به‌روزرسانی ۲۶ شهریور ۱۴۰۵: پس از انتشار گزارش اولیه، شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی اعلام کرد حذف عمومی سهمیه بنزین خودروهای نوشماره صحت ندارد و سهمیه خودروهای سواری شخصی مشمول همچنان ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و ۵۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی است. با این حال، برای خودروهای تازه‌تولید داخل، سقف قیمت کارخانه‌ای یک میلیارد تومان همچنان مبنای فعلی برخورداری از سهمیه یارانه‌ای است و افزایش این سقف به دلیل تغییر قیمت خودروها در کارگروه مربوط در دست بررسی قرار دارد. نرخ سوم بنزین نیز از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان افزایش یافته است.
آخرین وضعیت سهمیه بنزین خودروهای نوشماره نشان می‌دهد مسئله دیگر حذف یا بازگرداندن یکسان سهمیه به همه خودروهای صفر نیست. افزایش قیمت کارخانه‌ای خودروهای داخلی، سقف ثابت یک میلیارد تومان را با واقعیت بازار فاصله داده و شرکت ملی پخش نیز بازنگری این سقف را در دستور بررسی قرار داده است. چارسو اقتصاد در این گزارش بررسی می‌کند که آیا می‌توان به‌جای یک سقف قیمتی ثابت، سهمیه یارانه‌ای خودروهای نوشماره را بر اساس دو معیار «تعداد خودروهای خانوار» و «اقتصادی‌بودن خودرو» هدفمند کرد.
آخرین وضعیت سهمیه بنزین خودروهای نوشماره چیست؟
شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران در ۲۲ شهریور ۱۴۰۵، پس از انتشار گزارش‌هایی درباره حذف سهمیه خودروهای نوشماره، اعلام کرد نحوه و میزان سهمیه خودروهای سواری شخصی مشمول تغییر نکرده است. بر این اساس، خودروهای مشمول همچنان ماهانه ۶۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان دریافت می‌کنند.
در مقابل، خودروهای دولتی، وارداتی، دارای پلاک مناطق آزاد و خودروی دوم به بعد مالکان چندخودرویی در چارچوب اعلام‌شده مشمول سهمیه نرخ اول و دوم نیستند.
موضوع خودروهای تازه‌تولید داخل اندکی متفاوت است. برای این خودروها پیش‌تر سقف قیمت کارخانه‌ای یک میلیارد تومان برای برخورداری از سهمیه یارانه‌ای تعیین شده بود. شرکت ملی پخش اکنون اعلام کرده است که به دلیل تغییرات بازار خودرو، افزایش این سقف در کارگروه ذی‌ربط در حال بررسی است و هنوز سقف جدیدی به‌عنوان تصمیم نهایی اعلام نشده است.
| وضعیت خودرو | سهمیه نرخ اول | سهمیه نرخ دوم | وضعیت فعلی |
|---|---|---|---|
| خودروی سواری شخصی مشمول | ۶۰ لیتر با نرخ ۱۵۰۰ تومان | ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان | سهمیه برقرار است |
| خودروی نوشماره داخلی زیر سقف تعیین‌شده | ۶۰ لیتر با نرخ ۱۵۰۰ تومان | ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان | مشمول سهمیه عادی |
| خودروی نوشماره داخلی بالاتر از سقف فعلی | مشمول نرخ یارانه‌ای نیست | مشمول نرخ یارانه‌ای نیست | سقف یک میلیارد تومان در حال بازنگری است |
| خودروی دوم به بعد مالکان چندخودرویی | مشمول نیست | مشمول نیست | طبق اطلاعیه شرکت ملی پخش |
| خودروهای وارداتی و مناطق آزاد | مشمول نیست | مشمول نیست | طبق اطلاعیه شرکت ملی پخش |
بنزین ۱۰ هزار تومانی چه تغییری ایجاد کرده است؟
از ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ نرخ سوم بنزین از لیتری ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان افزایش یافت، در حالی که نرخ‌های اول و دوم برای خودروهای مشمول بدون تغییر باقی ماند. در نتیجه، قرارگرفتن یا نگرفتن یک خودرو در گروه برخوردار از سهمیه یارانه‌ای اکنون اثر مالی بیشتری نسبت به گذشته دارد.
