اقتصاد تعاونی مدلی از فعالیت اقتصادی است که در آن اعضا بهصورت داوطلبانه برای تأمین نیازهای مشترک اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی یک بنگاه را بهطور مشترک مالک میشوند و بهصورت دموکراتیک بر آن کنترل دارند. تازهترین دادههای اتحادیه بینالمللی تعاون نشان میدهد دستکم ۱۲ درصد جمعیت جهان با حدود ۳ میلیون تعاونی در ارتباطاند و این بخش برای حدود ۲۸۰ میلیون نفر، معادل ۱۰ درصد جمعیت شاغل جهان، فرصت کار فراهم میکند. در ایران نیز با وجود حدود ۱۰۵ هزار تعاونی فعال و جایگاه قانونی ویژه بخش تعاون، برآوردهای اخیر سهم آن از اقتصاد ملی را همچنان حدود ۵ تا ۶ درصد نشان میدهد؛ فاصلهای قابل توجه با هدف ۲۵ درصدی تعیینشده در سیاستهای اصل ۴۴.
اقتصاد تعاونی چیست؟
اتحادیه بینالمللی تعاون یا ICA، تعاونی را یک انجمن مستقل از اشخاص تعریف میکند که بهصورت داوطلبانه گرد هم آمدهاند تا نیازها و خواستههای مشترک اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را از طریق بنگاهی با مالکیت مشترک و کنترل دموکراتیک تأمین کنند.
منبع: International Cooperative Alliance؛ تعریف رسمی تعاونی
بنابراین تعاونی صرفاً یک بنگاه کوچک با چند شریک نیست. تفاوت اصلی آن با شرکت سرمایهمحور در ساختار مالکیت و کنترل است. در تعاونیهای پایه، اصل عمومی این است که اعضا بهصورت دموکراتیک در تصمیمگیری مشارکت کنند و قدرت رأی صرفاً بر اساس مقدار سرمایه تعیین نشود.
ICA؛ تعاونی چگونه اداره میشود؟
اقتصاد تعاونی چه تفاوتی با اقتصاد دولتی و خصوصی دارد؟
| مدل اقتصادی | مالکیت غالب | کنترل | هدف اصلی بنگاه |
|---|---|---|---|
| دولتی | دولت یا نهاد عمومی | ساختار دولتی | ارائه خدمت عمومی، سیاستگذاری یا اهداف اقتصادی دولت |
| خصوصی سرمایهمحور | سهامداران و سرمایهگذاران | متناسب با ساختار سهام و شرکت | ایجاد ارزش و بازده سرمایه |
| تعاونی | اعضا | کنترل دموکراتیک اعضا | تأمین نیاز مشترک اعضا همراه با پایداری اقتصادی بنگاه |
این تفاوت به معنای ضدسود بودن تعاونی نیست. تعاونی نیز برای بقا باید درآمد، بهرهوری و جریان نقدی پایدار داشته باشد. تفاوت در این است که سرمایه ابزار فعالیت بنگاه است و کنترل بنگاه حول اعضا و نیاز مشترک آنان سازماندهی میشود.
هفت اصل اصلی تعاون در جهان چیست؟
اتحادیه بینالمللی تعاون، فعالیت تعاونیها را بر هفت اصل اصلی استوار میداند.
عضویت داوطلبانه و آزاد
عضویت باید داوطلبانه باشد و افراد واجد شرایط بتوانند بدون تبعیض غیرموجه عضو شوند.
کنترل دموکراتیک اعضا
اعضا باید در سیاستگذاری و تصمیمگیری بنگاه نقش داشته باشند و نمایندگان منتخب نیز در برابر اعضا پاسخگو باشند.
مشارکت اقتصادی اعضا
اعضا به سرمایه تعاونی کمک میکنند و درباره نحوه استفاده از مازاد یا سود طبق ساختار تعاونی تصمیم میگیرند.
