اقتصاد مقاومتی در سال ۱۴۰۵ دیگر فقط یک عنوان سیاستی نیست؛ شعار رسمی سال «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» تعیین شده و در پیام هفته دولت نیز مهار تورم، بیکاری، مدیریت بازار، افزایش سرمایهگذاری، رونق تولید، تکیه بیشتر بر تولید داخلی، واردات حکیمانه و کاهش تدریجی نقش دلار در اقتصاد مورد تأکید قرار گرفته است. اما آزمون واقعی این سیاستها در اجراست. چارسو اقتصاد پنج شاخص عملیاتی را برای سنجش اقتصاد مقاومتی در ۱۴۰۵ بررسی میکند: تولید داخلی، تورم و نقدینگی، بودجه کموابسته به نفت، ارز صادراتی و امنیت تأمین کالا و مسیرهای تجاری.
اقتصاد مقاومتی ۱۴۰۵ از کجا شروع میشود؟
شعار سال ۱۴۰۵ با عنوان «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» اعلام شد. این نامگذاری در امتداد سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی است که نخستینبار در ۲۹ بهمن ۱۳۹۲ در قالب ۲۴ بند ابلاغ شد.
سند ۱۳۹۲ اقتصاد مقاومتی را صرفاً به معنی تحمل فشار تعریف نمیکند. در متن سیاستها، رشد پویا، تولید داخلی، امنیت غذایی، بهرهوری، صادرات، تنوع مبادی واردات، اصلاح نظام مالی، کاهش وابستگی بودجه به نفت و توسعه روابط تجاری منطقهای بهعنوان اجزای آن مطرح شدهاند.
برای تعریف کامل این سند و تفاوت آن با جنگ اقتصادی و اقتصاد پساجنگ، گزارش چارسو اقتصاد با عنوان اقتصاد مقاومتی چیست؟ نقطه شروع این خوشه است.
متن سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی، ابلاغ ۲۹ بهمن ۱۳۹۲
پیام هفته دولت چه نسخهای برای اقتصاد ۱۴۰۵ ارائه کرد؟
در پیام هفته دولت، تورم، بیکاری، قیمتها و بازار، رشد اقتصادی، سرمایهگذاری مفید و رونق تولید از مهمترین چالشهای اقتصادی و معیشتی معرفی شدند.
در همان پیام، «تکیه هرچه بیشتر به تولید داخلی» بهعنوان یکی از محورهای اصلی مطرح شد و واردات نیز نه بهصورت مطلق، بلکه در موارد کمبود تولید داخل و با مدیریت «صحیح و حکیمانه» مورد تأکید قرار گرفت.
موضوع دیگر، کاهش تدریجی نقش دلار در اقتصاد بود. رسانه KHAMENEI.IR بعدتر توضیح داد که منظور از این سیاست حذف ناگهانی دلار نیست، بلکه کاهش تدریجی نقش تعیینکننده آن در مبادلات و سازوکارهای اقتصادی است.
رسانه KHAMENEI.IR؛ توضیح درباره کاهش تدریجی نقش دلار
اقتصاد مقاومتی از شعار به شاخص قابل اندازهگیری چگونه تبدیل میشود؟
برای سنجش اجرای اقتصاد مقاومتی، تکرار عبارتهای سیاستی کافی نیست. هر محور باید به عدد و خروجی تبدیل شود.
| محور | شاخص قابل سنجش | چرایی اهمیت |
|---|---|---|
| تولید داخلی | سهم تسهیلات بخش واقعی، رشد صنعت و کشاورزی | کاهش وابستگی به واردات و افزایش اشتغال |
| تورم و نقدینگی | تورم نقطهای و رشد دوازدهماهه نقدینگی | ثبات اقتصاد کلان |
| بودجه و نفت | سهم درآمدهای مالیاتی و نفت در منابع عمومی | کاهش آسیبپذیری بودجه |
| ارز صادراتی | بازگشت ارز و صادرات غیرنفتی | کاهش فشار بر بازار ارز |
| امنیت تأمین | ذخایر کالای اساسی و تنوع مسیرهای واردات و صادرات | کاهش ریسک جنگ و انسداد مسیرها |
اقدام اول؛ تولید داخلی باید جای شعار را بگیرد
تولید داخل محور مشترک شعار سال، پیام هفته دولت و سیاستهای اقتصاد مقاومتی است.