اگر ۱۱۰ لیتر سهمیه نرخ اول و دوم را در نظر بگیریم، هزینه آن برای خودروی مشمول برابر با ۲۴۰ هزار تومان است؛ ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی ۹۰ هزار تومان و ۵۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی ۱۵۰ هزار تومان هزینه دارد. همین ۱۱۰ لیتر با نرخ سوم ۱۰ هزار تومانی، یک میلیون و ۱۰۰ هزار تومان هزینه خواهد داشت.
| نوع محاسبه | حجم | هزینه ماهانه |
|---|---|---|
| ۶۰ لیتر نرخ اول | ۶۰ لیتر | ۹۰ هزار تومان |
| ۵۰ لیتر نرخ دوم | ۵۰ لیتر | ۱۵۰ هزار تومان |
| مجموع سهمیه یارانه‌ای | ۱۱۰ لیتر | ۲۴۰ هزار تومان |
| همان ۱۱۰ لیتر با نرخ سوم | ۱۱۰ لیتر | ۱ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان |
بنابراین اختلاف هزینه برای ۱۱۰ لیتر بنزین به حدود ۸۶۰ هزار تومان در ماه می‌رسد. همین فاصله توضیح می‌دهد چرا نحوه تعیین خودروهای مشمول سهمیه، پس از افزایش نرخ سوم اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
چرا سقف یک میلیارد تومان برای خودروهای نوشماره مسئله‌ساز شده است؟
سقف یک میلیارد تومان زمانی تعیین شد که بخش بیشتری از خودروهای داخلی در محدوده قیمتی پایین‌تر از آن قرار داشتند. اما افزایش قیمت کارخانه‌ای خودروها باعث شده است یک سقف اسمی ثابت به‌تدریج تعداد کمتری از محصولات را پوشش دهد.
این سازوکار یک مشکل سیاستی نیز ایجاد می‌کند: ممکن است دو خریدار یک مدل خودرو، فقط به دلیل تفاوت زمان تحویل و تغییر قیمت کارخانه‌ای، وضعیت متفاوتی در برخورداری از سهمیه داشته باشند؛ در حالی که نوع خودرو، مصرف سوخت و کاربری آنها تفاوتی نکرده است.
بنابراین بازنگری سقف قیمتی می‌تواند ضروری باشد، اما صرفاً افزایش عدد یک میلیارد تومان نیز مسئله هدفمندی یارانه بنزین را حل نمی‌کند. پرسش مهم‌تر این است که آیا «قیمت خودرو» به‌تنهایی معیار مناسبی برای تشخیص استحقاق دریافت یارانه سوخت است یا خیر.
دو شرط پیشنهادی برای سهمیه بنزین خودروهای نوشماره
یک گزینه سیاستی این است که دولت به‌جای بازگرداندن عمومی سهمیه به تمام خودروهای نوشماره یا استفاده از یک سقف قیمتی ثابت، برخورداری از سهمیه نرخ اول و دوم را به دو معیار روشن متصل کند.
شرط اول: خودروی نوشماره تنها خودروی خانوار باشد
اگر خانوار فقط مالک همان یک خودرو باشد، خرید خودروی صفر به‌تنهایی نباید موجب از دست رفتن سهمیه یارانه‌ای شود. در مقابل، خودروی دوم و سوم خانوار می‌تواند خارج از دامنه حمایت قرار گیرد. این معیار مستقیماً به تعداد خودروهای خانوار توجه می‌کند، نه فقط قیمت یک وسیله نقلیه.
شرط دوم: خودرو در گروه خودروهای داخلی و اقتصادی قرار گیرد
برخورداری از سهمیه می‌تواند به خودروهایی محدود شود که بر اساس شاخص‌هایی مانند قیمت کارخانه‌ای، کلاس خودرو، مصرف سوخت و داخلی‌بودن در گروه اقتصادی قرار می‌گیرند. خودروهای گران‌تر، محصولات مونتاژی گران‌قیمت و خودروهایی که ماهیت اقتصادی ندارند، لزوماً نباید از همان میزان یارانه‌ای برخوردار شوند که به یک خودروی خانوادگی اقتصادی تعلق می‌گیرد.
این پیشنهاد با بازگرداندن عمومی سهمیه تفاوت دارد. در مدل عمومی، «نوشماره‌بودن» یا قیمت خودرو معیار اصلی است؛ اما در مدل هدفمند، خانوار، تعداد خودرو و ماهیت اقتصادی خودرو همزمان وارد تصمیم می‌شوند.
مالکیت خودرو در دهک‌های پایین چه چیزی درباره یارانه بنزین می‌گوید؟
هدفمندکردن یارانه بنزین بدون اطلاعات خانوار می‌تواند به نتیجه معکوس منجر شود. داده‌های مورد استناد نمایندگان مجلس از پایگاه رفاه ایرانیان نشان می‌دهد حدود ۴۰ درصد خانوارهای پنج دهک پایین و حدود ۴۷ درصد خانوارهای هفت دهک پایین دارای خودرو هستند.
