توسعه اقتصادی بدون چاپ پول؛ تأمین مالی بازسازی ایران از کجا؟

توسعه اقتصادی بدون چاپ پول دقیقاً یعنی چه؟

اصطلاح «چاپ پول» فقط به انتشار اسکناس تازه اشاره ندارد. هرگاه کسری دولت، زیان بانک‌ها یا تسهیلات تکلیفی در نهایت با افزایش بدهی به بانک مرکزی و رشد پایه پولی پوشش داده شود، تأمین مالی وارد مسیر پولی شده است.

بازسازی پس از جنگ به منابع بزرگی برای زیرساخت، انرژی، مسکن، حمل‌ونقل، تولید و خدمات عمومی نیاز دارد. اگر این منابع بدون افزایش متناظر ظرفیت تولید وارد اقتصاد شوند، ابتدا قیمت دارایی‌ها و نهاده‌های ساخت بالا می‌رود و سپس هزینه بازسازی بیشتر می‌شود. به همین دلیل، کیفیت منبع مالی به‌اندازه مقدار آن اهمیت دارد.

تعریف توسعه اقتصادی و نسبت آن با هدف رشد متوسط ۸ درصد برنامه هفتم در گزارش توسعه اقتصادی چیست و رشد ۸ درصد برنامه هفتم در جنگ اقتصادی شدنی است؟ بررسی شده است؛ این گزارش فقط بر چگونگی تأمین مالی بازسازی بدون تشدید فشار پولی تمرکز دارد.

چرا مسیر تأمین مالی بازسازی برای ایران حیاتی است؟

داده‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد نقدینگی در پایان اسفند ۱۴۰۴ به ۱۵۵ هزار و ۸۱۲٫۲ هزار میلیارد ریال، معادل حدود ۱۵ هزار و ۵۸۱ همت، رسیده است. رشد دوازده‌ماهه نقدینگی نیز ۵۳٫۳ درصد بود؛ در حالی که این نرخ در پایان سال ۱۴۰۳ معادل ۲۹٫۱ درصد گزارش شده بود.

پایه پولی نیز در پایان سال ۱۴۰۴ به ۲۱ هزار و ۹۵۹٫۳ هزار میلیارد ریال، معادل حدود ۲ هزار و ۱۹۶ همت، رسید و نسبت به اسفند ۱۴۰۳ حدود ۶۱٫۵ درصد افزایش یافت. بانک مرکزی بخش بزرگی از رشد پایه پولی را به افزایش خالص دارایی‌های خارجی و آثار تغییر نرخ تسعیر نسبت داده است؛ بنابراین نمی‌توان تمام افزایش پایه پولی را مستقیماً استقراض بودجه‌ای دولت نامید.

با این حال، رشد هم‌زمان پایه پولی و نقدینگی نشان می‌دهد ظرفیت اقتصاد برای پذیرش یک موج اعتباری تازه محدود است. اگر هزینه بازسازی به شبکه بانکی تحمیل شود و بانک‌ها برای اجرای آن به منابع بانک مرکزی متکی شوند، فشار تورمی می‌تواند بخش مهمی از قدرت خرید منابع تخصیص‌یافته را از بین ببرد.

از سوی دیگر، بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، رشد اقتصادی سال ۱۴۰۴ با احتساب نفت فقط ۰٫۲ درصد و بدون نفت منفی ۰٫۳ درصد بود. این فاصله میان رشد محدود تولید و افزایش سریع متغیرهای پولی، ضرورت استفاده از منابع واقعی و غیرپولی را بیشتر می‌کند.

تأمین مالی بازسازی از کجا می‌تواند انجام شود؟

هیچ ابزار واحدی توان تأمین تمام هزینه بازسازی را ندارد. راه کم‌ریسک‌تر، ساخت یک سبد مالی است که منابع بودجه، بازار سرمایه، دارایی‌های عمومی و سرمایه بخش خصوصی را ترکیب کند و وابستگی به ترازنامه بانک‌ها را پایین نگه دارد.

