اقتصاد دریامحور چیست؟ سهم واقعی آن در اقتصاد ایران چقدر است و بنادر و شیلات کجا ایستاده‌اند؟

اقتصاد دریامحور مجموعه فعالیت‌های اقتصادی وابسته به دریا، سواحل و پس‌کرانه‌هاست؛ از بنادر، کشتیرانی و ترانزیت تا شیلات، گردشگری ساحلی، صنایع فراساحل و خدمات دریایی. سیاست‌های کلی توسعه دریامحور مقرر کرده رشد این حوزه دست‌کم دو برابر رشد کل اقتصاد باشد و برنامه هفتم نیز متوسط رشد سالانه ۱۶ درصدی ارزش‌افزوده آن را هدف گرفته است. با این حال، تازه‌ترین ارزیابی مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد ایران هنوز حساب‌های اقماری کامل و نظام آماری منسجمی برای محاسبه سهم واقعی اقتصاد دریامحور از تولید ناخالص داخلی ندارد؛ بنابراین آمار بنادر، شیلات و ترانزیت پیشرفت عملیاتی را نشان می‌دهد، نه لزوماً سهم واقعی دریا از GDP.

اقتصاد دریامحور فقط به فعالیت بندرها محدود نیست. حمل‌ونقل دریایی، شیلات، صنایع کشتی‌سازی و تعمیرات، گردشگری ساحلی، انرژی فراساحل، بانکرینگ، لجستیک و فعالیت‌های اقتصادی سواحل و جزایر همگی می‌توانند بخشی از این اقتصاد باشند. پیوند این رویکرد با مقاوم‌سازی ساختار اقتصاد ایران نیز در گزارش اقتصاد مقاومتی چیست؟ بررسی شده است.

اقتصاد دریامحور چیست؟

اقتصاد دریامحور یا اقتصاد دریاپایه را می‌توان مجموعه فعالیت‌هایی دانست که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از ظرفیت دریا، ساحل، جزایر و پس‌کرانه‌های ساحلی برای ایجاد ارزش‌افزوده، اشتغال، تجارت و سرمایه‌گذاری استفاده می‌کنند.

این مفهوم بسیار گسترده‌تر از فعالیت سازمان بنادر یا صید ماهی است. برای سنجش واقعی آن باید ارزش‌افزوده مجموعه‌ای از فعالیت‌ها در حساب‌های ملی مشخص شود.

• حمل‌ونقل دریایی و خدمات بندری

  تخلیه و بارگیری کالا، کشتیرانی، خدمات بندری، انبارداری، لجستیک، بانکرینگ و اتصال بنادر به شبکه ریلی و جاده‌ای را شامل می‌شود.

• شیلات و آبزی‌پروری

  صید، پرورش آبزیان، فرآوری، صادرات محصولات شیلاتی و فعالیت بنادر صیادی یکی از زنجیره‌های اصلی اقتصاد دریا هستند.

• صنایع و انرژی دریایی

  کشتی‌سازی، تعمیر شناورها، صنایع فراساحل و بخشی از فعالیت‌های مرتبط با نفت، گاز و انرژی در مناطق دریایی در این حوزه قرار می‌گیرند.

• گردشگری ساحلی و دریایی

  گردشگری جزایر، سفرهای دریایی، تفریحات آبی و کسب‌وکارهای وابسته به سواحل نیز بخشی از ارزش‌افزوده اقتصاد دریامحور هستند.

• ترانزیت و کریدورهای بین‌المللی

  اتصال بنادر ایران به شبکه ریلی و جاده‌ای و تبدیل بنادر به نقطه ورود و خروج کریدورهای منطقه‌ای یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اقتصاد دریامحور است.

هدف اقتصاد دریامحور ایران چیست؟

سیاست‌های کلی توسعه دریامحور در ۱۶ آبان ۱۴۰۲ در ۹ بند ابلاغ شد. در بند دوم این سیاست‌ها یک هدف کمی مهم تعیین شده است: رشد فعالیت‌های اقتصاد دریامحور باید طی یک دوره ۱۰ ساله همواره حداقل دو برابر نرخ رشد اقتصادی کشور باشد.

