چرا مالیات ۱۳ میلیون شغل فقط ۵ درصد است؟

مالیات یکی از مهم‌ترین ابزارهای تأمین هزینه‌های عمومی و کاهش وابستگی بودجه دولت به درآمدهای نفتی است؛ اما کارآمدی نظام مالیاتی فقط به میزان درآمد وصول‌شده بستگی ندارد. موضوع مهم‌تر این است که بار مالیاتی چگونه میان شرکت‌ها، حقوق‌بگیران، مصرف‌کنندگان و صاحبان مشاغل توزیع می‌شود.

آمار عملکرد سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد از مجموع ۱۷۰۴.۵ هزار میلیارد تومان مالیات وصول‌شده، تنها ۹۲.۵ هزار میلیارد تومان به صاحبان مشاغل اختصاص داشته است. این در حالی است که جمعیت مؤدیان این گروه حدود ۱۳ میلیون نفر اعلام شده و بخش بزرگی از کسب‌وکارهای کشور را شامل می‌شود.

در نگاه نخست، سهم اندک این گروه ممکن است نشانه وجود ظرفیت مالیاتی استفاده‌نشده باشد؛ اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد نمی‌توان همه صاحبان مشاغل را در یک سطح درآمدی قرار داد. یک واحد صنفی کوچک با گردش مالی محدود، از نظر توان پرداخت مالیات قابل مقایسه با یک فعالیت اقتصادی پردرآمد نیست.

به‌روزرسانی آبان ۱۴۰۵: سهم ۵.۴ درصدی صاحبان مشاغل از درآمدهای مالیاتی کشور، پرسش مهمی درباره عدالت مالیاتی ایجاد کرده است. بررسی آمار سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد حمایت از کسب‌وکارهای خرد و شناسایی درآمد مشاغل پردرآمد باید هم‌زمان دنبال شود.

سهم واقعی مشاغل از درآمدهای مالیاتی چقدر است؟

بررسی ارقام سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد مالیات صاحبان مشاغل در مقایسه با مالیات اشخاص حقوقی و مالیات کالاها و خدمات، سهم محدودی از کل وصولی‌ها دارد.

دو نکته از این جدول قابل استخراج است. نخست اینکه مالیات اشخاص حقوقی حدود ۸.۶ برابر مالیات صاحبان مشاغل بوده است. دوم اینکه مالیات کالاها و خدمات به‌تنهایی بیش از شش برابر مالیات مشاغل درآمد ایجاد کرده است.

با این حال، سهم بیشتر مالیات شرکت‌ها لزوما به معنای فشار مالیاتی نامتناسب بر آنها نیست؛ زیرا برای چنین قضاوتی باید سود مشمول مالیات، نرخ مؤثر مالیاتی، معافیت‌ها و اندازه فعالیت اقتصادی هر گروه نیز مشخص باشد.

چرا ۱۳ میلیون مؤدی مالیات اندکی پرداخت می‌کنند؟

یکی از دلایل اصلی، ترکیب بسیار متفاوت جامعه صاحبان مشاغل است. در این گروه، از مغازه‌ها و کارگاه‌های کوچک تا فعالیت‌های خدماتی و تجاری با درآمد بالا حضور دارند.

بر اساس آمار اعلام‌شده، برای ۷۵ درصد صاحبان مشاغل در عملکرد سال ۱۴۰۴ مالیات صفر تعیین شده است.

اگر این نسبت را بر جمعیت حدود ۱۳ میلیون نفری اعمال کنیم، به برآورد زیر می‌رسیم:

چرا مالیات حقوق‌بگیران از مالیات صاحبان مشاغل بیشتر است؟

یکی از قابل‌توجه‌ترین نتایج بررسی عملکرد مالیاتی سال ۱۴۰۴، فاصله مالیات حقوق کارکنان با مالیات صاحبان مشاغل است. طبق ارقام اعلام‌شده، مالیات حقوق‌بگیران بخش خصوصی و عمومی در مجموع به ۱۶۵.۱ همت رسیده است؛ یعنی حدود ۷۲.۶ همت بیشتر از مالیات صاحبان مشاغل.

بر این اساس، مالیات حقوق‌بگیران حدود ۷۸.۵ درصد بیشتر از مالیات صاحبان مشاغل بوده است.