• ۱. مالیات پایدار با حفاظت از تولید

  مالیات، منابع موجود اقتصاد را به بودجه منتقل می‌کند و برخلاف استقراض از بانک مرکزی، مستقیماً پایه پولی را افزایش نمی‌دهد. ظرفیت اصلی باید از کاهش فرار مالیاتی، حذف معافیت‌های غیرضروری، مالیات بر فعالیت‌های غیرمولد و تکمیل پایگاه‌های اطلاعاتی به دست آید؛ نه افزایش فشار بر تولیدکنندگان شفاف و حقوق‌بگیران.

• ۲. اوراق بازسازی با پروژه و منبع بازپرداخت مشخص

  دولت می‌تواند برای پروژه‌های قابل سنجش، اوراق بلندمدت منتشر کند؛ مشروط به اینکه پروژه، زمان‌بندی و محل بازپرداخت آن روشن باشد. اوراقی که صرف هزینه جاری شوند یا عمدتاً توسط بانک‌های نیازمند منابع بانک مرکزی خریداری شوند، می‌توانند به پولی‌سازی غیرمستقیم کسری منجر شوند.

• ۳. صندوق پروژه و بازار سرمایه

  صندوق پروژه، صکوک، افزایش سرمایه شرکت‌ها و تأمین مالی جمعی می‌توانند پس‌انداز موجود را به طرح‌های مشخص منتقل کنند. مزیت این مسیر، اتصال مستقیم‌تر سرمایه‌گذار به پروژه است. شرط موفقیت آن نیز انتشار صورت‌های مالی، گزارش پیشرفت و سازوکار خروج سرمایه‌گذار است.

• ۴. مشارکت عمومی‌ـ‌خصوصی

  بخش خصوصی می‌تواند در ساخت یا بهره‌برداری از نیروگاه، راه، انبار، زیرساخت لجستیک و پروژه‌های شهری مشارکت کند. دولت باید زمین، مجوز یا تضمین حداقلی ارائه دهد و سرمایه‌گذار هزینه ساخت و بهره‌برداری را بر عهده بگیرد. تضمین‌های نامحدود دولتی می‌توانند بدهی پنهان ایجاد کنند و باید در بودجه افشا شوند.

• ۵. مولدسازی واقعی دارایی‌های دولت

  زمین، ساختمان و شرکت‌های غیرفعال دولت می‌توانند به منبع بازسازی تبدیل شوند؛ اما فروش دارایی برای پرداخت هزینه جاری، فقط یک درآمد موقت است. مولدسازی زمانی توسعه‌ای است که منابع حاصل از آن به دارایی مولد جدید یا زیرساخت جایگزین منتقل شود.

• ۶. صندوق توسعه ملی با قرارداد بازگشت منابع

  منابع صندوق توسعه ملی می‌تواند برای پروژه‌های ارزی یا دارای درآمد قابل بازپرداخت استفاده شود. برداشت بلاعوض برای هزینه جاری، ذخیره بین‌نسلی را کاهش می‌دهد. استفاده توسعه‌ای از صندوق باید به پروژه، دوره تنفس، نرخ بازگشت و جریان درآمدی مشخص متصل باشد.

• ۷. سرمایه خارجی، تهاتر فنی و تأمین مالی صادراتی

  سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و اعتبار تأمین‌کنندگان می‌تواند منابع و فناوری را هم‌زمان وارد پروژه کند. تحریم، ریسک سیاسی و محدودیت انتقال پول ظرفیت این مسیر را کاهش داده است؛ اما قراردادهای پروژه‌محور، تهاتر تجهیزات و بازپرداخت از محل صادرات همان پروژه می‌تواند بخشی از محدودیت را کم کند.

کدام روش‌های تأمین مالی واقعاً غیرتورمی‌اند؟

هیچ روش تأمین مالی در همه شرایط کاملاً بدون اثر تورمی نیست. معیار اصلی این است که منابع از پس‌انداز و درآمد موجود تأمین می‌شود یا از خلق اعتبار تازه. همچنین باید دید پول به افزایش عرضه و ظرفیت تولید می‌رسد یا صرف هزینه‌های جاری می‌شود.

