تحلیل رصدبان | ۲۴ آبان ۱۴۰۵ | اعداد تاریخی با سال مرجع مشخص شده‌اند.
۷ گلوگاه پیشرفت ایران در یک نگاه
| گلوگاه | شاهد قابل استناد | راه‌حل پیشنهادی |
|---|---|---|
| ۱. ناترازی انرژی | پیش‌بینی کسری گاز تا ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز در زمستان ۱۴۰۵ | بازگرداندن ظرفیت آسیب‌دیده و پاداش واقعی به صرفه‌جویی |
| ۲. بهره‌وری پایین | میانگین رشد بهره‌وری حدود ۰.۲ درصد در افق ۵۰ ساله | اندازه‌گیری بهره‌وری و قرارداد عملکرد مدیران |
| ۳. محدودیت سرمایه | خالص حساب سرمایه منفی در ۱۴۰۳؛ نه معادل قطعی فرار سرمایه | کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و تسهیل دسترسی قانونی به ارز |
| ۴. مهاجرت متخصصان | گزارش ماندگاری نخبگان با داده‌های سال ۱۴۰۳ | مسیر شغلی پژوهشی رقابتی و همکاری بین‌المللی |
| ۵. تحریم و تجارت | محدودیت پرداخت، بیمه، حمل و دسترسی به بازار | تنوع مقصد صادرات و کاهش هزینه مبادله |
| ۶. تورم مزمن | تورم نقطه‌به‌نقطه مهر ۱۴۰۵: ۸۳.۵ درصد به روایت بانک مرکزی | انضباط بودجه و هدف‌گذاری پاسخ‌گو |
| ۷. بروکراسی و بی‌ثباتی | شاخص محیط کسب‌وکار بهار ۱۴۰۵: ۶.۲۳ از ۱۰؛ ۱۰ نامطلوب‌ترین | مجوز دیجیتال، مهلت پاسخ و ثبات مقررات |
۱. ناترازی انرژی؛ چرا کشور دارای ذخایر گاز با کمبود گاز روبه‌روست؟
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، ۱۹ آبان از پیش‌بینی ناترازی حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعبی در اوج زمستان خبر داد. این رقم برآورد کسری در شرایط اوج مصرف است، نه اندازه کمبود در تمام روزهای سال. آسیب به تأسیسات، افت ظرفیت تولید، مصرف بالا و کمبود سرمایه‌گذاری از عوامل مؤثرند. بنابراین وفور ذخایر زیرزمینی با توان عرضه روزانه برابر نیست.
راه عبور: اولویت نخست تعمیر ظرفیت آسیب‌دیده، سپس اصلاح بازده تجهیزات، عایق‌کاری ساختمان‌ها و خرید تضمینی «صرفه‌جویی اندازه‌گیری‌شده» از صنعت و خانوار است. تجربه دانمارک نشان می‌دهد رشد اقتصادی را می‌توان تا حدی از رشد مصرف انرژی جدا کرد؛ اما مدل قیمت‌گذاری آن بدون طراحی جبران برای خانوارهای کم‌درآمد قابل نسخه‌برداری مستقیم نیست.
شاخص سنجش: کسری روزانه گاز در اوج زمستان، ساعات قطع انرژی صنایع، و مقدار گاز واقعاً صرفه‌جویی‌شده با روش قابل حسابرسی.
۲. بهره‌وری پایین؛ چرا سرمایه و نیروی کار به رشد پایدار تبدیل نمی‌شوند؟
طبق گزارش «سیمای بهره‌وری ۱۴۰۴» سازمان ملی بهره‌وری، میانگین رشد بهره‌وری در افق بلندمدت ۵۰ ساله فقط ۰.۲ درصد بوده است. در عین حال در سال ۱۴۰۳ حدود ۲.۱ واحد درصد از رشد ۳.۱ درصدی اقتصاد به بهره‌وری نسبت داده شد؛ یعنی نتیجه یک سال را نباید با روند چند دهه یکسان گرفت.