قانون برنامه هفتم این هدف را کمی‌تر کرده است. طبق ارزیابی مرکز پژوهش‌های مجلس، ماده ۵۶ برنامه هفتم متوسط رشد سالانه ۱۶ درصدی ارزش‌افزوده اقتصاد دریامحور را هدف‌گذاری کرده است.

در نتیجه دیگر فقط با یک شعار کلی درباره «استفاده از ظرفیت دریا» مواجه نیستیم؛ عملکرد سیاست باید در نهایت با رشد ارزش‌افزوده این بخش سنجیده شود.

متن سیاست‌های کلی توسعه دریامحور

اقتصاد دریامحور ایران الان چقدر رشد کرده است؟

اینجا یکی از مهم‌ترین مشکلات آماری ظاهر می‌شود. سازمان برنامه و بودجه در ارزیابی سال نخست برنامه هفتم، نرخ رشد اقتصاد دریامحور را ۸ درصد اعلام کرده است؛ یعنی نصف هدف متوسط سالانه ۱۶ درصدی برنامه.

اما مرکز پژوهش‌های مجلس درباره استفاده مستقیم از همین عدد هشدار داده است. طبق گزارش این مرکز، هنوز تعریف جامع و واحد، داده‌های منسجم و نظام حسابداری کامل برای اقتصاد دریامحور وجود ندارد؛ بنابراین نرخ رشد ۸ درصدی فعلی را نمی‌توان با همان اطمینانی ارزیابی کرد که رشد بخش‌هایی مانند صنعت یا کشاورزی در حساب‌های ملی سنجیده می‌شود.

سهم اقتصاد دریامحور از تولید ناخالص ایران چقدر است؟

در بسیاری از اظهارنظرهای رسمی و رسانه‌ای، سهم اقتصاد دریامحور از تولید ناخالص داخلی ایران کمتر از ۲ درصد یا حدود ۲ تا ۲.۵ درصد عنوان شده است. برای نمونه، دبیرکل انجمن کشتیرانی و خدمات وابسته در فروردین ۱۴۰۵ این سهم را حدود ۲ تا ۲.۵ درصد برآورد کرد.

اما این عدد هنوز نباید مانند یک داده نهایی حساب‌های ملی استفاده شود. دلیل اصلی این احتیاط، نبود «حساب‌های اقماری اقتصاد دریامحور» است.

ماده ۴ برنامه جامع تحقق سیاست‌های کلی توسعه دریامحور، سازمان برنامه و بودجه و بانک مرکزی را مکلف کرده است با همکاری دستگاه‌های مرتبط، حسابداری اقماری بخش دریا را برای محاسبه سهم فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با دریا از تولید ناخالص داخلی ایجاد کنند.

مرکز پژوهش‌های مجلس نیز در آخرین ارزیابی خود دوباره همین خلأ را برجسته کرده و خواستار طراحی و انتشار سالانه حساب‌های اقماری دریامحور شده است.

پس پاسخ دقیق به سؤال «سهم اقتصاد دریامحور از GDP ایران چقدر است؟» فعلاً این است: برآوردهای حدود ۲ تا ۲.۵ درصد وجود دارد، اما سهم رسمی و جامع مبتنی بر حساب اقماری هنوز تثبیت نشده است.

بنادر ایران چه تصویری از اقتصاد دریامحور نشان می‌دهند؟

یکی از قابل‌اندازه‌گیری‌ترین بخش‌های اقتصاد دریامحور، فعالیت بنادر است. سازمان بنادر و دریانوردی اعلام کرده در سال ۱۴۰۳ مجموع تخلیه و بارگیری کالا در بنادر مالکیتی و حاکمیتی این سازمان به ۲۳۴ میلیون و ۸۳۹ هزار و ۱۳۰ تن رسیده است.

عملیات کانتینری نیز در همین دوره حدود ۳ میلیون و ۸۳ هزار TEU بوده و نسبت به سال ۱۴۰۲ رشد ۱۳ درصدی داشته است.

این ارقام بزرگی عملیات بندری را نشان می‌دهند، اما یک خطای تحلیلی رایج این است که تن بار یا تعداد کانتینر مستقیماً معادل «سهم اقتصاد دریا از GDP» گرفته شود.