ابزارهای زنجیره تولید چه سهمی در تأمین مالی دارند؟

اوراق گام، برات الکترونیکی، فاکتورینگ و کارت رفاهی متصل از ابزارهای تأمین مالی زنجیره‌ای هستند. این ابزارها به بنگاه اجازه می‌دهند به‌جای دریافت کامل وجه نقد، اعتبار قابل انتقال یا مطالبه خود را در زنجیره تولید استفاده کند.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده به نقل از بانک مرکزی، مجموع عملکرد این ابزارها در سه‌ماهه نخست ۱۴۰۵ از ۹۱ همت عبور کرد. در این دوره حدود ۵۷٫۴ همت برات الکترونیکی، ۲۶٫۴ همت اوراق گام، ۵٫۷ همت کارت رفاهی متصل به اوراق گام و ۱٫۷ همت فاکتورینگ صادر شد.

هدف‌گذاری اولیه سال ۱۴۰۵ برای این مجموعه ابزارها ۶۷۰ همت بود. با این حال، عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، در ۲ شهریور ۱۴۰۵ از برنامه تأمین مالی ۷۰۰ هزار میلیارد تومانی تولید با ابزارهای غیرپولی خبر داد. این عدد جدید، برنامه اعلامی است و نباید با عملکرد محقق‌شده اشتباه گرفته شود.

این ابزارها بیشتر برای سرمایه در گردش بنگاه‌ها مناسب‌اند و به‌تنهایی نمی‌توانند هزینه پروژه‌های بزرگ نیروگاهی، حمل‌ونقل یا بازسازی شهری را پوشش دهند. نقش اصلی آن‌ها آزاد کردن منابع نقدی برای بخش‌هایی است که به سرمایه‌گذاری بلندمدت نیاز دارند.

چرا انتشار اوراق همیشه به معنای تأمین مالی غیرتورمی نیست؟

اوراق زمانی منابع واقعی جذب می‌کند که مردم، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، شرکت‌ها یا سرمایه‌گذاران نهادی آن را از محل پس‌انداز موجود بخرند. در این حالت، قدرت خرید از خریدار اوراق به دولت منتقل می‌شود و پایه پولی مستقیماً افزایش نمی‌یابد.

اما اگر بانک‌ها خریدار اصلی اوراق باشند و برای تأمین وجه به اضافه‌برداشت یا اعتبار بانک مرکزی متکی شوند، اثر نهایی می‌تواند به رشد پایه پولی منجر شود. در چنین شرایطی فقط نام ابزار تغییر کرده و کسری بودجه همچنان از کانال پولی تأمین شده است.

برای تشخیص این تفاوت باید ترکیب خریداران اوراق، میزان نگهداری اوراق در شبکه بانکی و روند بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی منتشر شود. اعلام رقم کل فروش اوراق به‌تنهایی برای اثبات غیرتورمی بودن آن کافی نیست.

صندوق توسعه ملی چگونه باید وارد بازسازی شود؟

صندوق توسعه ملی از محل سهمی از درآمدهای نفت و گاز شکل گرفته و وظیفه آن تبدیل بخشی از ثروت زیرزمینی به سرمایه ماندگار است. استفاده از صندوق برای بازسازی زمانی با مأموریت آن سازگار است که منابع به پروژه‌ای مولد، درآمدزا و بازگشت‌پذیر اختصاص یابد.

• پروژه باید جریان درآمدی داشته باشد

  نیروگاه، پالایشگاه، بندر یا مسیر حمل‌ونقل می‌تواند از محل فروش خدمات یا محصول، منابع دریافتی را بازپرداخت کند.

