ابرچالشهای اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ دیگر فقط مجموعهای از هشدارهای کلی نیستند؛ هرکدام عددی دارند که ابعاد مسئله را روشنتر میکند. کسری بودجه در لایحه ۱۴۰۵ به حدود ۹۴۰ همت رسیده، تورم نقطهبهنقطه مرداد ۸۹ درصد ثبت شده، نقدینگی در پایان ۱۴۰۴ بیش از ۵۳ درصد رشد کرده و تشکیل سرمایه ثابت نیز ۱۱.۹ درصد کاهش یافته است. در کنار این چهار شاخص، ناترازی انرژی، بحران آب، فشار صندوقهای بازنشستگی و افزایش بیکاری، هشت مسئله ساختاری اقتصاد ایران را در سال ۱۴۰۵ شکل دادهاند.
ابرچالشهای اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ کداماند؟
برای پاسخ به این سؤال، صرف نامبردن از تورم، بودجه یا انرژی کافی نیست. در این گزارش، هشت مسئله ساختاری اقتصاد ایران با یک یا چند متریک قابلاندازهگیری کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. این فهرست «رتبهبندی رسمی دولت» نیست و ترتیب آن نیز به معنای وجود یک شاخص علمی واحد برای تعیین اهمیت مسائل نیست؛ هدف، نشاندادن اندازه هر مسئله و ارتباط آن با تورم، رشد اقتصادی، سرمایهگذاری و معیشت خانوار است.
فشارهای خارجی نیز میتوانند تقریباً همه این متغیرها را تشدید کنند. چارسو اقتصاد سازوکار این فشار را در گزارش جنگ اقتصادی چیست و چگونه بر اقتصاد ایران اثر میگذارد؟ بررسی کرده است؛ با این حال، شوک خارجی جایگزین بررسی ناترازیهای داخلی نیست.
| ابرچالش | آخرین متریک قابل استناد | دوره آماری | اثر اصلی |
|---|---|---|---|
| کسری و ناترازی بودجه | کسری عملیاتی ۶۱۵ همت؛ مجموع کسری عملیاتی و سرمایهای حدود ۹۴۰ همت | لایحه بودجه ۱۴۰۵ | بدهی، فشار مالی و ریسک تورم |
| تورم مزمن | ۸۹٪ نقطهای؛ ۶۹.۹٪ سالانه | مرداد ۱۴۰۵، مرکز آمار | افت قدرت خرید و نااطمینانی |
| ناترازی انرژی | یارانه انرژی معادل حدود ۲۶.۱٪ GDP؛ یارانه پنهان ۱۱۱ میلیارد دلار | اسناد پشتیبان بودجه ۱۴۰۵ / برآورد ۱۴۰۳ | بودجه، تولید و امنیت انرژی |
| رشد نقدینگی | ۱۵٬۵۸۱.۲ همت؛ رشد سالانه ۵۳.۳٪ | اسفند ۱۴۰۴ | فشار پولی و تورمی |
| افت رشد و سرمایهگذاری | رشد GDP منفی ۰.۷٪؛ تشکیل سرمایه ثابت منفی ۱۱.۹٪ | سال ۱۴۰۴ | کاهش ظرفیت تولید آینده |
| ناترازی آب | منابع تجدیدپذیر کمتر از ۷۰ میلیارد مترمکعب؛ نسبت مصرف به منابع حدود ۹۱٪ | اسناد پشتیبان بودجه ۱۴۰۵ | کشاورزی، صنعت و زیستپذیری |
| صندوقهای بازنشستگی | بیش از دو سوم اعتبارات هزینهای دولت مرتبط با حقوق، مزایا و مستمریها | لایحه بودجه ۱۴۰۵ | فشار فزاینده بر بودجه عمومی |
| بازار کار | بیکاری ۹.۱٪؛ بیکاری جوانان ۲۳.۴٪؛ کاهش حدود ۴۵۰ هزار شاغل | بهار ۱۴۰۵ | درآمد خانوار و مشارکت اقتصادی |
کسری بودجه ۱۴۰۵؛ حفره ۹۴۰ همتی از کجا آمده است؟
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره لایحه بودجه ۱۴۰۵، کسری تراز عملیاتی حدود ۶۱۵ همت و تراز سرمایهای حدود منفی ۳۲۵ همت است. مجموع این دو شکاف به حدود ۹۴۰ همت میرسد که معادل نزدیک به ۱۸ درصد بودجه عمومی سال ۱۴۰۵ است.