استقلال و خودمختاری
تعاونی باید حتی در صورت همکاری با دولت یا سایر سرمایهگذاران، استقلال و کنترل دموکراتیک اعضا را حفظ کند.
آموزش و اطلاعرسانی
اعضا، مدیران و کارکنان باید برای اداره مؤثر تعاونی آموزش ببینند.
همکاری میان تعاونیها
تعاونیها با ایجاد شبکه، اتحادیه و همکاری میتوانند مقیاس اقتصادی و قدرت بازار خود را افزایش دهند.
توجه به جامعه
توسعه پایدار جامعهای که تعاونی در آن فعالیت میکند یکی از اصول این مدل است.
اقتصاد تعاونی در جهان چقدر بزرگ است؟
دادههای جدید ICA تصویر بسیار بزرگتری از بخش تعاون جهان نسبت به آمارهای قدیمی ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ نشان میدهند.
| شاخص جهانی | آخرین رقم | منبع |
|---|---|---|
| تعداد تعاونیها | حدود ۳ میلیون | ICA |
| سهم جمعیت عضو تعاونی | دستکم ۱۲ درصد جمعیت جهان | ICA |
| اشتغال و فرصت کار | حدود ۲۸۰ میلیون نفر | ICA |
| سهم از جمعیت شاغل جهان | حدود ۱۰ درصد | ICA |
| گردش مالی ۳۰۰ تعاونی و نهاد متقابل بزرگ | حدود ۲.۷۹ تریلیون دلار | World Cooperative Monitor 2025 |
ICA؛ آخرین آمار اقتصاد تعاونی جهان
این ارقام نشان میدهد تعاون پدیدهای حاشیهای یا محدود به تعاونی مسکن و فروشگاه مصرف نیست. بیمه، بانکداری، کشاورزی، خردهفروشی، انرژی، مسکن، خدمات و تولید صنعتی از حوزههای اصلی فعالیت تعاونیهای جهان هستند.
بزرگترین تعاونیهای جهان در چه بخشهایی فعالیت میکنند؟
طبق World Cooperative Monitor 2025 که عملکرد سال مالی ۲۰۲۳ را بررسی میکند، بخش کشاورزی و غذا با ۱۰۷ سازمان، معادل حدود ۳۵.۷ درصد، بیشترین حضور را میان ۳۰۰ مجموعه بزرگ دارد. بیمه با ۹۵ مجموعه و سهم ۳۱.۷ درصد در جایگاه بعدی قرار میگیرد و عمدهفروشی و خردهفروشی نیز ۵۴ مجموعه یا حدود ۱۸ درصد را تشکیل میدهد.
| بخش | تعداد در میان ۳۰۰ مجموعه بزرگ | سهم تقریبی |
|---|---|---|
| کشاورزی و غذا | ۱۰۷ | ۳۵.۷٪ |
| بیمه | ۹۵ | ۳۱.۷٪ |
| عمدهفروشی و خردهفروشی | ۵۴ | ۱۸٪ |
در رتبهبندی گردش مالی، مجموعههایی مانند Crédit Agricole فرانسه، State Farm آمریکا، REWE آلمان، BPCE فرانسه و Crédit Mutuel فرانسه در میان بزرگترین تعاونیها و مجموعههای متقابل جهان قرار دارند.
اقتصاد تعاونی در ایران چه جایگاهی دارد؟
بخش تعاون در ایران یکی از سه بخش اصلی نظام اقتصادی در اصل ۴۴ قانون اساسی است و در سیاستهای اجرایی اصل ۴۴ نیز برای افزایش سهم آن در اقتصاد هدفگذاری شده است.
بر اساس قانون اجرای سیاستهای کلی اصل ۴۴، هدف افزایش سهم بخش تعاون تا ۲۵ درصد اقتصاد کشور تعیین شده بود. با این حال، تازهترین اظهارنظرهای مسئولان و فعالان این بخش در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ سهم عملی تعاون از اقتصاد ایران را حدود ۵ تا ۶ درصد ارزیابی میکنند.
