کارخانه‌ای را در نظر بگیرید که مشتری دارد و دستگاه‌هایش آماده کار است، اما مواد اولیه ندارد و برای واردات آن باید منتظر ارز بماند. حال اگر بخواهد با وام‌گیری مواد اولیه خود را تامین کند به زمان بیشتری نیاز دارد، در نتیجه تا این مراحل طی شود، موعد تحویل سفارش نزدیک‌تر می‌شود و در صورت تولید کالا، هزینه‌های کارخانه بالاتر می‌رود و اگر کالا تولید نشده باشد، زیان‌های بیشتری به کارخانه تحمیل می‌شود.
به‌روزرسانی مهر ماه ۱۴۰۵
با گذشت ماه‌ها از شرایط جنگی و امنیتی و محاصره کشورمان، اهمیت تأمین مواد اولیه، دسترسی به ارز و ثبات مقررات در فعالیت بنگاه‌ها، ارزیابی سیاست‌های تولیدی باید فراتر از تعداد مجوزهای صادرشده یا تسهیلات پرداختی باشد. معیار اصلی، کاهش زمان انتظار، پیش‌بینی‌پذیر شدن فرایندها و بازگشت سریع‌تر بنگاه به تولید است.
۸ میلیون مجوز صادر شده است، آیا راه تولید هم کوتاه شده است؟
درگاه ملی مجوزها با هدف متمرکز کردن فرایند صدور مجوز و کاهش مراجعه حضوری ایجاد شد. بر اساس گزارشی که وزیر اقتصاد در آبان ۱۴۰۴ به مجلس ارائه کرد، از آغاز فعالیت این درگاه در فروردین ۱۴۰۱ تا پایان مهر ۱۴۰۴ بیش از ۱۱ میلیون درخواست ثبت و بیش از ۸ میلیون مجوز صادر شده است. این آمار همه کسب‌وکارهای مشمول درگاه را در بر می‌گیرد، پس نمی‌توان آن را برابر با تعداد کارخانه‌های راه‌اندازی‌شده دانست.گزارش تسنیم از آمار رسمی وزارت اقتصاد.
این آمار از گسترش خدمات الکترونیکی حکایت دارد، اما تعداد مجوزهای صادرشده نشان نمی‌دهد که بنگاه برای شروع فعالیت چقدر منتظر مانده است. تعداد استعلام‌ها، درخواست مدارک تکراری، اختلاف رویه دستگاه‌ها و نامشخص بودن زمان پاسخ‌گویی می‌تواند همچنان راه‌اندازی واحد تولیدی را به تأخیر بیندازد.
چرا با وجود سامانه‌ها، پرونده هنوز معطل می‌ماند؟
در همان گزارش، وزیر اقتصاد گفت از ۶۳ استعلام شناسایی‌شده در پنجره واحد زمین، حدود ۴۲ مورد به این پنجره متصل شده و ۲۱ مورد در مرحله آماده‌سازی بوده است. استعلام یعنی اداره صادرکننده مجوز، پیش از پاسخ به متقاضی، نظر اداره دیگری را بخواهد. این آمار نشان می‌دهد بخشی از ارتباط میان دستگاه‌ها در آن زمان هنوز تکمیل نشده بود. گزارش تسنیم از آمار رسمی وزارت اقتصاد.
وقتی اطلاعات میان اداره‌ها جابه‌جا نشود، متقاضی ناچار می‌شود خودش دنبال پاسخ برود. راه کوتاه‌تر این است که مدارک موجود دوباره خواسته نشود و پرونده مسئول پیگیری داشته باشد. بررسی ایمنی و محیط‌زیست باید انجام شود، اما رفت‌وآمد میان اداره‌ها نباید جای بررسی را بگیرد.
وامی که دیر برسد، چه کمکی به تولید می‌کند؟
بر پایه گزارش بانک مرکزی از عملکرد بانک‌ها در سال ۱۴۰۳، سهم سرمایه در گردش از تسهیلات پرداختی به صاحبان کسب‌وکار ۷۸ درصد بوده است. سرمایه در گردش همان پولی است که بنگاه برای خرید مواد، پرداخت دستمزد و ادامه کار روزانه نیاز دارد. این سهم بالا، اهمیت تأمین هزینه‌های جاری را در وام‌دهی به کسب‌وکارها توسط بانک‌ها نشان می‌دهد. گزارش عملکرد تسهیلات بانکی در سال ۱۴۰۳، بر پایه داده‌های بانک مرکزی
وام باید زمانی پرداخت شود که بنگاه به آن نیاز دارد. تأخیر در پرداخت می‌تواند باعث از دست رفتن سفارش یا گران‌ترشدن مواد اولیه شود. بانک باید توان بازپرداخت و برنامه تولید را بررسی کند و زمان پاسخ را کاهش دهد. برای واحدی که برنامه احیای قابل اجرا دارد، پرداخت مرحله‌ای وام و تنظیم قسط‌ها بر پایه زمان فروش، می‌تواند مسیر بازگشت را هموارتر کند.
چرا مسیر واردات مواد اولیه و بازگشت ارز صادراتی پرهزینه شده است؟
بر اساس آمار منتشرشده از گمرک ایران، تجارت خارجی کشور در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۰۹٫۷ میلیارد دلار رسید. در همین گزارش، ارزش واردات حدود ۵۸ میلیارد دلار اعلام شده است. این حجم مبادله نشان می‌دهد که فرایندهای گمرکی و ارزی برای شمار زیادی از فعالیت‌های اقتصادی اهمیت دارند، هرچند این ارقام میزان تأخیر در ترخیص مواد اولیه یا سهم آن در توقف تولید را مشخص نمی‌کنند. گزارش تجارت خارجی ایران در سال ۲۰۲۵.