• تن بار، ارزش‌افزوده نیست

  یک بندر ممکن است میلیون‌ها تن کالا جابه‌جا کند، اما برای محاسبه سهم آن در اقتصاد باید ارزش خدمات بندری، حمل‌ونقل، لجستیک و فعالیت‌های وابسته محاسبه شود.

• TEU شاخص عملکرد کانتینری است

  رشد عملیات کانتینری نشانه افزایش فعالیت است، اما به‌تنهایی رشد ارزش‌افزوده اقتصاد دریامحور را نشان نمی‌دهد.

• پس‌کرانه تعیین‌کننده است

  بندر بدون اتصال کارآمد به راه‌آهن، جاده، مراکز لجستیکی و گمرک نمی‌تواند ظرفیت خود را به مزیت پایدار ترانزیتی تبدیل کند.

برنامه ساخت دو مگاپورت چه چیزی را تغییر می‌دهد؟

یکی از تازه‌ترین تحولات در سال ۱۴۰۵، اعلام برنامه ایجاد دو مگاپورت راهبردی است. علی عبدالعلی‌زاده، نماینده رئیس‌جمهور در هماهنگی اجرای سیاست‌های کلی توسعه دریامحور، در تیر ۱۴۰۵ از طراحی یک مگاپورت با ظرفیت اسمی ۵۰۰ میلیون تن در جاسک برای نفت، گاز، فرآورده‌های پتروشیمی و کالا و یک مگاپورت دیگر با ظرفیت اسمی یک میلیارد تن در حوزه جابه‌جایی کانتینری خبر داد.

این ارقام در مرحله برنامه‌ریزی و طراحی قرار دارند و نباید با ظرفیت عملیاتی موجود بنادر ایران جمع زده شوند. اهمیت آنها در جهت‌گیری سیاستی است: دولت می‌خواهد بخشی از توسعه آینده تجارت و ترانزیت را به بنادر بزرگ‌مقیاس و کریدورهای متصل به آنها منتقل کند.

تسنیم؛ جزئیات برنامه ایجاد دو مگاپورت راهبردی

ترانزیت ایران چه سهمی در اقتصاد دریامحور دارد؟

طبق آمار گمرک، ترانزیت خارجی انواع کالا از مسیر ایران در سال ۱۴۰۳ به ۲۱ میلیون و ۹۱۳ هزار تن رسید که نسبت به سال قبل ۲۲.۵ درصد رشد داشت.

اما این عدد کل ترانزیت خارجی ایران است و فقط به بنادر مربوط نمی‌شود. گمرک‌هایی مانند شهید رجایی در کنار مرزهای زمینی نظیر پرویزخان، باشماق و سرخس در این آمار حضور دارند.

بنابراین برای سنجش اقتصاد دریامحور باید مشخص شود چه مقدار از ترانزیت کشور از مسیر دریا وارد یا خارج شده و چه میزان ارزش‌افزوده در شبکه بندر، راه‌آهن، جاده و لجستیک ایجاد کرده است.

بند ۸ سیاست‌های کلی توسعه دریامحور نیز دقیقاً بر همین اتصال تأکید دارد: افزایش سهم کشور در حمل‌ونقل دریایی و ترانزیت باید از طریق ایجاد و تقویت شبکه حمل‌ونقل ترکیبی انجام شود.

شیلات چقدر به اقتصاد دریامحور ایران اضافه می‌کند؟

شیلات یکی دیگر از بخش‌هایی است که داده عملیاتی نسبتاً روشنی دارد. رئیس سازمان شیلات ایران اعلام کرده تولید آبزیان کشور به حدود ۱.۵ میلیون تن رسیده است. همچنین صادرات سالانه محصولات شیلاتی از مرز ۷۰۰ میلیون دلار عبور کرده است.

این ارقام نشان می‌دهد شیلات یکی از زنجیره‌های اقتصادی بالفعل در حوزه دریاست، اما باز هم تمام اقتصاد دریامحور نیست. کشتی‌سازی، خدمات بندری، گردشگری دریایی، انرژی فراساحل، بانکرینگ، کشتیرانی و صنایع ساحلی باید در کنار شیلات محاسبه شوند.