متن قانون اجرای سیاستهای کلی اصل ۴۴ و هدف ۲۵ درصدی بخش تعاون
این فاصله میان «هدف قانونی ۲۵ درصد» و «برآورد جاری ۵ تا ۶ درصد» یکی از مهمترین مسائل سیاستگذاری بخش تعاون ایران است.
چند تعاونی در ایران فعال است؟
دادههای منتشرشده در سال ۱۴۰۵ از فعالیت حدود ۱۰۵ هزار تعاونی در کشور حکایت دارد. این رقم نسبت به آمار حدود ۱۰۲ تا ۱۰۴ هزار تعاونی فعال در سالهای قبل افزایش داشته است.
در سال ۱۴۰۴ نیز ۷۱۵ شرکت تعاونی جدید با عضویت ۲۸ هزار و ۴۳۷ نفر تشکیل شدند که طبق گزارش عملکرد این بخش، ۲۴ هزار و ۴۲۷ فرصت شغلی مستقیم ایجاد کردند. همچنین یک هزار و ۶۹۸ تعاونی توسعه یا نوسازی شدند.
تازهترین آمار اشتغال تعاونیها در ۱۴۰۵ چیست؟
عدد حدود ۱.۸۵ تا ۱.۹ میلیون شغل که سالها درباره بخش تعاون تکرار شده، مربوط به گزارشهای سالهای قبل است و نباید بدون ذکر تاریخ بهعنوان تازهترین آمار معرفی شود.
برای سنجش جریان جدید اشتغال، دادههای سالانه و پروژهای جدیدتر تصویر دقیقتری میدهند. در سال ۱۴۰۴ تعاونیهای جدید بیش از ۲۴ هزار فرصت شغلی مستقیم ثبت کردند. همچنین در هفته تعاون ۱۴۰۵، ۲۴۴ طرح تعاونی با سرمایهگذاری حدود ۲۱.۴ همت به بهرهبرداری رسید که برای ۲۸ هزار و ۲۴۶ نفر فرصت شغلی اعلام شده است.
تسنیم؛ برنامههای هفته تعاون ۱۴۰۵ و ۲۸ هزار فرصت شغلی
بنابراین هنگام تحلیل اشتغال تعاون باید میان «موجودی کل اشتغال بخش» و «اشتغال ایجادشده توسط طرحهای جدید در یک سال» تفاوت گذاشت.
آیا سهم ۲۵ درصدی تعاون در اقتصاد ایران محقق شده است؟
خیر. هدف ۲۵ درصدی سالهاست در قوانین و سیاستهای بخش تعاون وجود دارد، اما برآوردهای تازه هنوز سهم واقعی را در حدود ۵ تا ۶ درصد قرار میدهند.
| شاخص | هدف یا وضعیت |
|---|---|
| هدف قانونی بخش تعاون | ۲۵ درصد اقتصاد |
| برآوردهای اخیر از سهم فعلی | حدود ۵ تا ۶ درصد |
| تعداد تعاونی فعال در ۱۴۰۵ | حدود ۱۰۵ هزار |
| تعاونیهای جدید در ۱۴۰۴ | ۷۱۵ تعاونی |
| اشتغال مستقیم تعاونیهای جدید ۱۴۰۴ | ۲۴ هزار و ۴۲۷ فرصت |
| طرحهای افتتاحشده هفته تعاون ۱۴۰۵ | ۲۴۴ طرح |
| اشتغال اعلامشده این طرحها | ۲۸ هزار و ۲۴۶ فرصت |
چرا سهم اقتصاد تعاونی در ایران پایین مانده است؟
فاصله میان تعداد زیاد تعاونیها و سهم محدود آنها از اقتصاد نشان میدهد مسئله ایران فقط «تشکیل تعاونی جدید» نیست. اندازه، بهرهوری، تأمین مالی، دسترسی به بازار و کیفیت حکمرانی شرکتها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
ضعف تأمین مالی
بسیاری از تعاونیها با سرمایههای خرد تشکیل میشوند و برای توسعه، خرید تجهیزات و سرمایه در گردش با محدودیت تأمین مالی مواجهاند. ابزارهایی مانند بانک توسعه تعاون و صندوق ضمانت سرمایهگذاری تعاون برای کاهش این محدودیت ایجاد شدهاند، اما مسئله دسترسی مالی همچنان یکی از چالشهای اصلی است.