بند ۶ سیاستهای اقتصاد مقاومتی بر افزایش تولید داخلی نهادهها و کالاهای اساسی و کاهش وابستگی به مبادی محدود وارداتی تأکید دارد. بند ۱۰ نیز حمایت از صادرات دارای ارزش افزوده و ارزآوری مثبت را هدف قرار میدهد.
در سال ۱۴۰۵ این محور باید با شاخصهایی مانند رشد واقعی تولید، سهم صنعت و کشاورزی از تسهیلات بانکی، تعداد مقررات ناگهانی صادرات و میزان جایگزینی واردات قابل اندازهگیری شود.
تسهیلات به بخش واقعی
بانک مرکزی در ۱۹ شهریور اعلام کرد شبکه بانکی در پنجماهه نخست ۱۴۰۵ بیش از ۵۵۱۸ همت تسهیلات پرداخت کرده است. برای ارزیابی اقتصاد مقاومتی، مهمتر از عدد کل این است که چه سهمی از این منابع واقعاً به سرمایه در گردش و توسعه تولید رسیده باشد.
ثبات مقررات
صادرکننده و تولیدکننده برای برنامهریزی به ثبات رویه نیاز دارند. ممنوعیتها یا تغییرات ناگهانی صادراتی میتوانند اثر حمایت مالی را خنثی کنند.
واردات هدفمند
کاهش واردات زمانی مفید است که تولید داخلی توان تأمین کالا را داشته باشد؛ ممنوعیت بدون ظرفیت داخلی فقط میتواند قیمت را بالا ببرد.
اقدام دوم؛ تورم بدون مهار نقدینگی درمان نمیشود
یکی از تفاوتهای اقتصاد مقاومتی با سیاستهای کوتاهمدت تنظیم بازار این است که ثبات قیمت را نمیتوان صرفاً با قیمتگذاری دستوری ایجاد کرد.
پیام هفته دولت مدیریت تورم و بازار را در کنار سرمایهگذاری و تولید قرار داده است. از سوی دیگر، سند اقتصاد مقاومتی بر اصلاح نظام مالی، ثبات اقتصاد و تقویت بخش واقعی تأکید دارد.
آخرین آمار سالانه مرکز آمار ایران نشان میدهد رشد اقتصادی ایران در سال ۱۴۰۴ با احتساب نفت فقط ۰.۲ درصد و بدون نفت منفی ۰.۳ درصد بوده است. این داده نشان میدهد اقتصاد غیرنفتی پیش از ورود به سال ۱۴۰۵ نیز از قدرت رشد بالایی برخوردار نبوده است.
بنابراین مهار تورم باید همزمان سه مسیر را دنبال کند:
کنترل رشد نقدینگی
انتشار منظم هدف و عملکرد نقدینگی اجازه میدهد مشخص شود سیاست پولی تا چه اندازه با هدف کنترل تورم سازگار است.
کاهش کسری بودجه پولیشونده
هرچه تأمین کسری به منابع بانکی و پایه پولی وابستهتر باشد، فشار تورمی بیشتر خواهد شد.
تقویت سمت عرضه
ذخیره کالا، تولید داخلی و دسترسی پایدار به نهادهها باید همزمان تقویت شود تا تمام فشار مهار تورم بر سیاست پولی نیفتد.
اقدام سوم؛ بودجه باید در برابر شوک نفت مقاوم شود
بند ۱۷ سیاستهای اقتصاد مقاومتی افزایش سهم درآمدهای مالیاتی و بند ۱۸ کاهش وابستگی بودجه به درآمد نفت و گاز را هدف قرار داده است.