این تفکیک مهم است؛ زیرا ۹۴۰ همت را نباید صرفاً «کسری عملیاتی» نامید. کسری عملیاتی همان ۶۱۵ همت است و رقم بزرگتر از جمع تراز عملیاتی و سرمایهای به دست میآید.
گزارش مرکز پژوهشها همچنین نشان میدهد کل منابع مستقیم حاصل از صادرات نفت، گاز و فرآوردههای نفتی در لایحه حدود ۲۶۳ همت است و با احتساب استقراض از صندوق توسعه ملی، اتکای بودجه به نفت و گاز حدود ۱۶ درصد برآورد میشود.
دنیای اقتصاد؛ بررسی گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره کسری بودجه ۱۴۰۵
چرا کسری بودجه به تورم مرتبط میشود؟
اثر کسری به روش تأمین مالی آن بستگی دارد. انتشار اوراق، استقراض، فشار بر شبکه بانکی و استفاده مستقیم یا غیرمستقیم از منابع بانک مرکزی آثار یکسانی ندارند؛ اما هرچه تأمین کسری بیشتر به شبکه پولی منتقل شود، احتمال افزایش فشار بر پایه پولی و نقدینگی نیز بیشتر خواهد شد.
چرا عدد ۹۴۰ همت مهم است؟
زیرا فقط از «کمبود درآمد» صحبت نمیکند؛ بلکه نشان میدهد میان درآمدهای پایدار، هزینههای جاری و منابع سرمایهای بودجه شکاف بزرگی وجود دارد که باید از مسیرهای مالی دیگر پوشش داده شود.
تورم ۸۹ درصدی؛ قدرت خرید خانوار چقدر عقب رفته است؟
آخرین داده رسمی مرکز آمار ایران برای مرداد ۱۴۰۵ نشان میدهد شاخص قیمت مصرفکننده نسبت به مرداد سال قبل ۸۹ درصد افزایش یافته است. تورم ماهانه ۳.۴ درصد و تورم سالانه نیز ۶۹.۹ درصد ثبت شده است.
به زبان ساده، خانوارها برای خرید یک مجموعه مشابه از کالاها و خدمات بهطور متوسط ۸۹ درصد بیشتر از مرداد سال قبل هزینه کردهاند. این رقم «تورم سالانه» نیست؛ بلکه تورم نقطهبهنقطه است.
بانک مرکزی نیز برای همان ماه تورم ماهانه ۳.۷ درصد و تورم نقطهبهنقطه ۸۴.۴ درصد را گزارش کرده است. اختلاف عددی دو نهاد وجود دارد، اما هر دو مجموعه داده از باقیماندن تورم در سطوح بسیار بالا حکایت دارند.
| شاخص تورم مرداد ۱۴۰۵ | مرکز آمار | بانک مرکزی |
|---|---|---|
| تورم ماهانه | ۳.۴٪ | ۳.۷٪ |
| تورم نقطهبهنقطه | ۸۹٪ | ۸۴.۴٪ |
| تورم سالانه | ۶۹.۹٪ | مبنای آماری متفاوت |
دنیای اقتصاد؛ مقایسه آمار تورم مرکز آمار و بانک مرکزی
ناترازی انرژی؛ چرا یارانه ۱۱۱ میلیارد دلاری یک ابرچالش است؟
اسناد پشتیبان لایحه بودجه ۱۴۰۵، نسبت یارانه انرژی به تولید ناخالص داخلی ایران را حدود ۲۶.۱ درصد اعلام کردهاند و آن را بالاترین نسبت در جهان توصیف میکنند. در همین اسناد، یارانه پنهان انرژی در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۱۱ میلیارد دلار برآورد شده است.