بنابراین داشتن خودرو الزاماً به معنای قرارگرفتن در دهک پردرآمد نیست. در طرف مقابل نیز خانوارهایی وجود دارند که چند خودرو در اختیار دارند. همین تفاوت، استفاده از داده‌های خانوار و مالکیت را به گزینه‌ای دقیق‌تر از یک سقف قیمتی واحد تبدیل می‌کند.
چارسو اقتصاد پیش‌تر در گزارش طرح جدید بنزین و راهکارهای مدیریت ناترازی بدون شوک قیمتی نیز بررسی کرده بود که اصلاح قیمت بدون هدفمندکردن حمایت، توسعه سوخت جایگزین و توجه به خانوارهای فاقد خودرو نمی‌تواند به‌تنهایی مسئله بنزین را حل کند.
مصرف بنزین در شهریور ۱۴۰۵ به چه سطحی رسید؟
فشار برای اصلاح سیاست بنزین در شرایطی افزایش یافته که مصرف کشور در ابتدای شهریور به سطح کم‌سابقه‌ای رسیده است. براساس آمار شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، در هشت روز نخست شهریور ۱۴۰۵ در مجموع یک میلیارد و ۱۸۵ میلیون و ۲۰۰ هزار لیتر بنزین در کشور توزیع شد.
میانگین مصرف روزانه در این دوره حدود ۱۴۸ میلیون و ۱۵۰ هزار لیتر بود و در چهار روز مصرف از ۱۵۰ میلیون لیتر عبور کرد. بیشترین مصرف روزانه نیز حدود ۱۵۴ میلیون و ۴۰۰ هزار لیتر گزارش شد.
| شاخص مصرف بنزین | مقدار |
|---|---|
| مصرف هشت روز نخست شهریور ۱۴۰۵ | ۱.۱۸۵۲ میلیارد لیتر |
| میانگین مصرف روزانه | حدود ۱۴۸.۱۵ میلیون لیتر |
| بیشترین مصرف روزانه | حدود ۱۵۴.۴ میلیون لیتر |
| روزهای بالاتر از ۱۵۰ میلیون لیتر | ۴ روز از ۸ روز نخست شهریور |
کارت سوخت شخصی چرا در سیاست جدید اهمیت دارد؟
مسئله دیگر فقط قیمت بنزین نیست؛ دولت برای هدفمندکردن سهمیه به داده قابل رصد نیز نیاز دارد. داده‌های منتشرشده درباره کارت سوخت نشان می‌دهد پس از اجرای نرخ سوم در آذر ۱۴۰۴، سهم سوخت‌گیری با کارت شخصی از حدود ۵۰ تا ۵۵ درصد به حدود ۷۳ درصد در دی و بهمن افزایش یافت.
این نسبت در ادامه کاهش پیدا کرد و در پایان مرداد و ابتدای شهریور ۱۴۰۵ حدود ۵۲ درصد گزارش شد؛ به این معنا که سهم قابل‌توجهی از سوخت همچنان از کارت‌های جایگاه تأمین می‌شود.
بنابراین سیاست هدفمند بنزین نیازمند اتصال اطلاعات کارت سوخت، مشخصات خودرو، مالکیت خانوار و وضعیت اقتصادی خانوار است. بدون چنین زیرساختی، حتی یک مدل سهمیه‌بندی دقیق روی کاغذ نیز می‌تواند در اجرا با خطا مواجه شود.
توسعه CNG چه ارتباطی با سهمیه خودروها دارد؟
هدفمندکردن سهمیه زمانی اثر بیشتری دارد که مصرف‌کننده امکان انتخاب سوخت جایگزین داشته باشد. یکی از مسیرهای فعلی دولت، توسعه CNG در ناوگان پرتردد است.
برای نمونه، امکان ثبت درخواست تبدیل رایگان برخی خودروهای فعال در تاکسی‌های اینترنتی فراهم شده است. چارسو اقتصاد در راهنمای ثبت‌نام گازسوز کردن رایگان خودروهای اسنپ و تپسی جزئیات این مسیر را بررسی کرده است.
کاهش سهمیه بدون توسعه CNG، حمل‌ونقل عمومی و خودروهای کم‌مصرف می‌تواند صرفاً هزینه بیشتری به مصرف‌کننده تحمیل کند؛ در حالی که هدف نهایی سیاست باید کاهش واقعی تقاضای بنزین باشد.