این موضوع در سال ۱۴۰۵ اهمیت بیشتری دارد، زیرا اختلال در صادرات نفت یا مسیرهای دریایی میتواند خیلی سریع به منابع بودجهای فشار وارد کند.
برای همین، تحلیل اقتصاد مقاومتی نباید فقط به «فروش بیشتر نفت» ختم شود. معیار واقعی تابآوری این است که اگر صادرات نفت افت کرد، بودجه تا چه اندازه بدون شوک پولی یا کاهش شدید هزینههای ضروری دوام میآورد.
چارسو اقتصاد این مسئله را در گزارش اقتصاد مقاومتی ۱۴۰۵ در تنگه هرمز از زاویه وابستگی بودجه و صادرات نفت بررسی کرده است.
سهم درآمدهای پایدار
افزایش نسبت مالیات و دیگر درآمدهای پایدار به منابع عمومی باید در عملکرد بودجه دیده شود، نه فقط در ارقام قانون بودجه.
حفظ کارکرد صندوق توسعه ملی
استفاده از منابع صندوق برای جبران مستمر هزینه جاری، نقش بیننسلی آن را تضعیف میکند.
سناریوی بودجه بدون شوک نفتی
سازمان برنامه باید نشان دهد کاهش صادرات نفت یا اختلال مسیرهای صادراتی چگونه بدون شوک پولی مدیریت میشود.
اقدام چهارم؛ ارز غیرنفتی باید نقش بزرگتری بگیرد
کاهش نقش دلار در اقتصاد بدون صادرات غیرنفتی، بازگشت ارز و توسعه پیمانهای پولی عملاً امکانپذیر نیست.
بر اساس تازهترین آمار منتشرشده تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۵، صادرات غیرنفتی ایران نزدیک ۱۵ میلیارد دلار و واردات حدود ۱۷ میلیارد دلار بوده است؛ در نتیجه تراز تجاری غیرنفتی در محدوده منفی ۲ میلیارد دلار قرار داشته است.
دادههای منتشرشده همچنین نشان میدهند صادرات غیرنفتی نسبت به دوره مشابه سال قبل نزدیک ۳۰ درصد کاهش داشته است.
در سوی دیگر، دستیار رئیسکل بانک مرکزی اعلام کرده بازگشت ارز صادرکنندگان خرد در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل دو برابر شده است. بانک مرکزی نیز در ۱۹ شهریور دو روش تازه برای رفع تعهد ارزی صادرکنندگان معرفی کرد.
بنابراین «کاهش نقش دلار» باید با سه شاخص سنجیده شود:
افزایش بازگشت ارز صادراتی
هرچه سهم ارز صادراتی بازگشته به چرخه رسمی بیشتر شود، وابستگی تأمین ارز به منابع نفتی کاهش مییابد.
افزایش صادرات غیرنفتی
کاهش نقش دلار بدون رشد واقعی صادرات کالا و خدمات غیرنفتی صرفاً یک تغییر حسابداری خواهد بود.
تنوع روش تسویه
پیمان پولی، تسویه مستقیم و استفاده از ارزهای محلی زمانی ارزش دارند که هزینه معامله را کاهش دهند و به رشد واقعی تجارت منجر شوند.
اقدام پنجم؛ ذخایر و مسیرهای جایگزین باید قبل از بحران آماده باشند
بند ۷ سیاستهای اقتصاد مقاومتی بر امنیت غذا و درمان و ایجاد ذخایر راهبردی تأکید دارد. بندهای مربوط به تجارت خارجی نیز تنوع مبادی و مسیرهای تأمین را دنبال میکنند.
اهمیت این بخش در ۱۴۰۵ روشنتر شده است. محمدصادق قنادزاده، معاون خدمات تجاری سازمان توسعه تجارت، اعلام کرده تجارت خارجی غیرنفتی در چهارماه نخست سال حدود ۳۰ درصد کاهش یافته و جنگ و محدودیت مسیرهای دریایی از عوامل اصلی آن بودهاند.
این داده نشان میدهد اقتصاد مقاومتی فقط به افزایش تولید داخل محدود نیست. اگر کالای تولیدشده نتواند صادر شود یا نهاده و کالای ضروری نتواند از مسیرهای جایگزین وارد شود، زنجیره همچنان آسیبپذیر باقی میماند.
برای همین شاخصهای این بخش باید شامل ذخایر ماهانه کالاهای حیاتی، ظرفیت مرزهای زمینی و سهم مسیرهای جایگزین در تجارت باشد.
ذخایر کالاهای اساسی
گندم، روغن، دارو، خوراک دام و سوخت باید بهصورت دورهای و با شاخص مشخص پایش شوند.
مسیرهای زمینی
مرزهای غربی، شمالی و کریدورهای زمینی باید بتوانند بخشی از اختلال مسیر دریایی را جبران کنند.
تنوع مبادی تأمین
وابستگی شدید به یک کشور یا یک مسیر وارداتی، حتی در صورت تولید داخلی بالا، ریسک زنجیره تأمین را حفظ میکند.
جدول اقتصاد مقاومتی ۱۴۰۵؛ از شعار تا اقدام
| اقدام | ریشه سیاستی | شاخص پیشنهادی ۱۴۰۵ | ریسک اصلی |
|---|---|---|---|
| تولید داخلی و واردات هدفمند | بند ۶ و پیام هفته دولت | رشد تولید و سهم تسهیلات بخش واقعی | محدودکردن واردات بدون ظرفیت داخلی |
| تورم و نقدینگی | ثبات اقتصادی و اصلاح نظام مالی | تورم نقطهای و رشد نقدینگی | قیمتگذاری دستوری بدون مهار پولی |
| کاهش وابستگی بودجه به نفت | بندهای ۱۷ و ۱۸ | سهم درآمدهای مالیاتی و پایدار | تأمین کسری از منابع تورمزا |
| ارز صادراتی و کاهش نقش دلار | بند ۱۰ و پیام هفته دولت | بازگشت ارز و صادرات غیرنفتی | کاهش صادرات و تراز منفی |
| امنیت تأمین و مسیر جایگزین | بند ۷ و سیاست تجارت خارجی | ذخایر راهبردی و سهم تجارت زمینی | اختلال کشتیرانی و تمرکز مسیرها |
آنچه اقتصاد مقاومتی نیست
تحمل تورم به نام مقاومت
اقتصاد مقاومتی در متن سند رسمی با «رشد پویا» و ثبات اقتصادی تعریف شده است؛ تورم مزمن یا کاهش رفاه هدف این سیاست نیست.
خودکفایی به هر قیمت
سند اقتصاد مقاومتی همزمان درونزا و برونگراست. تولید داخل به معنی قطع تجارت خارجی نیست؛ هدف کاهش وابستگی آسیبزا و افزایش قدرت صادراتی است.
فروش نفت بیشتر به جای اصلاح بودجه
اگر هر شوک نفتی مستقیماً بودجه را دچار بحران کند، افزایش موقت صادرات نفت مشکل ساختاری را حل نکرده است.
حذف اسمی دلار
کاهش نقش دلار بدون صادرات قوی، بازار ارز عمیق و سازوکارهای تسویه قابل اعتماد، بیشتر تغییر شکل مبادله است تا مقاومسازی اقتصاد.
صرفهجویی مردم به جای اصلاح ساختار
مدیریت مصرف بخشی از سیاست است، اما خانوار نمیتواند جای اصلاح بانک، بودجه، تجارت و زنجیره تأمین را بگیرد.
اقتصاد مقاومتی در سال ۱۴۰۵ تا اینجا چه نتیجهای داشته است؟
تصویر تا شهریور ترکیبی است. از یک سو، سیاستهای جدید بازگشت ارز صادراتی، تأکید دوباره بر تولید داخل و تشکیل سازوکارهای اجرایی برای شعار سال نشان میدهد اقتصاد مقاومتی وارد دستور کار سیاستگذاری شده است.