مسئله فقط قیمت انرژی نیست. مصرف بنزین از حدود ۲۱ میلیارد لیتر در سال ۱۳۹۰ به بیش از ۴۵ میلیارد لیتر در سال ۱۴۰۳ رسیده و اسناد پشتیبان هشدار میدهند در صورت ادامه روند فعلی، شکاف عرضه و تقاضای گاز تا سال ۱۴۱۰ میتواند به حدود ۱۷۰ میلیارد مترمکعب برسد.
برای همین، ناترازی انرژی همزمان یک مسئله بودجهای، صنعتی و زیرساختی است. چارسو اقتصاد در پرونده ناترازی انرژی ابعاد برق، گاز، بنزین و محدودیت تولید را بهصورت جداگانه دنبال میکند.
اسناد پشتیبان بودجه ۱۴۰۵؛ ناترازی انرژی و آب
نقدینگی ۱۵ هزار و ۵۸۱ همتی؛ سرعت رشد پول چه میگوید؟
بر اساس دادههای منتشرشده از بانک مرکزی، حجم نقدینگی در پایان اسفند ۱۴۰۴ به ۱۵٬۵۸۱.۲ همت رسید؛ رقمی که نسبت به اسفند ۱۴۰۳ حدود ۵۳.۳ درصد افزایش نشان میدهد. رشد پایه پولی نیز در گزارشهای مبتنی بر داده بانک مرکزی حدود ۶۱.۵ درصد اعلام شده است.
این عدد بهتنهایی اثبات نمیکند که تمام تورم ۱۴۰۵ نتیجه رشد نقدینگی است. نرخ ارز، انتظارات تورمی، شوکهای عرضه، جنگ و اختلال تجارت خارجی نیز بر سطح قیمتها اثر میگذارند. اما رشد سریع متغیرهای پولی در اقتصادی که همزمان با کسری بودجه و تورم بالا مواجه است، یکی از مهمترین متغیرهای پایش تورم محسوب میشود.
دادههای بانک مرکزی درباره نقدینگی اسفند ۱۴۰۴
رشد منفی و سقوط سرمایهگذاری؛ زنگ خطر ظرفیت تولید آینده
برآوردهای اولیه بانک مرکزی از حسابهای ملی ۱۴۰۴ نشان میدهد رشد تولید ناخالص داخلی حدود منفی ۰.۷ درصد و رشد اقتصادی بدون نفت حدود منفی ۱.۱ درصد بوده است.
عدد مهمتر برای آینده اقتصاد، تشکیل سرمایه ثابت ناخالص است که حدود ۱۱.۹ درصد کاهش داشته است. کاهش تشکیل سرمایه به این معناست که اقتصاد نهفقط با مسئله تولید امروز، بلکه با ضعف در ایجاد ظرفیت تولید فردا روبهرو است.
افت سرمایهگذاری در ماشینآلات و ساختمان نیز دو بخش مهم این تصویر را تشکیل میدهد. اگر این روند پایدار بماند، دستیابی به نرخهای بالای رشد اقتصادی دشوارتر میشود؛ زیرا افزایش تولید پایدار بدون تجدید ماشینآلات، زیرساخت و سرمایه مولد محدودیت جدی دارد.
چارسو اقتصاد در تحلیل توسعه اقتصادی بدون چاپ پول مسیرهای تأمین مالی سرمایهگذاری بدون تشدید فشار پولی را بررسی کرده است.