• برداشت بودجه‌ای نباید بلاعوض باشد

  تبدیل منابع صندوق به هزینه جاری، ذخیره بین‌نسلی را کاهش می‌دهد و ظرفیت تأمین مالی سال‌های بعد را محدود می‌کند.

• ریسک ارزی باید از ابتدا مشخص شود

  اگر تسهیلات ارزی به پروژه‌ای با درآمد ریالی داده شود، جهش نرخ ارز می‌تواند بازپرداخت را ناممکن کند و بدهی تازه‌ای برای دولت بسازد.

بازسازی باید با چه ترتیبی تأمین مالی شود؟

همه پروژه‌ها نباید از یک منبع پول بگیرند. انتخاب ابزار باید بر اساس نوع پروژه و توان بازپرداخت انجام شود.

سه شاخص برای تشخیص پولی‌شدن بازسازی

• روند پایه پولی و نقدینگی

  اگر با شروع هزینه‌های بازسازی، رشد پایه پولی و نقدینگی دوباره شتاب بگیرد، بخشی از منابع احتمالاً وارد کانال پولی شده است.

• ترکیب خریداران اوراق

  افزایش سهم بانک‌های وابسته به منابع بانک مرکزی، ریسک پولی‌شدن اوراق را بالا می‌برد. حضور سرمایه‌گذاران غیربانکی نشانه سالم‌تری است.

• سهم هزینه جاری از منابع بازسازی

  منابعی که با نام بازسازی جذب می‌شوند باید به دارایی و ظرفیت تولید جدید تبدیل شوند. انتقال آن‌ها به حقوق، یارانه یا هزینه‌های جاری، بازپرداخت آینده را دشوار می‌کند.

جمع‌بندی؛ بازسازی به پول نیاز دارد، اما نه هر نوع پول

توسعه اقتصادی بدون چاپ پول به معنای بازسازی بدون منابع مالی نیست. معنای آن انتخاب کانال‌هایی است که پس‌انداز موجود، دارایی عمومی، سرمایه خصوصی و درآمد آینده پروژه را به سرمایه‌گذاری امروز متصل کنند.

مالیات پایدار، اوراق با خریدار واقعی، صندوق پروژه، مشارکت عمومی‌ـ‌خصوصی، مولدسازی، صندوق توسعه ملی و ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید می‌توانند اجزای این سبد باشند. در مقابل، تسهیلات تکلیفی بدون منبع، اضافه‌برداشت بانک‌ها و استقراض مستقیم از بانک مرکزی سریع‌ترین مسیر انتقال هزینه بازسازی به تورم هستند.

برنامه ۷۰۰ همتی ابزارهای تأمین مالی غیرپولی می‌تواند بخشی از فشار سرمایه در گردش تولید را کم کند، اما جای منابع بلندمدت زیرساخت را نمی‌گیرد. شرط موفقیت، تفکیک پروژه‌های اجتماعی از پروژه‌های درآمدزا، انتشار عمومی جریان منابع و سنجش ماهانه اثر آن بر ترازنامه بانک‌ها و بانک مرکزی است.

پرسش‌های پرتکرار درباره تأمین مالی بازسازی بدون چاپ پول

منابع داده‌های گزارش

• ایرنا به نقل از بانک مرکزی؛ نقدینگی و پایه پولی در پایان سال ۱۴۰۴
• بانک مرکزی؛ آمار متغیرهای پولی و اعتباری
• بانک مرکزی؛ تحلیل تحولات پایه پولی و نقدینگی
• رشد اقتصادی سال ۱۴۰۴ بر پایه گزارش مرکز آمار ایران
• ایرنا به نقل از بانک مرکزی؛ عملکرد ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید در بهار ۱۴۰۵
• راه پرداخت؛ جزئیات ۹۱ همت تأمین مالی زنجیره تولید
• پایگاه اطلاع‌رسانی دولت؛ برنامه ۷۰۰ همتی تأمین مالی تولید بدون اتکا به چاپ پول
• بانک جهانی؛ گزارش Macro Poverty Outlook ایران، آوریل ۲۰۲۶