تسنیم؛ تولید ۱.۵ میلیون تن آبزی و صادرات بیش از ۷۰۰ میلیون دلاری شیلات

چرا حساب‌های اقماری برای اقتصاد دریامحور مهم است؟

مسئله اصلی گزارش همین‌جاست. ایران برای بنادر «تن»، برای کانتینر «TEU»، برای شیلات «تن تولید» و برای ترانزیت «تن کالا» دارد؛ اما برای پاسخ دقیق به این سؤال که اقتصاد دریامحور چه میزان ارزش‌افزوده تولید می‌کند، باید همه این فعالیت‌ها در یک چارچوب حسابداری اقتصادی مشترک قرار بگیرند.

مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهاد کرده حساب‌های اقماری اقتصاد دریامحور در چارچوب نظام حساب‌های ملی و با استفاده از جداول داده-ستانده تهیه شود تا سهم حوزه‌هایی مانند حمل‌ونقل دریایی، گردشگری ساحلی، شیلات، صنایع فراساحل، خدمات بندری و انرژی‌های دریایی از GDP مشخص شود.

بدون این سیستم، حتی مقایسه رشد ۸ درصدی گزارش‌شده با هدف ۱۶ درصدی برنامه هفتم با عدم‌قطعیت آماری روبه‌رو است.

اقتصاد دریامحور ایران روی کاغذ و در عمل کجا ایستاده است؟

سه مانع اصلی اقتصاد دریامحور ایران چیست؟

• ۱. هنوز دقیق نمی‌دانیم اقتصاد دریا چقدر ارزش‌افزوده می‌سازد

  نبود حساب‌های اقماری جامع باعث شده سهم GDP و حتی نرخ رشد این حوزه با ابهام آماری همراه باشد. این مهم‌ترین مانع برای ارزیابی سیاست است.

• ۲. بندر بدون کریدور کافی نیست

  ظرفیت اسکله زمانی به درآمد ترانزیتی پایدار تبدیل می‌شود که اتصال ریلی، جاده‌ای، گمرکی و لجستیکی آن با پس‌کرانه تکمیل شود.

• ۳. فاصله میان سند و اجرا باقی مانده است

  مرکز پژوهش‌های مجلس در ارزیابی سال نخست برنامه هفتم، عملکرد دولت در فصل «گذر و اقتصاد دریامحور» را در مجموع قابل قبول ندانسته و بر ضرورت افزایش تلاش در سال‌های بعد تأکید کرده است.

اقتصاد دریامحور چه ارتباطی با اقتصاد مقاومتی دارد؟

توسعه اقتصاد دریا می‌تواند از چند مسیر به مقاوم‌سازی اقتصاد کمک کند: متنوع‌کردن منابع درآمد، افزایش صادرات غیرنفتی، توسعه ترانزیت، استفاده از موقعیت جغرافیایی ایران و ایجاد فعالیت اقتصادی در سواحل.

اما این ارتباط به معنی یکی‌بودن دو مفهوم نیست. اقتصاد مقاومتی یک چارچوب کلان اقتصادی است، در حالی که اقتصاد دریامحور یک حوزه مشخص از فعالیت و توسعه اقتصادی محسوب می‌شود. برای تعریف و اجزای چارچوب نخست می‌توانید گزارش اقتصاد مقاومتی چیست؟ تعریف و چارچوب اقتصاد مقاومتی را بخوانید.

جمع‌بندی؛ برای سنجش اقتصاد دریامحور فقط تن بار را نگاه نکنید

اقتصاد دریامحور ایران اکنون سند سیاستی، برنامه اجرایی و هدف کمی دارد. سیاست‌های کلی، رشد این حوزه را حداقل دو برابر اقتصاد کشور می‌خواهد و برنامه هفتم متوسط رشد سالانه ارزش‌افزوده ۱۶ درصدی تعیین کرده است.