کوچک ماندن مقیاس بنگاه
تشکیل تعداد زیادی تعاونی کوچک بدون شبکهسازی، ادغام خدمات مشترک یا دسترسی به بازار بزرگ میتواند هزینه بنگاه را بالا نگه دارد.
فاصله میان ثبت تعاونی و فعالیت اقتصادی واقعی
تعداد شرکتهای ثبتشده بهتنهایی معیار موفقیت نیست. تعاونی باید فروش، سرمایهگذاری، اشتغال پایدار و توان رقابت داشته باشد.
ضعف حکمرانی داخلی
شفافیت مالی، انتخابات واقعی هیئتمدیره، پاسخگویی مدیران و مشارکت اعضا برای عملکرد تعاونی حیاتیاند. بدون این موارد، مزیت «کنترل دموکراتیک» فقط روی اساسنامه باقی میماند.
بیثباتی محیط کسبوکار
تعاونی نیز مانند سایر بنگاهها از تورم، تغییر مقررات، نرخ تأمین مالی، محدودیت انرژی و نوسان بازار آسیب میبیند. داشتن ساختار تعاونی این ریسکها را ناپدید نمیکند.
ضعف اتصال به زنجیره ارزش
بسیاری از تعاونیهای کوچک اگر به زنجیره تأمین، صادرات، خرید مشترک، لجستیک و بازار دیجیتال متصل نشوند، امکان بزرگ شدن پیدا نمیکنند.
اقتصاد تعاونی چه فرصتهایی برای اشتغال ایران دارد؟
مزیت تعاون برای اشتغال زمانی بیشتر میشود که چند نفر بتوانند سرمایه، مهارت، تجهیزات یا بازار خود را تجمیع کنند و هزینه ورود به کسبوکار را کاهش دهند.
کشاورزی و صنایع غذایی
تعاونی میتواند خرید نهاده، ماشینآلات، بستهبندی، سردخانه و بازاریابی را بین تولیدکنندگان کوچک مشترک کند. سهم بالای کشاورزی در بزرگترین تعاونیهای جهان نیز نشان میدهد این مدل در زنجیره غذا ظرفیت بالایی دارد.
انرژیهای تجدیدپذیر
تعاونیهای محلی میتوانند سرمایه اعضا را برای نیروگاههای خورشیدی کوچک و متوسط تجمیع کنند، بهویژه در مناطقی که محدودیت برق مانع توسعه تولید است.
مسکن
تعاونی مسکن همچنان یکی از شناختهشدهترین قالبهای تعاون در ایران است؛ اما موفقیت آن بیش از هر چیز به شفافیت قرارداد، زمین، تأمین مالی و مدیریت پروژه بستگی دارد.
مشاغل دانشبنیان و حرفهای
برنامهنویسان، مهندسان، طراحان، متخصصان خدماتی و صاحبان مهارت میتوانند بدون تشکیل یک شرکت سرمایهمحور سنتی، در قالب تعاونی نیروی کار یا خدمات فعالیت کنند.
تعاونیهای روستایی و مرزنشین
تجمیع تولید خرد، صادرات مشترک و کاهش هزینه لجستیک میتواند قدرت مذاکره تولیدکنندگان کوچک و مناطق مرزی را افزایش دهد.