ناهماهنگی میان ثبت سفارش، تأمین ارز، اسناد حمل، استاندارد و تشریفات گمرکی می‌تواند موجب انباشت کالا و افزایش هزینه انبارداری شود. از سوی دیگر، صادرکننده‌ای که برای بازگشت ارز با ابهام در ضوابط یا دشواری در اجرای تعهدات مواجه است، ممکن است در تأمین منابع لازم برای خرید مواد اولیه بعدی با مشکل روبه‌رو شود. آیین‌نامه اجرایی بازگشت ارز حاصل از صادرات.
کدام اصلاحات در فرآیند های چرخه تجارت باید زودتر اجرا شوند؟
همه موانع تولید اهمیت یکسانی ندارند. مقرراتی که مستقیم مانع راه‌اندازی خط تولید یا تأمین مواد اولیه می‌شوند، باید زودتر در اولویت اصلاحات قرار گیرند. برای مثال، رفع یک نقص سامانه‌ای که ترخیص کالای ضروری را متوقف کرده است، ممکن است سریع‌تر از اصلاحات گسترده ساختاری نتیجه بدهد.
برای جلوگیری از تصمیم‌گیری سلیقه‌ای، می‌توان اصلاحات را با سه معیار سنجید: کاهش هزینه، کاهش زمان انتظار و حفظ اشتغال. جدول زیر یک پیشنهاد برای اولویت‌بندی اصلاحات است.
| گلوگاه | اصلاح فوری پیشنهادی | شاخص ارزیابی |
|---|---|---|
| صدور مجوز | حذف استعلام تکراری و تعیین مهلت پاسخ | متوسط زمان صدور مجوز |
| تأمین مالی | تسریع سرمایه در گردش بنگاه‌های واجد شرایط | زمان پرداخت تسهیلات |
| تخصیص ارز | شفاف‌سازی وضعیت درخواست و زمان‌بندی رسیدگی | متوسط زمان انتظار ارز |
| ترخیص مواد اولیه | هماهنگی سامانه‌ها و تسهیل ترخیص کالاهای ضروری | متوسط زمان ترخیص |
جمع‌بندی، آیا تولید به مقررات قابل پیش‌بینی نیاز دارد؟
احیای بنگاه‌ها به تزریق منابع مالی یا ارائه مشوق‌های تولیدی وابسته نیست. بنگاه زمانی می‌تواند برای توسعه فعالیت و حفظ نیروی انسانی برنامه‌ریزی کند که مسیر دریافت مجوز، تأمین مالی، تخصیص ارز، ترخیص مواد اولیه و بازگشت درآمد صادراتی روشن و قابل پیش‌بینی باشد. تعدد مراحل اداری، تغییرات ناگهانی و ناهماهنگی دستگاه‌ها می‌تواند هزینه‌های پنهانی ایجاد کند که در نهایت به کاهش تولید و محدود شدن اشتغال منجر می‌شود.
اولویت اصلاحات باید با گلوگاه‌هایی باشد که توقف فعالیت بنگاه را در کوتاه‌مدت تهدید می‌کنند. دولت می‌تواند با استفاده از متخصصین این حوزه و جامعه دانشگاهی که در این موارد تحقیق و پژوهش انجام دادند و راه‌حل های گفته شده و تسهیل دسترسی به سرمایه در گردش، زمینه فعالیت پایدارتر بنگاه‌ها را برای رهایی از این مساله که در این شرایط ضروری است، فراهم کند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا مشکل همه کارخانه‌های تعطیل، کار اداری است؟
نه. بعضی کارخانه‌ها مشتری ندارند یا با تجهیزات فرسوده و بدهی سنگین روبه‌رو هستند. اصلاح اداری به واحدی کمک می‌کند که توان تولید و فروش دارد، اما در مراحل کار متوقف شده است.
سرمایه در گردش چیست؟
پولی است که کارخانه برای کار روزانه نیاز دارد، مثل خرید مواد اولیه، پرداخت حقوق و هزینه حمل کالا.
آیا حذف مجوزها مشکل را حل می‌کند؟
همه مجوزها نباید حذف شوند. بررسی ایمنی و سلامت لازم است. مدارک تکراری و رفت‌وآمد بی‌دلیل باید کم شود.
چرا مواد اولیه در گمرک می‌ماند؟
ممکن است مدارک ناقص باشد، مجوز لازم نرسیده باشد یا کار بانکی و ارزی انجام نشده باشد. باید علت توقف هر محموله جدا بررسی شود.
کوتاه‌شدن کار اداری چگونه به حفظ شغل کمک می‌کند؟
وقتی کارخانه زودتر مواد بخرد و محصول بفروشد، پول بیشتری برای ادامه کار و پرداخت دستمزد در اختیار دارد. این موضوع خطر کاهش نیروی کار را کمتر می‌کند.
منابع:
وزارت امور اقتصادی و دارایی؛ گزارش اجرای قانون تسهیل صدور مجوزهای کسب‌وکار
بانک جهانی؛ شاخص‌های زمان موردنیاز برای دریافت مجوز فعالیت در ایران
گزارش تجارت خارجی ایران در سال ۲۰۲۵
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