راه عبور: انتشار سالانه شاخص بهره‌وری شرکت‌های دولتی و دستگاه‌ها، پیوند پاداش مدیران به خروجیِ قابل راستی‌آزمایی و حمایت از فناوری و آموزش شغلی. تجربه اصلاحات بهره‌وری سنگاپور از دهه ۱۹۸۰ نشان می‌دهد آموزش کارکنان، مدیریت عملکرد و مشارکت بنگاه‌ها باید به‌طور مستمر اجرا شود.
شاخص سنجش: ارزش افزوده واقعی به‌ازای ساعت کار، بهره‌وری انرژی به‌ازای واحد محصول، و نرخ تحقق اهداف بهره‌وری بنگاه‌ها.
۳. محدودیت دسترسی به سرمایه؛ چرا منابع مالی وارد تولید نمی‌شوند؟
گزارش‌های مبتنی بر آمار بانک مرکزی از منفی بودن خالص حساب سرمایه ایران در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ حکایت دارند. با این حال، خالص حساب سرمایه منفی را نمی‌توان تماماً «فرار سرمایه» نامید؛ مطالبات ارزی، محدودیت‌های نقل‌وانتقال و ثبت‌های حسابداری نیز در تفسیر آن اهمیت دارند. به همین دلیل این گزارش از نسبت‌دادن یک عدد قطعی به خروج سرمایه اشخاص خودداری می‌کند.
راه عبور: قراردادهای سرمایه‌گذاری با قواعد پایدار، تضمین حقوق مالکیت و امکان تسویه و بازگرداندن قانونی سود، همراه با شفافیت حساب‌های ارزی. تجربه عفو مالیاتی اندونزی نشان می‌دهد افشای دارایی الزاماً به بازگشت همان میزان پول تبدیل نمی‌شود؛ دولت این کشور در ۲۰۱۷ از افشای حدود ۴۸۱۳ تریلیون روپیه دارایی و تعهد بازگشت حدود ۱۴۶ تریلیون روپیه خبر داد. بنابراین اعتماد و امکان سرمایه‌گذاری از خود مشوق مالیاتی مهم‌ترند.
شاخص سنجش: سرمایه‌گذاری ثابت واقعی، سرمایه جذب‌شده به طرح‌های تولیدی، و میزان واقعی ارز قابل دسترس برای واردات ماشین‌آلات.
۴. مهاجرت متخصصان؛ چرا سرمایه انسانی به تولید فناوری تبدیل نمی‌شود؟
گزارش منتشرشده از بنیاد ملی نخبگان درباره نرخ ماندگاری، به داده‌های سال ۱۴۰۳ استناد می‌کند و نباید آن را آمار جامع مهاجرت تمام تحصیل‌کردگان در ۱۴۰۵ دانست. مهاجرت برای اقتصاد زمانی پرهزینه‌تر می‌شود که بنگاه و دانشگاه نتوانند جایگاه پژوهشی و صنعتی رقابتی ارائه کنند.
راه عبور: مؤسسات پژوهشی مأموریت‌محور با استقلال حرفه‌ای، تأمین مالی چندساله و قرارداد مستقیم با صنعت؛ همچنین مسیر همکاری پروژه‌ای با متخصصان خارج از کشور، بدون شرط بازگشت دائمی. تجربه مؤسسه KIST کره نشان می‌دهد ایجاد محیط پژوهشی و فرصت شغلی رقابتی می‌تواند به جذب دانشمندان مهاجر کمک کند، هرچند ساختار اقتصادی ایران با کره دهه ۱۹۶۰ تفاوت دارد.
شاخص سنجش: ماندگاری پژوهشگران در مشاغل تخصصی، تعداد قراردادهای مشترک دانشگاه و صنعت، و درآمد ناشی از فناوری تجاری‌شده.
۵. تحریم و هزینه تجارت؛ چرا صادرات الزاماً به ارز قابل استفاده تبدیل نمی‌شود؟
تحریم فقط بر حجم فروش اثر نمی‌گذارد؛ هزینه انتقال پول، بیمه، حمل، تخفیف فروش و دسترسی به تجهیزات را نیز تغییر می‌دهد. ادعاهای طرف‌های درگیری درباره میزان صادرات متوقف‌شده باید به همان طرف نسبت داده شوند و نباید به‌عنوان آمار حسابرسی‌شده کشور وارد محاسبات اقتصادی شوند.