تعاونی چه ارتباطی با اقتصاد مردمی و جهاد اقتصادی دارد؟
تعاونی یکی از ابزارهای عملی مشارکت مردم در تولید و مالکیت اقتصادی است؛ یعنی بهجای آنکه تمام سرمایهگذاری فقط توسط دولت یا سرمایهگذار بزرگ انجام شود، سرمایههای خرد و مهارت افراد میتواند در قالب یک بنگاه مشترک تجمیع شود.
این منطق با بحث گستردهتر جهاد اقتصادی و نقش مشارکت مردم در تولید و اقتصاد نیز ارتباط دارد. با این حال، تشکیل تعاونی بهتنهایی موفقیت اقتصادی ایجاد نمیکند؛ تعاونی نیز مانند هر بنگاه دیگری به بازار، بهرهوری، فناوری، مدیریت و محیط کسبوکار قابل پیشبینی نیاز دارد.
آیا اقتصاد تعاونی جایگزین بخش خصوصی است؟
خیر. تجربه جهانی نشان میدهد اقتصاد تعاونی در کنار شرکتهای خصوصی، دولت و سایر ساختارهای مالکیت فعالیت میکند.
مزیت اصلی آن در حوزههایی است که کاربران، کارکنان، تولیدکنندگان یا مصرفکنندگان یک نیاز مشترک دارند و میتوانند از طریق مالکیت مشترک هزینه مبادله، قدرت خرید یا ریسک فعالیت را کاهش دهند.
به همین دلیل در جهان برخی تعاونیهای بسیار بزرگ در بانکداری، بیمه، کشاورزی و خردهفروشی فعالیت میکنند و از نظر اندازه حتی با شرکتهای سرمایهمحور چندملیتی رقابت دارند.
چه چیزی یک تعاونی را واقعاً موفق میکند؟
مدیریت حرفهای
دموکراتیک بودن مالکیت نباید به معنی آماتور بودن مدیریت باشد. تعاونی موفق به مدیر حرفهای، حسابداری دقیق و نظام کنترل داخلی نیاز دارد.
مقیاس اقتصادی مناسب
تعاونی باید آنقدر بزرگ یا شبکهای باشد که هزینه خرید، فروش، فناوری و لجستیک را کاهش دهد.
بازار واقعی
هیچ میزان تسهیلات یا حمایت قانونی نمیتواند جای مشتری و بازار پایدار را بگیرد.
شفافیت برای اعضا
اعضا باید بتوانند صورتهای مالی، تصمیمات مدیریتی و عملکرد تعاونی را ارزیابی کنند.
آموزش اعضا
عضویت در تعاونی فقط داشتن سهم نیست. اعضا باید سازوکار مالی، حقوقی و مدیریتی بنگاه را بفهمند.
استقلال از حمایت دائمی دولت
حمایت اولیه میتواند مفید باشد، اما تعاونیای که بدون یارانه دائمی قادر به ادامه فعالیت نیست، بنگاه اقتصادی پایدار محسوب نمیشود.
اقتصاد تعاونی ایران در ۱۴۰۵ در چه نقطهای ایستاده است؟
اقتصاد تعاونی ایران از یک تناقض مهم رنج میبرد: از یک طرف جایگاه حقوقی و تعداد تعاونیها بالا است؛ از طرف دیگر سهم واقعی بخش از اقتصاد همچنان محدود برآورد میشود.
حدود ۱۰۵ هزار تعاونی فعال، تشکیل صدها تعاونی جدید در سال ۱۴۰۴ و افتتاح پروژههایی با بیش از ۲۸ هزار فرصت شغلی در هفته تعاون ۱۴۰۵ نشان میدهد بخش تعاون همچنان ظرفیت ایجاد بنگاه و اشتغال دارد. اما فاصله سهم حدود ۵ تا ۶ درصدی با هدف ۲۵ درصدی نشان میدهد افزایش تعداد شرکتها بهتنهایی کافی نبوده است.