بحران آب؛ ایران ۹۱ درصد منابع تجدیدپذیر خود را مصرف میکند
یکی از شدیدترین اعداد این گزارش اصلاً پولی نیست. طبق اسناد پشتیبان بودجه ۱۴۰۵، منابع آب تجدیدپذیر ایران از حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب در دهه ۱۳۷۰ به کمتر از ۷۰ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.
در مقابل، نسبت مصارف به منابع آب تجدیدپذیر به حدود ۹۱ درصد رسیده است؛ در حالی که در همان اسناد، سقف حدود ۴۰ درصد برای پایداری منابع ذکر شده است.
این شکاف آب را از یک مسئله زیستمحیطی به یک محدودیت اقتصادی تبدیل میکند. کشاورزی، صنایع آببر، توسعه شهری و حتی زیرساختهای حملونقل از پیامدهای کاهش منابع و فرونشست زمین تأثیر میپذیرند.
صندوقهای بازنشستگی چگونه به بودجه ۱۴۰۵ فشار میآورند؟
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد بیش از دو سوم اعتبارات هزینهای دولت به حقوق، مزایا و مستمریها اختصاص دارد. بخشی از این فشار به ناترازی صندوقهای بازنشستگی مربوط است؛ صندوقهایی که با کاهش نسبت بیمهپرداز به مستمریبگیر، وابستگی بیشتری به بودجه عمومی پیدا کردهاند.
در لایحه ۱۴۰۵ صدها هزار میلیارد تومان برای جبران ناترازی صندوقها پیشبینی شده است. بنابراین بحران صندوقها را نمیتوان مستقل از مسئله کسری بودجه دید؛ افزایش وابستگی صندوقها مستقیماً انعطاف مالی دولت را کاهش میدهد.
بیکاری ۹.۱ درصدی؛ بازار کار ایران چه تغییری کرده است؟
آخرین گزارش بازار کار مرکز آمار برای بهار ۱۴۰۵ نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر را ۹.۱ درصد نشان میدهد؛ ۱.۸ واحد درصد بیشتر از بهار ۱۴۰۴.
همزمان تعداد شاغلان حدود ۴۵۰ هزار نفر کاهش یافته و نرخ مشارکت اقتصادی نیز با افت ۰.۵ واحد درصدی به ۴۰.۷ درصد رسیده است. نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله نیز ۲۳.۴ درصد گزارش شده است.
ترکیب افزایش بیکاری، کاهش تعداد شاغلان و افت مشارکت اهمیت بیشتری از نگاهکردن صرف به یک نرخ دارد؛ زیرا نشان میدهد هم ظرفیت ایجاد شغل و هم حضور جمعیت در بازار کار تحت فشار قرار گرفته است.
مهر؛ گزارش مرکز آمار از بازار کار بهار ۱۴۰۵
این ۸ ابرچالش چگونه به یکدیگر وصل میشوند؟
اشتباه اصلی در خواندن اقتصاد ایران، بررسی جداگانه این هشت مسئله است. کسری بودجه، نقدینگی، تورم، سرمایهگذاری، انرژی، آب، صندوقهای بازنشستگی و بازار کار حلقههای مستقلی نیستند و میتوانند یکدیگر را تقویت کنند.
۱. بودجه و تأمین مالی
وقتی درآمدهای پایدار هزینههای دولت را پوشش نمیدهند، نیاز به انتشار بدهی، استقراض یا سایر روشهای تأمین مالی افزایش پیدا میکند.
۲. نقدینگی و تورم
اگر بخشی از فشار مالی از مسیر شبکه بانکی و منابع پولی منتقل شود، رشد نقدینگی میتواند همراه با سایر شوکها به ماندگاری تورم کمک کند.
۳. تورم و سرمایهگذاری
تورم بالا و نااطمینانی، محاسبه بازده واقعی پروژههای بلندمدت را دشوار میکند و میتواند افق تصمیمگیری بنگاهها را کوتاهتر کند.