راه عبور: تنوع بازار و محصول صادراتی، استانداردسازی کالا، کاهش زمان ترخیص و استفاده از مسیرهای پرداخت قانونی و قابل ردیابی. بانک جهانی گزارش داده نسبت مجموع تجارت کالا و خدمات ویتنام به تولید ناخالص داخلی در ۲۰۲۵ نزدیک ۱۹۰ درصد بوده است؛ این نسبت حاصل چند دهه اصلاحات تجاری و جذب سرمایه است، نه یک راه‌حل فوری برای تحریم.
شاخص سنجش: هزینه واقعی انتقال و وصول ارز صادرات، زمان ترخیص، و سهم بازارهای مختلف از صادرات غیرنفتی. ارتباط این گلوگاه با شوک‌های انرژی و ارز در گزارش اقتصاد پساجنگ ایران و چالش‌های نفت و ارز نیز بررسی شده است.
۶. تورم مزمن؛ چرا خانواده و کارخانه نمی‌توانند برای آینده برنامه‌ریزی کنند؟
بانک مرکزی تورم نقطه‌به‌نقطه مهر ۱۴۰۵ را ۸۳.۵ درصد و تورم دوازده‌ماهه را ۷۱.۴ درصد اعلام کرد. مرکز آمار برای تورم نقطه‌به‌نقطه همان ماه رقم ۸۸.۷ درصد را منتشر کرده است. این ارقام از دو مرجع و با پوشش و روش آماری متفاوت‌اند و نباید به جای یکدیگر به کار روند. تورم بالا هم قدرت خرید را فرسوده می‌کند و هم قیمت‌گذاری قراردادهای بلندمدت را دشوارتر.
راه عبور: تعیین مسیر معتبر برای کسری بودجه، محدود کردن تأمین مالی تورم‌زا، انتشار صورت‌های مالی و گزارش منظم عملکرد سیاست پولی. تجربه طرح رئال برزیل در ۱۹۹۴ نیز بر ضرورت ترکیب اصلاح پولی با انضباط مالی تأکید می‌کند؛ ایجاد پول جدید به‌تنهایی علاج تورم نیست.
شاخص سنجش: تورم ماهانه و دوازده‌ماهه، میزان تأمین مالی کسری بودجه، و اختلاف تورم تحقق‌یافته با هدف اعلامی.
۷. بروکراسی و بی‌ثباتی قوانین؛ چرا ظرفیت کارخانه‌ها خالی می‌ماند؟
پایش ملی محیط کسب‌وکار اتاق ایران در بهار ۱۴۰۵، شاخص کل را ۶.۲۳ از ۱۰ گزارش کرده است؛ در این مقیاس، ۱۰ بدترین وضعیت است. همچنین میانگین ظرفیت فعالیت واقعی بنگاه‌های پاسخ‌دهنده به نظرسنجی ۳۵ درصد ثبت شد. این عدد نماینده قطعی تمامی کارخانه‌های کشور نیست و ظرفیت غیرفعال را نیز نمی‌توان صرفاً به بروکراسی نسبت داد. فعالان اقتصادی از ناپایداری قیمت نهاده‌ها، دشواری تأمین مالی و بی‌ثباتی مقررات به‌عنوان سه مشکل اصلی نام برده‌اند.
راه عبور: پنجره واحد دیجیتال واقعی، پاسخ دستگاه‌ها در مهلت مشخص، انتشار عمومی علت رد مجوز، و دوره انتقال برای مقررات جدید. تجربه گرجستان در یکپارچه‌کردن خدمات دولتی نشان می‌دهد کاهش مراجعات و افزایش شفافیت از اصلاح فرایند حاصل می‌شود، نه فقط راه‌اندازی سایت جدید.
