تحولات اخیر خلیج فارس و اختلال در تردد از تنگه هرمز، بار دیگر شکنندگی زنجیرههای تامین جهانی را آشکار کرد.
این آبراه استراتژیک که پیش از بحران روزانه میزبان عبور حدود ۲۵ درصد تجارت جهانی نفت و نزدیک به ۲۰ درصد تجارت گاز طبیعی مایع بود، با محدودیتهای ایجادشده به یکی از مهمترین دغدغههای اقتصاد جهانی تبدیل شد. افزایش هزینههای حملونقل، رشد قیمت انرژی و تشدید نگرانیهای تورمی، تنها بخشی از پیامدهای این وضعیت بوده است.
در چنین فضایی، ترکیه تلاش میکند از خلأ ایجادشده برای تقویت جایگاه ژئواکونومیک خود بهره ببرد. آنکارا که طی سالهای اخیر بهدنبال تبدیل شدن به چهارراه انرژی و تجارت میان آسیا، اروپا و خاورمیانه بوده، اکنون دو پروژه کلیدی شامل «کریدور میانی» و «احیای راهآهن حجاز» را بهعنوان مسیرهای جایگزین و مکمل تجارت منطقهای مطرح کرده است.
نبرد کریدورها؛ رقابت برای سهم بیشتر از تجارت جهانی
دگرگونی در مسیرهای ترانزیتی منطقه، صرفاً یک پروژه حملونقلی نیست؛ بلکه رقابتی اقتصادی و ژئوپلیتیکی برای کسب درآمدهای ترانزیتی، نفوذ منطقهای و کنترل جریان تجارت بینالمللی محسوب میشود.
۱- کریدور میانی؛ مسیر جایگزین شرق به غرب: کریدور میانی که چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل میکند، پس از جنگ اوکراین اهمیت مضاعفی یافته است. این مسیر ضمن دور زدن روسیه و ایران، گزینهای جذاب برای کشورهای اروپایی محسوب میشود که به دنبال تنوعبخشی به مسیرهای تجاری خود هستند.
۲- افزایش سرمایهگذاری در زیرساختهای ترانزیتی: حمایت نهادهایی مانند بانک اروپایی بازسازی و توسعه و بانک توسعه آسیا از پروژههای زیرساختی این مسیر، نشاندهنده اهمیت روزافزون کریدور میانی در معادلات تجاری اوراسیاست. هدفگذاری افزایش ظرفیت راهآهن باکو-تفلیس-قارص به ۱۷ میلیون تن تا سال ۲۰۳۴ نیز بخشی از همین راهبرد محسوب میشود.
۳- راهآهن حجاز؛ احیای یک مسیر تاریخی با اهداف اقتصادی جدید: پروژه احیای راهآهن حجاز که در گذشته استانبول را به مدینه متصل میکرد، اکنون با مشارکت ترکیه، سوریه، اردن و احتمالاً عربستان سعودی وارد مرحله جدیدی شده است. این مسیر در صورت تکمیل میتواند اتصال مستقیم ترکیه به بازارهای عربی، دریای سرخ و حتی شرق آفریقا را تسهیل کند.
۴- درآمدهای ترانزیتی؛ انگیزه اصلی آنکارا: اقتصاد ترکیه طی سالهای اخیر با چالشهایی همچون تورم بالا، کاهش ارزش لیر و کسری حساب جاری مواجه بوده است. در چنین شرایطی، افزایش درآمدهای ترانزیتی و تبدیل شدن به گره اصلی تجارت منطقه میتواند منبع درآمدی پایدار و ابزار جدیدی برای تقویت جایگاه اقتصادی این کشور باشد.
۵- موانع فنی و امنیتی همچنان پابرجاست: با وجود جذابیتهای اقتصادی، تحقق این پروژهها نیازمند سرمایهگذاری چند میلیارد دلاری، هماهنگی مقررات گمرکی، یکپارچهسازی سیستمهای ریلی و رفع ناامنیهای موجود در سوریه و برخی مناطق غرب آسیاست. این عوامل میتوانند روند اجرایی پروژهها را با تاخیرهای طولانی مواجه کنند.
آیا ترکیه میتواند رقیب ژئواکونومیک هرمز شود؟
اگرچه آنکارا تلاش میکند با توسعه کریدور میانی و احیای راهآهن حجاز، نقش خود را در تجارت جهانی پررنگتر کند، اما واقعیت آن است که هیچیک از این مسیرها در کوتاهمدت توان جایگزینی ظرفیت عظیم تنگه هرمز را ندارند. هرمز همچنان شاهراه اصلی انتقال انرژی جهان محسوب میشود و زیرساختهای جایگزین برای رسیدن به مقیاس عملیاتی آن نیازمند سالها زمان و سرمایهگذاری گسترده هستند.
با این حال، روند فعلی نشان میدهد رقابت بر سر کریدورهای ترانزیتی در غرب آسیا وارد مرحله جدیدی شده است. ترکیه، عربستان سعودی، کشورهای آسیای مرکزی و حتی بازیگران اروپایی به دنبال بازتعریف نقشه تجارت منطقه هستند. در این میان، موفقیت آنکارا بیش از هر چیز به ثبات سیاسی منطقه، جذب سرمایهگذاری خارجی و توانایی تبدیل پروژههای بلندپروازانه به زیرساختهای عملیاتی وابسته خواهد بود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