پول مردم در بازار سرمایه حاضر است اما بیشتر آن در معاملات و اوراق بدهی می‌ماند. از ۸۹۹ همت تأمین مالی نیمه‌ی نخست ۱۴۰۵ فقط ۱۶٫۹ همت به تأمین مالی جمعی رسید و بخش عمده‌ی تأمین مالی سرمایه‌ای نیز از سرمایه‌ای‌شدن سود انباشته آمده است ایرنا. در تعاون هم سهم ۷ تا ۸ درصدی از اقتصاد با هدف ۲۵ درصدی فاصله‌ی زیادی دارد دانشجو. فرضیه‌ی این است که مشارکت خرد تنها وقتی پایدار می‌شود که سه شرط هم‌زمان طراحی شوند: قاعده‌ی روشن توزیع سود، حمایت از سرمایه‌گذار و منبع مالی واقعی.
به‌روزرسانی پاییز ۱۴۰۵: منابع بانک جهانی، اتحادیه‌ی جهانی تعاون، و دو گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس‌اند برای ۱۴۰۴ و ارقام بورس برای مهر ۱۴۰۵ ثبت شده اند.
مردم از چه راه‌هایی با بنگاه تولیدی رابطه‌ی مالی می‌گیرند؟
سه رابطه‌ی اصلی دیده می‌شود. اول خرید سهم یا اوراق از راه پلتفرم بانک جهانی، تأمین مالی جمعی سرمایه‌ای آن را راه‌حل تأمین مالی سهامی مبتنی بر پلتفرم اینترنتی می‌داند که بنگاه‌های کوچک و متوسط را به جمعی از سرمایه‌گذاران خرد وصل می‌کند. دوم عضویت در تعاونی اتحادیه‌ی جهانی تعاون، هویت تعاونی تعاونی را بنگاهی با مالکیت مشترک و کنترل دموکراتیک تعریف می‌کند. سوم ترکیب، اعضا هم کار می‌کنند و هم سرمایه می‌گذارند.
تفاوت سه راه در پاسخ به یک پرسش است: چه کسی تصمیم می‌گیرد؟ در پلتفرم، سرمایه‌گذار خرد معمولاً فقط سهم یا طلب دارد و مدیریت دست دیگری است. در تعاونی، هر عضو یک رأی دارد. این تفاوت مستقیم روی توزیع سود و حمایت حقوقی اثر می‌گذارد، و دو محور بعدی از همین‌جا می‌آیند.
سود بنگاه میان سرمایه و کار چگونه تقسیم می‌شود؟
اصل سوم تعاون در اتحادیه‌ی جهانی تعاون، هویت تعاونی سه قاعده دارد: بخشی از سرمایه معمولاً مال مشترک تعاونی است، جبران سرمایه‌ی سهم‌شده محدود است و مازاد می‌تواند صرف توسعه‌ی تعاونی از جمله اندوخته‌ای که دست‌کم بخشی از آن تقسیم‌ناپذیر است یا تقسیم میان اعضا به نسبت معامله‌شان با تعاونی شود. سرمایه حق رأی نمی‌آورد، ارکان با یک نفر، یک رأی انتخاب می‌شوند و سود بر پایه‌ی کار تقسیم می‌شود. محدودیتش این است که جذب سرمایه‌ی بیرونی سخت‌تر می‌شود.
قانون ایران هم تا حدی همین منطق را داشته است. بر پایه‌ی مرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش ۲۱۰۸۳ قانون شرکت‌های تعاونی ۱۳۵۰ می‌خواهد هیچ عضوی بیش از ۶ درصد سود را مالک نشود، ۱۲ درصد درآمد در حساب غیرقابل‌تقسیم بماند و ۳ درصد درآمد ویژه‌ی سالانه صرف آموزش تعاون شود. قانون ۱۳۷۰ تعاونی را بنگاهی دانست که ۵۱ درصد آن مال اعضا باشد و اندوخته‌ی احتیاطی را به ۵ درصد رساند؛ قانون ۱۳۸۶ هم سهام‌داری غیرعضو را تا ۴۹ درصد مالکیت و ۳۵ درصد اعمال مدیریت ارتقا داد تا سرمایه‌گذاری تشویق شود.
در ایران پول مردم کجا می‌رود و چرا تعاون بی‌منبع مانده؟
در تعاون مرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش ۲۱۰۸۳ می‌نویسد مهم‌ترین موتور مالی بخش، یعنی اختصاص ۳۰ درصد درآمد واگذاری‌ها به تعاونی‌های فراگیر ملی که ۷۰ درصد اعضایشان از سه دهک پایین‌اند، از ابتدا نزدیک به صفر عمل شده و هدف ۲۵ درصدی بدون منبع مالی و ضمانت اجرا بیش از یک شعار نیست. رئیس اتاق تعاون هم سهم واگذاری‌ها به تعاون را کمتر از ۲ درصد گفته است. این گزارش درباره‌ی سهام عدالت می‌نویسد مردم یک‌شبه عضو تعاونی شدند بی‌آنکه نقشش را بفهمند و تعاونی‌ها به‌راحتی کنار زده شدند. گلوگاه تعاون در ایران کمبود قاعده نبوده، تکیه بر منبع دولتی تخصیص‌نیافته بوده است.
