قطعی گرانی یا بیکاری در زمستان.

اهمیت این مسیر در داده‌های نظرسنجی اتاق ایران نیز دیده می‌شود: به نقل از کاشفی، حدود ۲۹ درصد پاسخ‌دهندگان کاهش ساعات کار، ۱۵ درصد مرخصی اجباری و ۲۰ درصد تعدیل نیرو را گزارش کرده‌اند. این درصدها تجربه بنگاه‌های مورد بررسی در سال ۱۴۰۴ است و نماینده نرخ بیکاری کل ایران نیست. در برخی واحدهای نمونه نیز افت تولید تا حدود ۴۰ درصد گزارش شده، نه به‌عنوان میانگین افت کل صنعت.

بنگاه‌های کوچک معمولاً منابع نقدی محدودتری برای عبور از توقف موقت دارند. سازوکار حفظ سفارش، پرداخت دستمزد و تأمین سرمایه در گردش در گزارش تخصصی چارسو درباره «بنگاه‌های کوچک؛ خط مقدم احیای اشتغال پس از جنگ» با جزئیات بیشتری بررسی شده است.

نقشه عملی اقتصاد پساجنگ برای جلوگیری از تکرار خسارت چیست؟

برای کاهش خسارت، صرف اعلام صرفه‌جویی یا اختصاص تسهیلات کافی نیست. سیاست‌گذار باید هم‌زمان میزان گاز تحویلی، ساعت فعالیت تولید، اشتغال حفظ‌شده و هزینه مالی اجرای طرح را بسنجد. اولویت‌های زیر پیشنهاد تحلیلی چارسو اقتصاد است، نه برنامه مصوب دولت.

ماده ۲۵ قانون بهبود محیط کسب‌وکار چه کمکی می‌کند؟

ماده ۲۵ قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار مقرر می‌کند در زمان کمبود برق، گاز یا خدمات مخابرات، واحدهای تولیدی صنعتی و کشاورزی نباید در اولویت قطع باشند. همچنین در شرایط مشخصی که دولت دستور قطع موقت خدمات واحدهای تولیدی خصوصی و تعاونی را می‌دهد، باید نحوه جبران خسارت ناشی از آن تصمیم تعیین و اعلام شود. این حکم پرداخت خودکار خسارت به هر بنگاه در هر نوع اختلال نیست و اجرای آن به احراز شرایط قانونی، قراردادها و سازوکار محاسبه خسارت نیاز دارد.

کاشفی در ۲۶ مهر خواستار تدوین روش مشترک ارزیابی خسارت و اجرای این ماده شده بود. از نگاه سیاست‌گذاری، ثبت ساعات توقف، مقدار تولید ازدست‌رفته و هزینه راه‌اندازی دوباره می‌تواند مبنای رسیدگی شفاف‌تر باشد. در کنار جبران خسارت، بازسازی باید به حفظ جریان نقد و تولید منتهی شود؛ نکته‌ای که در تحلیل چارسو درباره جان‌گرفتن دوباره اقتصاد ایران پس از جنگ نیز محور قرار گرفته است.

جمع‌بندی: معیار موفقیت زمستان ۱۴۰۵ چیست؟

برآورد ۳۴ میلیارد دلار خسارت، هشدار مستند درباره هزینه اختلال‌های سال ۱۴۰۴ است. در سال ۱۴۰۵ خطر تازه از کاهش ظرفیت گاز و افزایش مصرف زمستانی ناشی می‌شود؛ اما وقوع تعطیلی وسیع صنایع یا مقدار خسارت آن هنوز قطعی نیست. موفقیت سیاست اقتصاد پساجنگ را باید با روزهای کارِ حفظ‌شده، استمرار تولید، وضعیت واقعی اشتغال و جلوگیری از فشار غیرضروری به قیمت کالاها سنجید، نه با تعداد وعده‌های بازسازی.

پرسش‌های مهم درباره خسارت تعطیلی‌ها و گاز زمستان

آیا ۳۴ میلیارد دلار، خسارت جنگ و تعطیلی در سال ۱۴۰۵ است؟

خیر. این مبلغ برآورد اتاق ایران از خسارت تعطیلی‌ها و اختلال‌های متعدد اقتصادی سال ۱۴۰۴ است. در آن، محدودیت انرژی، اینترنت و سایر عوامل اختلال لحاظ شده‌اند؛ رقم نهایی خسارت زمستان ۱۴۰۵ نیست.

آیا گاز کارخانه‌ها در زمستان ۱۴۰۵ قطع می‌شود؟

مدیرعامل شرکت ملی گاز در ۲۱ آبان درباره تنش در ۱۱ استان و ناترازی زمان پیک هشدار داده، اما هم‌زمان اعلام کرده بود تا آن تاریخ محدودیت گاز برای صنایع اعمال نشده است. وضعیت هر صنعت و استان به مصرف، ظرفیت تأمین و تصمیم‌های بعدی بستگی دارد.

چگونه می‌توان جلوی انتقال بحران گاز به گرانی و بیکاری را گرفت؟

با کاهش محدودیت‌های غیرمنتظره، اعلام برنامه تأمین گاز، اولویت دادن به تولید گلوگاهی، حمایت موقت از اشتغال و جبران خسارت قانونیِ مستند. نتیجه این اقدامات باید در ساعت کار، میزان تولید و قیمت تمام‌شده سنجیده شود.

آخرین بررسی منابع: جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵. این گزارش در صورت انتشار آمار تازه شرکت ملی گاز، نتایج رسمی محدودیت‌های صنایع یا ارزیابی جدید خسارت بنگاه‌ها به‌روزرسانی می‌شود.

منابع مستقیم گزارش

• تسنیم، ۲۶ مهر ۱۴۰۵: سخنان کیوان کاشفی، برآورد ۳۴ میلیارد دلار، ۶۱ روز تعطیلی و نتایج نظرسنجی
• تسنیم، ۲۱ آبان ۱۴۰۵: سخنان سعید توکلی، ۴۰۰ میلیون مترمکعب ناترازی و بازگشت ظرفیت تولید
• میز انرژی، ۲۱ آبان ۱۴۰۵، به نقل از شرکت ملی گاز: ۱۱ استان و وضعیت گاز صنایع
• تسنیم، ۲۰ آبان ۱۴۰۵: برآورد ۵۳۰ میلیون مترمکعبی معاون اجرایی رئیس‌جمهور
• متن ماده ۲۵ قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار