تخلیه کالاهای اساسی در بنادر شمالی ایران در سال جاری بیش از ۹۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد کرده و سهم این بنادر از مجموع تخلیه کالاهای اساسی کشور از حدود ۱۸ درصد در سالهای گذشته به حدود ۳۱ درصد رسیده است. محمد شکیبینسب، مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، همچنین اعلام کرده با توسعه پایانههای مکانیزه و تغییر روش تخلیه، زمان تخلیه کشتیهایی که پیشتر تا ۱۰ روز طول میکشید، اکنون به حدود ۲.۵ تا ۳ روز رسیده است. این ارقام از افزایش نقش مسیر خزر در تابآوری زنجیره تأمین ایران حکایت دارد، هرچند بهتنهایی به معنای رفع آثار تحریمها بر کل تجارت دریایی کشور نیست.
بهروزرسانی ۶ مهر ۱۴۰۵: تازهترین آمار اعلامشده از سوی سازمان بنادر نشان میدهد علاوه بر رشد بیش از ۹۰ درصدی تخلیه کالاهای اساسی، تخلیه و بارگیری سایر کالاها در بنادر شمالی نیز حدود ۶۵ درصد افزایش یافته است.
در بنادر شمالی چه اتفاقی افتاده است؟
تازهترین آمارهای اعلامشده نشان میدهد نقش بنادر حاشیه دریای خزر در زنجیره تأمین کالاهای اساسی ایران به شکل محسوسی افزایش یافته است.
| شاخص | وضعیت اعلامشده | مبنای مقایسه |
|---|---|---|
| تخلیه کالاهای اساسی در بنادر شمالی | رشد بیش از ۹۰ درصدی | نسبت به مدت مشابه سال قبل |
| تخلیه و بارگیری سایر کالاها | رشد حدود ۶۵ درصدی | نسبت به مدت مشابه سال قبل |
| سهم بنادر شمالی از تخلیه کالاهای اساسی | حدود ۳۱ درصد | در برابر حدود ۱۸ درصد در سنوات گذشته |
| زمان تخلیه برخی کشتیها | حدود ۲.۵ تا ۳ روز | در برابر زمانهایی تا حدود ۱۰ روز در روشهای قبلی |
| ظرفیت انبارش پیرامونی | بیش از ۵۵ درصد ظرفیت انبارش در محیطهای پیرامونی بنادر | تحت نظارت گمرک |
این اعداد دو تحول متفاوت را نشان میدهند: نخست، حجم بیشتری از کالاهای اساسی از مسیر شمال وارد میشود؛ دوم، فرآیند عملیاتی تخلیه و انتقال کالا در بنادر سریعتر شده است.
سهم بنادر شمالی از کالاهای اساسی چگونه به ۳۱ درصد رسید؟
افزایش سهم بنادر شمالی فقط نتیجه بالا رفتن سرعت تخلیه نیست. در ماههای گذشته سیاست تنوعبخشی به مبادی ورود کالاهای اساسی نیز دنبال شده و بخشی از بار وارداتی به مسیر دریای خزر، مرزهای زمینی و شبکه ریلی هدایت شده است.
پیشتر سهم بنادر شمالی از ورود کالاهای اساسی حدود ۱۸ درصد اعلام میشد. آمارهای اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز نشان داده بود که این سهم در ماههای ابتدایی سال به حدود ۳۲ درصد رسیده است. رقم تازه حدود ۳۱ درصد نشان میدهد افزایش نقش مسیر شمال صرفاً یک جهش مقطعی چندروزه نبوده و این مسیر همچنان سهم بالاتری از زنجیره تأمین را بر عهده دارد.
تنوعبخشی به مسیرهای وارداتی
انتقال بخشی از واردات کالاهای اساسی از بنادر جنوبی به بنادر خزر، وابستگی زنجیره تأمین به یک مسیر جغرافیایی را کاهش میدهد و امکان استفاده همزمان از چند ورودی را فراهم میکند.
فعالیت شبانهروزی خدمات بندری و گمرکی
هماهنگی دستگاههای مستقر در بنادر و توسعه خدمات ۲۴ ساعته، ظرفیت عملیاتی را افزایش داده و از توقف غیرضروری کالا در مراحل مختلف زنجیره میکاهد.
استفاده از انبارهای ترانزیتی
بهجای آنکه تخلیه کشتی به خروج همزمان همه محموله با کامیون وابسته باشد، کالا سریعتر به انبارهای ترانزیتی منتقل میشود و کشتی میتواند اسکله را زودتر ترک کند.
توسعه پایانههای مکانیزه غلات
سازمان بنادر یکی از عوامل افزایش سرعت تخلیه را راهاندازی پایانههای مکانیزه و ارتقای روشهای عملیاتی اعلام کرده است.
آیا زمان تخلیه کشتیها واقعاً از ۱۰ روز به ۳ روز رسیده است؟
براساس توضیح مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، اگر محموله یک کشتی به شکل حمل یکسره و مستقیماً با کامیون از بندر خارج شود، فرآیند تخلیه میتواند تا حدود یک هفته طول بکشد. انتقال سریع بار به انبارهای ترانزیتی داخل بندر، امکان تخلیه کشتی در حدود سه روز را فراهم میکند.
شکیبینسب همچنین اعلام کرده کشتیهایی که در برخی فرآیندهای قبلی تخلیه آنها تا ۱۰ روز زمان میبرد، اکنون با پایانههای مکانیزه و روشهای جدید در حدود ۲.۵ تا ۳ روز تخلیه میشوند.
بنابراین عدد «۳ روز» را باید به زمان تخلیه کشتی در فرآیند عملیاتی جدید نسبت داد؛ این عدد الزاماً به معنی آن نیست که کل فرآیند ترخیص گمرکی، تخصیص ارز و انتقال نهایی تمام کالاهای وارداتی کشور ظرف سه روز انجام میشود.
کاهش زمان تخلیه چه اثری بر هزینه واردات دارد؟
یکی از مهمترین پیامدهای کاهش توقف کشتی در اسکله، کاهش ریسک هزینه دموراژ است. دموراژ هزینهای است که در صورت عبور زمان توقف کشتی یا کانتینر از مدت توافقشده میتواند به صاحب کالا یا طرف قرارداد تحمیل شود.
اما نمیتوان بدون اطلاعات قرارداد هر کشتی، رقم مشخصی برای صرفهجویی ارزی اعلام کرد. به همین دلیل ادعای قبلی درباره جلوگیری از خروج «میلیونها دلار» از متن حذف شده است؛ عدد جذابی بود، ولی سند دقیق برای همین محمولهها نداشت.
رشد بنادر شمالی چه ارتباطی با تحریمها دارد؟
تحریمهای مالی، محدودیتهای کشتیرانی، بیمه، نقلوانتقال پول و دسترسی به برخی تجهیزات میتوانند هزینه و ریسک تجارت خارجی ایران را افزایش دهند. در چنین شرایطی، افزایش تعداد مسیرهای ورودی و بالا بردن ظرفیت عملیاتی بنادر میتواند آسیبپذیری زنجیره تأمین در برابر اختلال یک مسیر را کاهش دهد.
از این منظر، رشد بنادر شمالی را میتوان نشانهای از افزایش تابآوری لجستیکی ایران دانست. با این حال، رشد ۹۰ درصدی یک شاخص بندری بهتنهایی اثبات نمیکند که آثار تحریمهای آمریکا بر حملونقل، بیمه، تأمین مالی یا تجارت خارجی ایران بهطور کامل خنثی شده است.
این موضوع بخشی از مسئله بزرگتر جنگ اقتصادی و اثر آن بر مسیرهای تجارت ایران است.
چرا مسیر خزر برای تأمین کالاهای اساسی مهمتر شده است؟
بنادر شمالی امکان اتصال ایران به کشورهای حاشیه دریای خزر و مسیرهای زمینی و ریلی اوراسیا را فراهم میکنند. استفاده بیشتر از این ظرفیت باعث میشود تأمین کالاهای اساسی تنها به بنادر جنوبی و مسیرهای منتهی به خلیج فارس وابسته نباشد.
در اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز سازمان بنادر اعلام کرده بود برای انتقال حدود ۱۷ میلیون تن کالا از مسیر خزر برنامهریزی شده است. ظرفیت انبارها در بنادر شمالی حدود ۶۴۸ هزار مترمربع، ظرفیت سیلوها حدود ۷۴۷.۵ هزار تن و ظرفیت نگهداری روغن خام حدود ۲۶۰ هزار تن اعلام شده بود.
با این حال، بنادر شمالی جایگزین کامل بنادر جنوبی نیستند. اندازه شناورها، عمق آب، ظرفیت اسکله، شبکه ریلی و جادهای و حجم قابل جابهجایی در خزر محدودیتهایی ایجاد میکند. نقش اصلی شمال در شرایط فعلی، تنوعبخشی و کاهش تمرکز ریسک در شبکه تأمین است.
رشد ۹۰ درصدی بنادر شمالی برای امنیت غذایی چه معنایی دارد؟
کالاهای اساسی و نهادههایی مانند غلات، روغن خام و نهادههای دامی به جریان مستمر حملونقل وابستهاند. هر اختلال طولانی در ورود یا انتقال آنها میتواند موجودی انبارها، هزینه واردکننده و در نهایت بازار داخلی را تحت فشار قرار دهد.
افزایش سهم بنادر شمالی از ۱۸ درصد به حدود ۳۱ درصد به این معناست که بخش بزرگتری از ورودی کالاهای اساسی اکنون از مسیری متفاوت وارد کشور میشود. از منظر مدیریت ریسک، توزیع واردات میان چند مسیر میتواند توان شبکه برای ادامه فعالیت هنگام اختلال در یک کریدور را افزایش دهد.
آیا رشد بنادر شمالی به معنی کاهش قیمت کالاهای اساسی است؟
نه لزوماً. افزایش سرعت تخلیه میتواند هزینه توقف کشتی و بخشی از هزینههای لجستیکی را کاهش دهد، اما قیمت نهایی کالاهای اساسی فقط به هزینه بندری وابسته نیست.
نرخ ارز و نحوه تأمین آن
قیمت ارز مورد استفاده واردکننده مستقیماً بر هزینه ریالی واردات اثر میگذارد.
قیمت جهانی کالا
تغییر قیمت غلات، روغن، نهادههای دامی و سایر کالاهای وارداتی میتواند اثر کاهش هزینه لجستیک را خنثی کند.
هزینه حمل و بیمه
کرایه کشتی، بیمه و ریسک مسیر همچنان بخش مهمی از قیمت تمامشده واردات هستند.
حمل داخلی و شبکه توزیع
کالایی که سریع از کشتی تخلیه میشود، همچنان باید از بندر با شبکه ریلی یا جادهای به مراکز مصرف منتقل شود.
گلوگاه بعدی بنادر شمالی کجاست؟
افزایش تخلیه بدون توسعه حمل پسکرانه میتواند فقط محل ایجاد صف را از کشتی به انبار یا محوطه بندر منتقل کند. بنابراین برای پایدار ماندن رشد فعلی، ظرفیت بندر باید همزمان با شبکه ریلی، کامیون، انبار، سیلو و فرآیندهای گمرکی توسعه یابد.
اتصال ریلی بنادر
افزایش سهم ریل میتواند حجم بیشتری از کالا را با هزینه و تعداد سفر جادهای کمتر از بنادر خارج کند.
ظرفیت ناوگان دریای خزر
افزایش پایدار تجارت شمال به تعداد و ظرفیت شناورهای فعال در خزر وابسته است.
کاهش تراز آب خزر
افت سطح آب دریای خزر یکی از چالشهای بلندمدت بنادر شمالی است و میتواند بر آبخور شناورها و ظرفیت عملیاتی برخی بنادر اثر بگذارد.
هماهنگی گمرک و دستگاههای مجوزدهنده
سرعت بالای تخلیه زمانی به کاهش واقعی زمان زنجیره تأمین منجر میشود که تشریفات گمرکی، استاندارد، تخصیص ارز و خروج کالا نیز متناسب با آن انجام شود.
جمعبندی؛ بنادر شمالی از مسیر پشتیبان به بخش مهم زنجیره تأمین تبدیل شدند
رشد بیش از ۹۰ درصدی تخلیه کالاهای اساسی و افزایش سهم بنادر شمالی از حدود ۱۸ درصد به ۳۱ درصد نشان میدهد مسیر خزر در سال ۱۴۰۵ نقش پررنگتری در تأمین کالاهای اساسی ایران پیدا کرده است.
کاهش زمان تخلیه برخی کشتیها از حدود ۱۰ روز به ۲.۵ تا ۳ روز نیز نشاندهنده افزایش بهرهوری عملیاتی است. مهمترین پیام این تحولات، نه «پایان تحریم»، بلکه کاهش تمرکز مسیرهای وارداتی و افزایش تابآوری شبکه لجستیکی ایران است.
مرحله بعدی تعیینکننده خواهد بود: اگر توسعه بنادر شمالی با افزایش ظرفیت ناوگان خزر، ریل، جاده، سیلو، انبار و تسریع فرآیندهای گمرکی همراه شود، سهم فعلی میتواند به یک تغییر ساختاری در نقشه تجارت ایران تبدیل شود؛ در غیر این صورت رشد سریع حجم بار ممکن است گلوگاههای تازهای در پسکرانه بنادر ایجاد کند.
سوالات پرتکرار درباره بنادر شمالی و کالاهای اساسی
تخلیه کالاهای اساسی در بنادر شمالی چقدر افزایش یافته است؟
طبق اعلام مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، تخلیه کالاهای اساسی در سال جاری بیش از ۹۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد کرده است.
سهم بنادر شمالی از واردات کالاهای اساسی چقدر شده است؟
سهم اعلامشده از مجموع تخلیه کالاهای اساسی کشور حدود ۳۱ درصد است؛ این سهم در سنوات گذشته حدود ۱۸ درصد اعلام میشد.
تخلیه کشتی در بنادر ایران چند روز طول میکشد؟
سازمان بنادر اعلام کرده با استفاده از انبارهای ترانزیتی و پایانههای مکانیزه، تخلیه برخی کشتیهایی که پیشتر تا ۱۰ روز زمان میبرد اکنون در حدود ۲.۵ تا ۳ روز انجام میشود. این عدد با زمان کامل ترخیص گمرکی کالا یکسان نیست.
مهمترین بنادر شمالی ایران کداماند؟
امیرآباد، انزلی، کاسپین و نوشهر از مهمترین بنادر تجاری ایران در حاشیه دریای خزر هستند و در ورود کالاهای اساسی و تجارت با کشورهای منطقه نقش دارند.
آیا بنادر شمالی میتوانند جای بنادر جنوبی را بگیرند؟
در شرایط فعلی جایگزینی کامل واقعبینانه نیست. ظرفیت و نوع شناورهای خزر با بنادر جنوبی متفاوت است. اهمیت اصلی مسیر شمالی در تنوعبخشی به مسیرهای تأمین و کاهش وابستگی به یک کریدور است.
رشد تخلیه کالا در بنادر باعث ارزان شدن کالاهای اساسی میشود؟
افزایش سرعت تخلیه میتواند بخشی از هزینههای لجستیکی و دموراژ را کاهش دهد، اما قیمت نهایی به نرخ ارز، قیمت جهانی، کرایه حمل، بیمه و هزینه توزیع داخلی نیز وابسته است.
منابع گزارش
گزارش اظهارات مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی
آمار رشد بیش از ۹۰ درصدی تخلیه کالاهای اساسی، رشد ۶۵ درصدی سایر کالاها، افزایش سهم شمال به ۳۱ درصد و کاهش زمان تخلیه کشتیها.
گزارش برنامه توسعه حمل کالا از مسیر خزر
آمار سهم بنادر شمالی و برنامه جابهجایی ۱۷ میلیون تن کالا از مسیر دریای خزر.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