چالش اصلی مرحله بعد، تبدیل «تعداد تعاونی» به «مقیاس اقتصادی» است؛ یعنی افزایش فروش، صادرات، بهرهوری، سرمایهگذاری، نوآوری و اشتغال پایدار.
سؤالات پرتکرار درباره اقتصاد تعاونی
اقتصاد تعاونی چیست؟
اقتصاد تعاونی به فعالیت بنگاههایی میپردازد که اعضا آنها را بهصورت مشترک مالکاند و به شکل دموکراتیک اداره میکنند تا نیازهای اقتصادی، اجتماعی یا فرهنگی مشترک خود را تأمین کنند.
چند تعاونی در جهان وجود دارد؟
طبق آخرین داده اتحادیه بینالمللی تعاون، حدود ۳ میلیون تعاونی در جهان فعالیت میکنند.
چند نفر در تعاونیهای جهان کار میکنند؟
ICA حدود ۲۸۰ میلیون شغل یا فرصت کار را به بخش تعاون نسبت میدهد که معادل حدود ۱۰ درصد جمعیت شاغل جهان است.
سهم تعاون از اقتصاد ایران چقدر است؟
اگرچه هدف قانونی ۲۵ درصد بوده، برآوردهای منتشرشده در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ سهم فعلی بخش تعاون را حدود ۵ تا ۶ درصد اقتصاد ملی اعلام میکنند.
چند تعاونی در ایران فعال است؟
بر اساس اظهارات منتشرشده در سال ۱۴۰۵، حدود ۱۰۵ هزار تعاونی در کشور فعال هستند.
آیا تعاونی همان شرکت خصوصی است؟
خیر. در تعاونی، مالکیت و کنترل حول اعضا و نیاز مشترک آنها شکل میگیرد و ساختار تصمیمگیری دموکراتیک یکی از ویژگیهای اصلی است.
چرا سهم تعاون در اقتصاد ایران به ۲۵ درصد نرسیده است؟
مشکلات تأمین مالی، کوچک بودن مقیاس بسیاری از تعاونیها، ضعف حکمرانی، محدودیت بازار، بیثباتی محیط کسبوکار و فاصله بین تشکیل تعاونی و فعالیت اقتصادی پایدار از عوامل مهم هستند.
جمعبندی؛ مسئله تعاون ایران کمبود تعاونی نیست، کمبود مقیاس و بهرهوری است
اقتصاد تعاونی در جهان یک مدل کوچک یا حاشیهای نیست. حدود ۳ میلیون تعاونی، ۲۸۰ میلیون فرصت کار و گردش مالی ۲.۷۹ تریلیون دلاری ۳۰۰ مجموعه بزرگ نشان میدهد این مدل میتواند در مقیاس جهانی فعالیت کند.
در ایران نیز زیرساخت قانونی و بیش از ۱۰۰ هزار تعاونی وجود دارد، اما فاصله سهم فعلی حدود ۵ تا ۶ درصدی با هدف ۲۵ درصدی نشان میدهد چالش اصلی دیگر صرفاً «تشکیل تعاونی» نیست.
مرحله بعدی اقتصاد تعاون ایران باید روی تعاونیهای بزرگتر و شبکهایتر، مدیریت حرفهای، تأمین مالی، صادرات، فناوری، انرژی و اتصال به زنجیره ارزش متمرکز شود. اگر این تغییر اتفاق نیفتد، رشد تعداد تعاونیها الزاماً به رشد سهم آنها در اقتصاد منجر نخواهد شد.
منابع دادههای گزارش
International Cooperative Alliance
ICA Cooperative Identity
World Cooperative Monitor 2025
قانون اجرای سیاستهای کلی اصل ۴۴
تسنیم؛ وضعیت بخش تعاون در ۱۴۰۵
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