بازار جهانی غذا در سالهای اخیر طعم تلخ شوکهای متوالی را چشیده است؛ از همهگیری کرونا و جنگ اوکراین گرفته تا بحران انرژی و اختلال در زنجیره تامین. اما اکنون تهدیدی تازه و شاید جدیتر از همه، در افق نمایان شده است؛ تهدیدی که ریشه در اعماق اقیانوس آرام دارد. نشانههای فزاینده از شکلگیری یک اِلنینوی بسیار قوی در نیمه دوم سال ۲۰۲۶، تحلیلگران اقتصادی و اقلیمشناسان را به این نتیجه رسانده که جهان ممکن است با یکی از شدیدترین رخدادهای اقلیمی بیش از یک قرن اخیر مواجه شود.
برآوردهای موسسه گلدمن ساکس نشان میدهد در صورت تحقق این سناریو، قیمت جهانی کالاهای غذایی به طور متوسط ۱۵.۸ درصد افزایش خواهد یافت و آثار آن تا سال ۲۰۲۸ در بازارها باقی میماند. این در حالی است که همافزایی گرمایش بیسابقه زمین، محدودیت عرضه کودهای شیمیایی و اختلالات ژئوپلیتیکی در مسیرهای دریایی، میتواند فشار را بر امنیت غذایی جهان به سطحی بیسابقه برساند. در این گزارش، ابعاد مختلف این بحران قریبالوقوع و پیامدهای آن برای اقتصاد ایران را واکاوی میکنیم.
۵ زنجیره تأثیر اِلنینو بر امنیت غذایی جهان
۱. کاهش تولید برنج در آسیای جنوبشرقی: اِلنینو معمولاً با کاهش بارندگی در آسیای جنوبشرقی همراه است؛ منطقهای که سهم بزرگی از تولید برنج جهان را در اختیار دارد. تجربه اِلنینوهای ۱۹۹۷ و ۲۰۱۵ نشان داده است که کاهش بارندگی در این منطقه میتواند تولید برنج را تا ۱۵ درصد کاهش دهد. با توجه به اینکه برنج غذای اصلی بیش از نیمی از جمعیت جهان است، هرگونه کاهش در تولید آن، پیامدهای مستقیمی بر امنیت غذایی در کشورهای در حال توسعه خواهد داشت.
۲. افزایش ۱۵.۸ درصدی قیمت جهانی کالاهای اساسی: تحلیلگران گلدمن ساکس برآورد کردهاند که یک اِلنینوی بسیار قوی میتواند قیمت جهانی کالاهای غذایی را به طور میانگین ۱۵.۸ درصد افزایش دهد. این افزایش قیمت بیشترین تأثیر را بر محصولات حساس به تغییرات اقلیمی مانند قهوه، شکر، روغنهای گیاهی و برنج خواهد داشت. با توجه به اینکه شاخص قیمت مواد غذایی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) در حال حاضر در سطوح بالایی قرار دارد، این جهش میتواند فشار تورمی جدیدی بر اقتصاد جهانی وارد کند.
۳. تداوم شوک تورمی تا سال ۲۰۲۸: یکی از نگرانکنندهترین جنبههای اِلنینوی پیشرو، تداوم آثار آن در بلندمدت است. بر اساس مدلهای اقتصادی، آثار افزایش قیمت ناشی از این پدیده اقلیمی تا نیمه دوم سال ۲۰۲۸ در بازارهای جهانی باقی خواهد ماند. این بدان معناست که اقتصاد جهانی با یک دوره چهارساله فشار تورمی در بخش غذا مواجه خواهد شد که میتواند برنامههای مهار تورم بانکهای مرکزی را با چالش جدی مواجه کند.
۴. فشار مضاعف بر کشورهای واردکننده خالص مواد غذایی: کشورهای واردکننده خالص مواد غذایی، به ویژه در خاورمیانه و شمال آفریقا، بیش از دیگران در معرض آسیبپذیری ناشی از این شوک قرار دارند. برای این کشورها که بخش قابلتوجهی از نیازهای غذایی خود را از طریق واردات تأمین میکنند، افزایش قیمتهای جهانی با کاهش ارزش پول ملی و افزایش هزینههای تأمین مالی همراه میشود. این ترکیب میتواند به تشدید کسری بودجه و افزایش بدهیهای خارجی منجر شود.
۵. تهدید تولید داخلی ایران در کنار افزایش قیمتهای جهانی: برای ایران، تهدید اِلنینو دووجهی است. از یک سو، افزایش قیمت جهانی کالاهای اساسی هزینه واردات نهادههای دامی، روغن خام و دانههای روغنی را افزایش میدهد. از سوی دیگر، در صورت تأثیرگذاری این پدیده بر الگوی بارش کشور، تولید داخلی محصولات کشاورزی نیز ممکن است با کاهش مواجه شود. با توجه به اینکه ایران در سالهای اخیر با خشکسالیهای مکرر دستوپنجه نرم میکند، ترکیب کاهش تولید داخلی و افزایش قیمتهای جهانی میتواند فشار بیسابقهای بر امنیت غذایی کشور وارد کند.
آیا جهان برای عبور از طوفان اِلنینو آماده است؟
آنچه امروز بازار جهانی غذا را تهدید میکند، فراتر از یک نوسان اقلیمی معمولی است. همافزایی تغییرات اقلیمی، شکنندگی زنجیره تأمین جهانی و نااطمینانیهای ژئوپلیتیکی، شرایطی بیسابقه را ایجاد کرده که میتواند به بحرانی پایدار در امنیت غذایی منجر شود. تجربه کشورهایی مانند استرالیا که پس از اِلنینوی ۲۰۱۵ با سرمایهگذاری در سامانههای پیشآگاهی، بذرهای مقاوم به خشکی و مدیریت هوشمند آب، توانستند تابآوری خود را افزایش دهند، نشان میدهد که سیاستهای پیشگیرانه نقش تعیینکنندهای در کاهش آسیبها دارد. برای ایران نیز این هشدار جدی است که افزایش بهرهوری در تولید داخلی، کاهش وابستگی به واردات، سرمایهگذاری در کشاورزی مقاوم به تغییرات اقلیمی و تقویت ذخایر راهبردی، بیش از هر زمان دیگری به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است. آینده نشان خواهد داد که آیا سیاستگذاران جهان، از جمله ایران، بهموقع برای عبور از این طوفان اقلیمی-اقتصادی چارهاندیشی خواهند کرد یا اینکه شاهد تکرار تجربه تلخ بحرانهای غذایی گذشته خواهیم بود.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