اما علت این تفاوت چیست؟

در نظام مالیات حقوق، اطلاعات دستمزد کارکنان معمولا از طریق کارفرما ثبت و مالیات مربوط نیز در فرایند پرداخت حقوق کسر می‌شود. این سازوکار، امکان شناسایی درآمد را افزایش می‌دهد.

در مقابل، تعیین درآمد مشمول مالیات یک فعالیت اقتصادی ممکن است به بررسی فروش، هزینه‌های قابل قبول، سود واقعی و اطلاعات معاملات نیاز داشته باشد.

بنابراین بخشی از اختلاف وصولی می‌تواند به تفاوت شیوه ثبت و شناسایی درآمد مربوط باشد؛ هرچند بدون اطلاع از مجموع درآمد مشمول مالیات هر گروه نمی‌توان درباره عادلانه یا ناعادلانه بودن نرخ مؤثر مالیات آنها قضاوت قطعی کرد.

آیا تبصره ماده ۱۰۰ باعث کاهش مالیات مشاغل شده است؟

تبصره ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌های مستقیم یکی از ابزارهای ساده‌سازی فرایند مالیات‌ستانی از صاحبان مشاغل است. این سازوکار به سازمان امور مالیاتی اجازه می‌دهد برای گروه‌های واجد شرایط، مالیات مقطوع تعیین کند و برخی تکالیف اداری مانند ارائه اظهارنامه را کاهش دهد.

هدف اصلی آن، کاهش هزینه اجرای قانون برای مؤدیان کوچک و سازمان مالیاتی است، نه معاف‌کردن تمام مشاغل از پرداخت مالیات. در دستورالعمل عملکرد سال ۱۴۰۴، سقف فروش خالص کالا و ارائه خدمات برای استفاده از سازوکار مالیات مقطوع، با رعایت سایر شرایط، ۷۲۰ میلیارد ریال معادل ۷۲ میلیارد تومان تعیین شده است.

همچنین دستورالعمل تصریح می‌کند که اطلاعات فروش و درآمد ثبت‌شده باید با واقعیت فعالیت اقتصادی مؤدی مطابقت داشته باشد. متن کامل این مقررات در دستورالعمل تبصره ماده ۱۰۰ برای عملکرد سال ۱۴۰۴ قابل مطالعه است.

از منظر سیاست‌گذاری، حفظ این تسهیلات برای مشاغل کوچک می‌تواند به کاهش هزینه‌های اداری و افزایش همکاری مؤدیان کمک کند. در مقابل، نظارت داده‌محور بر فعالیت‌های پردرآمد برای جلوگیری از استفاده نادرست از این سازوکار ضروری است.

آیا افزایش مالیات مشاغل می‌تواند درآمد دولت را تقویت کند؟

سهم ۵.۴ درصدی مشاغل به‌تنهایی ظرفیت واقعی افزایش درآمد مالیاتی را مشخص نمی‌کند؛ زیرا بخشی از این جامعه درآمد محدودی دارد. با این حال، می‌توان برای نشان‌دادن ابعاد موضوع، چند سناریوی محاسباتی را بررسی کرد.

چگونه می‌توان عدالت مالیاتی را بدون فشار بر کسب‌وکارهای کوچک تقویت کرد؟

برای اصلاح توزیع بار مالیاتی، تمرکز بر کیفیت اطلاعات و شناسایی فعالیت‌های اقتصادی اهمیت بیشتری از افزایش عمومی نرخ‌ها دارد.

نخستین راهکار، تفکیک مؤدیان بر اساس اندازه فعالیت و ریسک مالیاتی است. رسیدگی به یک کسب‌وکار کوچک با گردش مالی محدود نباید همان پیچیدگی و هزینه‌ای را داشته باشد که بررسی فعالیت اقتصادی بزرگ و چندلایه دارد.

دومین راهکار، توسعه تبادل اطلاعات میان سامانه‌های مالیاتی، گمرکی، بانکی و تجاری در چارچوب قانون است. چنین اقدامی می‌تواند اختلاف میان درآمد اظهارشده و فعالیت اقتصادی واقعی را آشکارتر کند.

سومین راهکار، کاهش هزینه تمکین مالیاتی است. هرچه ثبت اطلاعات، محاسبه مالیات و رسیدگی به اعتراض‌ها ساده‌تر باشد، زمینه همکاری داوطلبانه مؤدیان تقویت می‌شود.