شاخص سنجش: میانگین روزهای دریافت مجوز، تعداد مراجعه حضوری، هزینه رعایت مقررات، و تغییر ظرفیت عملیاتی بنگاه‌ها در نظرسنجی‌های متوالی.
کدام گلوگاه باید زودتر باز شود؟
این هفت مسئله مستقل نیستند: تورم و بی‌ثباتی مقررات ریسک سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد؛ کمبود سرمایه نوسازی نیروگاه و کارخانه را عقب می‌اندازد؛ قطعی انرژی تولید و صادرات را محدود می‌کند و بهره‌وری پایین نیز درآمد مورد نیاز برای سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد. به همین دلیل ترتیب اصلاحات اهمیت دارد.
- سه ماه نخست: انتشار منظم شاخص‌های کمبود انرژی، زمان مجوز و پرداخت‌های دولت و آغاز حذف مجوزهای تکراری.
- سال اول: احیای ظرفیت‌های آسیب‌دیده انرژی، اجرای آزمایشی قرارداد عملکرد در شرکت‌های دولتی و تدوین چارچوب قابل نظارت برای کاهش کسری بودجه.
- سال دوم: گسترش بازار صرفه‌جویی انرژی و مشوق‌های سرمایه‌گذاری مولد، بر اساس نتایج ارزیابی مستقل.
این اولویت‌بندی پیشنهاد تحلیلی چارسو اقتصاد است، نه مصوبه دولت. معیار موفقیت، تعداد طرح‌های افتتاح‌شده نیست؛ کاهش واقعی خاموشی صنعت، افزایش بهره‌وری، پایین آمدن هزینه مبادله و افزایش سرمایه‌گذاری مولد است. درباره روش سنجش سیاست‌ها می‌توان تحلیل مرتبط جریان سوم اقتصاد چیست؟ هفت آزمون برای تشخیص سیاست را نیز خواند.
پرسش‌های مهم درباره گلوگاه‌های پیشرفت ایران
چرا ایران با وجود منابع نفت و گاز رشد پایدار ندارد؟
چون ذخیره طبیعی به خودی خود تولید و درآمد پایدار ایجاد نمی‌کند. سرمایه‌گذاری، انرژی قابل اتکا، بهره‌وری، ثبات اقتصاد کلان و امکان تجارت برای تبدیل منابع به رشد ضروری‌اند.
آیا تحریم تنها علت مشکلات اقتصادی ایران است؟
خیر. تحریم هزینه تجارت و سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد، اما ناترازی انرژی، بهره‌وری پایین و بی‌ثباتی مقررات نیز مشکلات ساختاری مهمی هستند. سهم دقیق هر عامل در رشد به مطالعه اقتصادسنجی نیاز دارد.
از میان هفت گلوگاه، کدام زودتر قابل اصلاح است؟
کاهش مجوزهای تکراری و شفاف‌سازی فرایندها معمولاً به سرمایه‌گذاری سنگین کمتری نسبت به توسعه زیرساخت انرژی نیاز دارد. با این حال اصلاح نظام انرژی و ثبات مالی باید هم‌زمان آغاز شوند.
منابع و اسناد
- میز انرژی، ۱۹ آبان ۱۴۰۵؛ اظهارات سخنگوی دولت درباره ناترازی گاز
- تسنیم، ۱۳ خرداد ۱۴۰۵؛ گزارش سازمان ملی بهره‌وری
- اتاق مشترک ایران و ایتالیا؛ نتایج پایش ملی محیط کسب‌وکار بهار ۱۴۰۵
- بانک مرکزی؛ گزارش رسمی تورم مهر ۱۴۰۵
- بانک جهانی؛ روند توسعه و تجارت ویتنام
- دبیرخانه کابینه اندونزی؛ نتایج برنامه عفو مالیاتی ۲۰۱۷
- بانک مرکزی برزیل؛ طرح رئال
- بانک جهانی؛ اصلاحات خدمات عمومی گرجستان
- تسنیم، ۱۰ آبان ۱۴۰۵؛ توضیحات مدیرعامل شرکت ملی گاز
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