چند عدد کلیدی درباره‌ی سه محور چه می‌گویند؟
در ایران، بیشتر پول به بدهی می‌رود و منبع مالی تخصیص‌نیافته ایرد اصلی تعاون بوده است.
| عدد | پیامد اقتصادی | منبع |
|---|---|---|
| ۶ حوزه‌ی خطر برای سرمایه‌گذار خرد | ضرورت سقف، افشا و نظارت بر پلتفرم | بانک جهانی |
| ۲٬۵۰۰ دلار یا ۵٪ درآمد/دارایی ۱۰٪ با سقف ۱۲۴ هزار دلار | محافظت از ضرر بزرگ محدودکردن مشارکت | SEC |
| قفل فروش یک‌ساله؛ مهلت پشیمانی تا ۴۸ ساعت قبل از پایان | کاهش فروش هیجانی و نقدشوندگی کم | SEC (بولتن ۲۰۲۲) |
| جبران محدود سرمایه یک عضو، یک رأی | منفعت میان کار و عضویت، نه سرمایه | اتحادیه‌ی جهانی تعاون |
| سقف ۶٪ سود برای هر عضو، ۱۲٪ اندوخته‌ی تقسیم‌ناپذیر، ۳٪ آموزش (قانون ۱۳۵۰) | ساختار ضدتمرکز در تعاونی | مرکز پژوهش‌های مجلس |
| غیرعضو: تا ۴۹٪ مالکیت و ۳۵٪ مدیریت (قانون ۱۳۸۶) | جذب سرمایه خطر دور‌شدن از روح تعاون | مرکز پژوهش‌های مجلس |
| ۸۹۹ همت تأمین مالی نیمه‌ی نخست ۱۴۰۵: ۶۷۶ بدهی، ۲۰۵ سرمایه‌ای، ۱۶٫۹ جمعی | بیشتر پول به بدهی می‌رود نه سرمایه‌ی بنگاه | سازمان بورس |
چه شروطی مشارکت مردم را پایدار می‌کند؟
منبع مالی تخصیص‌یافته پیش از هدف‌گذاری در واقع پیش‌شرط آن ردیف بودجه و ضمانت اجرا است.
قاعده‌ی توزیع سود پیش از جمع‌آوری: جبران محدود سرمایه و اندوخته در تعاونی، حقوق سهام یا طلب در سند عرضه برای پلتفرم.
سقف و افشای پلکانی با نظارت بر پلتفرم که پیش‌شرط آن داشتن ناظر توانمند و هزینه‌ی انطباق قابل‌تحمل برای بنگاه کوچک است.
گزارش مصرف وجوه تا معلوم شود پول به فعالیت واقعی رسیده باشد.
پرسش‌های پرتکرار
اگر پلتفرم یا طرح شکست بخورد، پول چه می‌شود؟
بانک جهانی شکست یا سوءرفتار پلتفرم را یکی از شش خطر اصلی می‌شمارد و SEC هم هشدار می‌دهد باید آماده‌ی از دست‌دادن کل سرمایه بود. در ایران جواب دقیق به متن دستورالعمل و قرارداد هر طرح بستگی دارد.
تأمین مالی جمعی با خرید سهم در بورس چه فرقی دارد؟
در تأمین مالی جمعی سرمایه‌گذار خرد از طریق پلتفرم مستقیم به یک بنگاه یا طرح مشخص پول می‌دهد، نه اینکه در بازار ثانویه سهم دست‌به‌دست کند. نقدشوندگی هم معمولاً کمتر است در نمونه‌ی آمریکا سهم عموماً تا یک سال قابل فروش نیست.
عضو تعاونی هم می‌تواند سود ببرد؟
بله، اما سود در تعاونی بر پایه‌ی کار یا میزان معامله‌ی عضو تقسیم می‌شود و جبران سرمایه محدود است. در قانون ۱۳۵۰ ایران هم هیچ عضوی نباید بیش از ۶ درصد سود را مالک شود.
جمع‌بندی؛ شراکت در سود یعنی قاعده، حمایت و مسیر پول
مردم از راه پلتفرم یا تعاونی می‌توانند در سود تولید شریک شوند، اما پایداری این مشارکت به چند شرط بستگی دارد بایستی قاعده‌ی روشن توزیع سود، حمایت از سرمایه‌گذار خرد با سقف، منبع مالی واقعی و گزارش مصرف وجوه کاملا مشخص باشد. هر کدام هزینه دارد: حمایت نقدشوندگی را می‌گیرد، محدودیت سود جذب سرمایه را سخت می‌کند و تعاون بی‌منبع به شعار تبدیل می‌شود.
منابع
- بانک جهانی، تأمین مالی جمعی سرمایه‌ای
- SEC، راهنمای صادرکنندگان Regulation Crowdfunding.
- اتحادیه‌ی جهانی تعاون، هویت تعاونی.
- مرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش ۲۱۰۸۳: بررسی آسیب‌شناسانه‌ی قوانین بخش تعاون در ایران.
- مرکز پژوهش‌های مجلس، گزارش ۲۰۸۳۶: ارزیابی لایحه‌ی اصلاح قانون بخش تعاونی.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