چهارمین راهکار، تمرکز نظارت بر پرونده‌های پرریسک به‌جای افزایش رسیدگی‌های گسترده به تمام مشاغل است. این رویکرد می‌تواند منابع محدود سازمان مالیاتی را به سمت پرونده‌هایی هدایت کند که احتمال اختلاف مالیاتی در آنها بیشتر است.

بر اساس توضیحات سخنگوی سازمان امور مالیاتی، دسترسی سیستمی به اطلاعات حساب‌های تجاری متصل به کارت‌خوان‌ها از سال ۱۴۰۰ به بعد، به شفاف‌ترشدن فرایند مالیات‌ستانی کمک کرده است.

جمع‌بندی؛ راه افزایش درآمد مالیاتی از کجا می‌گذرد؟

آمار سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد حدود ۱۳ میلیون مؤدی صاحبان مشاغل تنها ۵.۴ درصد درآمدهای مالیاتی کشور را تأمین کرده‌اند. در مقابل، شرکت‌ها و مالیات کالاها و خدمات بخش عمده وصولی‌ها را تشکیل می‌دهند و مالیات حقوق‌بگیران نیز از مالیات صاحبان مشاغل بیشتر بوده است.

این اختلاف به‌تنهایی نشانه فرار مالیاتی گسترده نیست؛ زیرا ترکیب درآمدی مشاغل، معافیت‌های قانونی و تفاوت شیوه شناسایی درآمد در شکل‌گیری آن نقش دارند. با این حال، همین آمار ضرورت بررسی دقیق‌تر فعالیت‌های پردرآمد و سنجش نرخ مؤثر مالیات گروه‌های اقتصادی را برجسته می‌کند.

مسیر تقویت درآمد پایدار دولت از افزایش فشار یکسان بر ۱۳ میلیون مؤدی نمی‌گذرد؛ بلکه از شناسایی دقیق درآمدهای مشمول مالیات، حمایت از کسب‌وکارهای خرد و مقابله هدفمند با فرار مالیاتی عبور می‌کند. چنین رویکردی می‌تواند هم‌زمان به افزایش شفافیت اقتصادی، بهبود عدالت مالیاتی و تقویت منابع بودجه عمومی کمک کند.

سوالات متداول

۱. صاحبان مشاغل چند درصد مالیات کشور را پرداخت می‌کنند؟

بر اساس ارقام عملکرد سال ۱۴۰۴، حدود ۵.۴ درصد از کل مالیات وصول‌شده مربوط به صاحبان مشاغل بوده است.

۲. چرا سهم مالیاتی ۱۳ میلیون مؤدی پایین است؟

زیرا این گروه تعداد زیادی کسب‌وکار کوچک و کم‌درآمد را دربرمی‌گیرد و بخشی از مؤدیان نیز طبق مقررات مالیات صفر دارند.

۳. آیا ۷۵ درصد مشاغل از پرداخت مالیات معاف هستند؟

طبق آمار اعلام‌شده، برای ۷۵ درصد صاحبان مشاغل مالیات صفر تعیین شده است. این موضوع لزوماً به معنای برخورداری همه آنها از یک معافیت قانونی یکسان نیست.

۴. مالیات حقوق‌بگیران در سال ۱۴۰۴ چقدر بوده است؟

مجموع مالیات حقوق کارکنان بخش خصوصی و عمومی حدود ۱۶۵.۱ همت اعلام شده است.

۵. چگونه می‌توان مالیات مشاغل پردرآمد را عادلانه‌تر دریافت کرد؟

با شناسایی دقیق درآمد مشمول مالیات، استفاده از داده‌های معتبر اقتصادی، نظارت بر پرونده‌های پرریسک و حفظ تسهیلات قانونی برای مشاغل کوچک.

منابع و مستندات

• دستورالعمل رسمی مالیات مقطوع عملکرد سال ۱۴۰۴ صاحبان مشاغل، شماره ۲۰۰/۱۴۰۵/۶۰
• اظهارات سخنگوی سازمان امور مالیاتی درباره ۱۳ میلیون مؤدی و شفافیت اطلاعات مالیاتی
• متن ماده ۱۰۰ قانون مالیات‌های مستقیم و تبصره مربوط به مالیات مقطوع