در طرف واقعی اقتصاد نیز بنادر سالانه صدها میلیون تن کالا جابه‌جا می‌کنند، ترانزیت خارجی از ۲۱ میلیون تن عبور کرده و تولید آبزیان به حدود ۱.۵ میلیون تن رسیده است. اما هیچ‌یک از این اعداد به‌تنهایی پاسخ سؤال اصلی نیستند: اقتصاد دریامحور دقیقاً چند درصد از تولید ناخالص داخلی ایران را ایجاد می‌کند؟

تازه‌ترین ارزیابی مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد پاسخ دقیق همچنان به ایجاد حساب‌های اقماری دریامحور وابسته است. تا آن زمان، رقم‌های حدود ۲ تا ۲.۵ درصد را باید برآورد دانست و عملکرد اقتصاد دریا را با مجموعه‌ای از شاخص‌های ارزش‌افزوده، تجارت، ترانزیت، بنادر، شیلات و سرمایه‌گذاری سنجید؛ نه فقط با تعداد تن بار یا ماهی.

پرسش‌های پرتکرار درباره اقتصاد دریامحور

• اقتصاد دریامحور چیست؟

  اقتصاد دریامحور مجموعه فعالیت‌هایی است که از دریا، ساحل و پس‌کرانه برای ایجاد ارزش‌افزوده و اشتغال استفاده می‌کنند؛ از بنادر و کشتیرانی تا شیلات، گردشگری، صنایع دریایی و انرژی فراساحل.

• سهم اقتصاد دریامحور از اقتصاد ایران چقدر است؟

  برآوردهای مختلف سهمی حدود ۲ تا ۲.۵ درصد را مطرح کرده‌اند، اما مرکز پژوهش‌های مجلس تأکید دارد به‌دلیل نبود حساب‌های اقماری دریامحور هنوز داده منسجم و قابل اتکایی برای سنجش دقیق سهم این حوزه وجود ندارد.

• هدف برنامه هفتم برای اقتصاد دریامحور چیست؟

  ماده ۵۶ برنامه هفتم متوسط رشد سالانه ۱۶ درصدی ارزش‌افزوده اقتصاد دریامحور را هدف قرار داده است.

• رشد اقتصاد دریامحور ایران اکنون چقدر است؟

  سازمان برنامه و بودجه برای سال نخست برنامه هفتم رشد ۸ درصدی گزارش کرده است، اما مرکز پژوهش‌های مجلس می‌گوید نبود نظام حسابداری منسجم، ارزیابی دقیق این عدد را دشوار می‌کند.

• اقتصاد دریامحور شامل چه بخش‌هایی است؟

  حمل‌ونقل دریایی، بنادر، کشتیرانی، شیلات، آبزی‌پروری، کشتی‌سازی، گردشگری ساحلی و دریایی، خدمات لجستیکی، صنایع فراساحل و بخشی از فعالیت‌های انرژی از مهم‌ترین اجزای آن هستند.

• بنادر ایران سالانه چه میزان کالا جابه‌جا می‌کنند؟

  طبق آمار سازمان بنادر، در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۳۴.۸ میلیون تن کالا در بنادر مالکیتی و حاکمیتی این سازمان تخلیه و بارگیری شد.

• چرا حساب‌های اقماری اقتصاد دریامحور مهم هستند؟

  زیرا بدون آنها نمی‌توان ارزش‌افزوده فعالیت‌های دریایی و سهم واقعی آنها از تولید ناخالص داخلی را به‌صورت منسجم محاسبه کرد.

منابع گزارش

• سیاست‌های کلی توسعه دریامحور

  متن ۹ بند سیاست‌های کلی توسعه دریامحور

• مرکز پژوهش‌های مجلس

  ارزیابی عملکرد برنامه هفتم؛ فصل گذر و اقتصاد دریامحور

• برنامه جامع توسعه دریامحور

  برنامه جامع تحقق سیاست‌های توسعه دریامحور و حسابداری اقماری

• سازمان بنادر و دریانوردی

  آمار تخلیه و بارگیری و عملیات کانتینری بنادر در سال ۱۴۰۳

• گمرک جمهوری اسلامی ایران

  آمار ترانزیت خارجی ایران در سال ۱۴۰۳

• سازمان شیلات ایران

  تولید ۱.۵ میلیون تن آبزی و صادرات بیش از ۷۰۰ میلیون دلار محصولات شیلاتی

• برنامه دو مگاپورت ایران

  جزئیات برنامه ایجاد دو مگاپورت راهبردی در سواحل ایران