از سوی دیگر، دادههای اقتصاد کلان هنوز شکنندگی را نشان میدهند. رشد بدون نفت در سال ۱۴۰۴ منفی ۰.۳ درصد بوده، صادرات غیرنفتی امسال کاهش یافته و تراز تجاری غیرنفتی تا ۲۵ مرداد منفی باقی مانده است.
بنابراین اجرای واقعی اقتصاد مقاومتی زمانی قابل اثبات است که همین متغیرها در چند فصل متوالی بهبود پیدا کنند؛ نه اینکه فقط تعداد نشستها یا بخشنامهها افزایش یابد.
پرسشهای پرتکرار درباره اقتصاد مقاومتی ۱۴۰۵
شعار سال ۱۴۰۵ چیست؟
شعار رسمی سال ۱۴۰۵ «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» اعلام شده است.
اقتصاد مقاومتی چند بند دارد؟
سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی در ۲۹ بهمن ۱۳۹۲ در قالب ۲۴ بند ابلاغ شد.
مهمترین اقدام اقتصاد مقاومتی در ۱۴۰۵ چیست؟
یک اقدام منفرد کافی نیست؛ تولید داخلی، کنترل تورم، کاهش وابستگی بودجه به نفت، افزایش ارزآوری غیرنفتی و امنیت تأمین باید همزمان پیش بروند.
آیا اقتصاد مقاومتی یعنی ممنوعیت واردات؟
خیر. سیاست رسمی بر تولید داخلی و تنوع مبادی تأمین تأکید دارد، اما تجارت خارجی و واردات ضروری را حذف نمیکند.
کاهش نقش دلار چگونه ممکن است؟
از طریق افزایش صادرات غیرنفتی، بازگشت ارز، پیمانهای پولی، تسویه با ارزهای محلی و کاهش وابستگی بودجه و تجارت به یک ارز واحد.
آیا اقتصاد مقاومتی در ۱۴۰۵ موفق شده است؟
هنوز برای چنین جمعبندیای زود است. تا شهریور برخی اقدامات سیاستی آغاز شده، اما رشد ضعیف غیرنفتی و افت تجارت نشان میدهد نتیجه باید در چند فصل آینده سنجیده شود.
جمعبندی؛ اقتصاد مقاومتی وقتی واقعی است که عدد داشته باشد
شعار سال ۱۴۰۵ و پیام هفته دولت بار دیگر اقتصاد مقاومتی را به مرکز سیاست اقتصادی ایران آوردهاند. اما فاصله اصلی میان «سیاست» و «اجرا» در همان چیزی است که کمتر منتشر میشود: شاخص قابل سنجش.
اگر تولید واقعی رشد کند، تورم و نقدینگی مهار شوند، سهم درآمدهای پایدار در بودجه بالا برود، صادرات غیرنفتی و بازگشت ارز تقویت شود و ذخایر و مسیرهای تأمین در برابر جنگ مقاومتر شوند، میتوان از پیشرفت در اقتصاد مقاومتی سخن گفت.
در غیر این صورت، حتی بهترین سند ۲۴بندی هم همان کاری را میکند که اسناد روی قفسه معمولاً انجام میدهند: گردوغبار جمع میکند و با وقار اداری به زندگی ادامه میدهد.
منابع
سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی
رسانه رهبر انقلاب
پیام آغاز سال ۱۴۰۵ و اعلام شعار «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی»
پیام هفته دولت
بازتاب محورهای اقتصادی پیام هفته دولت؛ تورم، تولید داخلی، واردات و کاهش نقش دلار
بانک مرکزی
دو روش جدید رفع تعهد ارزی و عملکرد تسهیلات بانکی در ۱۹ شهریور ۱۴۰۵
مرکز آمار ایران
رشد اقتصادی سال ۱۴۰۴؛ ۰.۲ درصد با نفت و منفی ۰.۳ درصد بدون نفت
آمار تجارت خارجی
صادرات نزدیک ۱۵ میلیارد دلار، واردات حدود ۱۷ میلیارد دلار و تراز منفی تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۵