آیا مدل دو شرطی عادلانه‌تر از سقف یک میلیارد تومان است؟
از منظر طراحی سیاست، استفاده از یک سقف ثابت قیمتی ساده است، اما در بازاری که قیمت کارخانه‌ای خودرو مرتب تغییر می‌کند، دقت آن به‌مرور کاهش می‌یابد. مدلی که تعداد خودروهای خانوار را با نوع و ارزش خودروی نوشماره ترکیب کند، می‌تواند یارانه را دقیق‌تر هدف‌گیری کند.
با این حال، اجرای چنین مدلی به دسترسی قانونی و دقیق به اطلاعات مالکیت خودرو، تعریف شفاف «خودروی اقتصادی»، امکان اعتراض خانوارها به اطلاعات اشتباه و به‌روزرسانی منظم معیارهای قیمتی نیاز دارد.
مهم‌تر اینکه این مدل نباید به این تصور منجر شود که تمام خانوارهای بدون خودرو باید از حمایت انرژی محروم بمانند. مسئله بزرگ‌تر همچنان نحوه توزیع کل یارانه بنزین میان دارندگان خودرو، خانوارهای فاقد خودرو و ناوگان خدماتی است.
جمع‌بندی؛ مسئله اصلی خودرو نیست، نحوه توزیع یارانه بنزین است
آخرین اطلاعیه شرکت ملی پخش نشان می‌دهد حذف عمومی سهمیه خودروهای نوشماره اعلام نشده و سهمیه خودروهای سواری شخصی مشمول همچنان ۶۰ لیتر بنزین ۱۵۰۰ تومانی و ۵۰ لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومانی است. در عین حال، سقف یک میلیارد تومانی خودروهای تازه‌تولید داخل به دلیل افزایش قیمت بازار در حال بازنگری است.
این بازنگری فرصتی است تا دولت به‌جای صرفاً افزایش یک عدد، معیار تخصیص یارانه را دقیق‌تر کند. «تنها خودروی خانوار بودن» و «قرارگرفتن خودرو در گروه اقتصادی» می‌توانند دو معیار قابل بررسی باشند؛ مشروط بر آنکه تعریف خودرو اقتصادی شفاف باشد و اطلاعات مالکیت خانوار نیز به‌صورت دقیق و قابل اعتراض در اختیار سیاست‌گذار قرار گیرد.
در نهایت، پرسش اصلی سیاست بنزین این نیست که کدام مدل خودرو سهمیه بگیرد؛ پرسش بنیادی‌تر این است که یارانه محدود بنزین با چه سازوکاری باید میان خانوارها توزیع شود تا هم مصرف کنترل شود و هم هزینه اصلاح سیاست به شکل نامتناسب بر خانوارهای وابسته به خودرو تحمیل نشود.
سوالات پرتکرار درباره سهمیه بنزین خودروهای نوشماره
آیا سهمیه بنزین همه خودروهای نوشماره حذف شده است؟
خیر. شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی حذف عمومی سهمیه خودروهای نوشماره را تأیید نکرده است. برای خودروهای تازه‌تولید داخل، سقف قیمتی یک میلیارد تومان مطرح بوده و افزایش این سقف اکنون در دست بررسی است.
سهمیه بنزین خودروهای شخصی در سال ۱۴۰۵ چقدر است؟
برای خودروهای سواری شخصی مشمول، سهمیه ماهانه شامل ۶۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان است.
قیمت بنزین آزاد یا نرخ سوم در شهریور ۱۴۰۵ چقدر است؟
نرخ سوم بنزین از ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ از لیتری ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان افزایش یافته است.
آیا سقف یک میلیارد تومان برای خودروهای نوشماره تغییر کرده است؟
تا زمان این به‌روزرسانی، سقف جدیدی به‌عنوان تصمیم نهایی اعلام نشده است. شرکت ملی پخش اعلام کرده افزایش سقف یک میلیارد تومان به دلیل تغییر قیمت خودروها در کارگروه مربوط در دست بررسی است.
آیا خودروی دوم خانواده سهمیه ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی می‌گیرد؟
براساس اطلاعیه منتشرشده شرکت ملی پخش، خودروی دوم به بعد مالکان چندخودرویی در گروه مستثنا از سهمیه نرخ اول و دوم قرار گرفته است.
منابع
شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران
اطلاعیه درباره سهمیه بنزین خودروهای نوشماره و بازنگری سقف یک میلیارد تومان
شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی / وزارت نفت
آمار مصرف بنزین شرکت ملی پخش
آمار مصرف هشت روز نخست شهریور ۱۴۰۵؛ میانگین روزانه بیش از ۱۴۸ میلیون لیتر
گزارش مالکیت خودرو و یارانه بنزین
اظهارات نمایندگان مجلس درباره مالکیت خودرو در دهک‌های درآمدی
داده‌های استفاده از کارت سوخت شخصی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