۴. انرژی و آب
حتی با اصلاح متغیرهای پولی، کمبود برق، گاز و آب میتواند سقفی فیزیکی برای افزایش تولید ایجاد کند.
۵. رشد و اشتغال
افت سرمایهگذاری امروز میتواند ظرفیت تولید و ایجاد شغل در سالهای آینده را محدود کند؛ در نتیجه فشار بازار کار و بودجه رفاهی دوباره افزایش مییابد.
کدام اعداد اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ از همه مهمترند؟
اگر قرار باشد تصویر این گزارش به چند عدد فشرده شود، هشت شاخص زیر ارزش پایش مداوم دارند:
۹۴۰ همت
برآورد مجموع کسری تراز عملیاتی و سرمایهای در لایحه بودجه ۱۴۰۵.
۸۹ درصد
تورم نقطهبهنقطه مرداد ۱۴۰۵ طبق مرکز آمار ایران.
۵۳.۳ درصد
رشد نقدینگی در اسفند ۱۴۰۴ نسبت به اسفند سال قبل.
۱۱.۹- درصد
رشد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در سال ۱۴۰۴.
۲۶.۱ درصد GDP
نسبت برآوردی یارانه انرژی به تولید ناخالص داخلی در اسناد پشتیبان بودجه.
۹۱ درصد
نسبت مصرف به منابع آب تجدیدپذیر کشور در اسناد پشتیبان بودجه.
بیش از دو سوم
سهم حقوق، مزایا و مستمریها از اعتبارات هزینهای دولت طبق گزارش بررسی بودجه.
۹.۱ درصد
نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در بهار ۱۴۰۵.
ابرچالشهای اقتصاد ایران چه معنایی برای رشد ۸ درصدی دارند؟
هدف رشد اقتصادی ۸ درصدی برنامه هفتم را باید در کنار این اعداد خواند. اقتصادی که در ۱۴۰۴ رشد منفی و افت دو رقمی تشکیل سرمایه را تجربه کرده، برای رسیدن به رشد پایدار بالا به افزایش سرمایهگذاری واقعی، بهرهوری، ثبات اقتصاد کلان و رفع محدودیتهای انرژی و زیرساخت نیاز دارد.
به همین دلیل، تحقق رشد بالا فقط با افزایش منابع مالی روی کاغذ اتفاق نمیافتد. کیفیت تأمین مالی و جهت حرکت سرمایه اهمیت تعیینکننده دارد؛ بهخصوص اگر تأمین منابع جدید خود به افزایش فشار پولی و تورم منجر شود.
جمعبندی؛ اقتصاد ایران با یک بحران روبهرو نیست
تصویر اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ یک پیام روشن دارد: مسئله اصلی، وجود یک بحران منفرد نیست؛ بلکه اتصال چند ناترازی به یکدیگر است. بودجه با شکاف حدود ۹۴۰ همتی مواجه است، تورم نقطهای به ۸۹ درصد رسیده، نقدینگی بیش از ۵۳ درصد رشد کرده و تشکیل سرمایه ۱۱.۹ درصد کاهش یافته است.
در لایه زیرساختی نیز یارانه عظیم انرژی، مصرف ۹۱ درصدی منابع آب تجدیدپذیر، فشار صندوقهای بازنشستگی و تضعیف بازار کار، ظرفیت اصلاح سریع اقتصاد را محدود میکنند.
بنابراین «ابرچالشهای اقتصاد ایران» را بهتر است نه به شکل هشت بحران مستقل، بلکه بهعنوان یک شبکه بههمپیوسته دید: کسری بودجه میتواند فشار تأمین مالی ایجاد کند؛ فشار پولی میتواند تورم را تقویت کند؛ تورم و نااطمینانی سرمایهگذاری را محدود میکنند؛ و افت سرمایهگذاری در کنار کمبود آب و انرژی، ظرفیت رشد و اشتغال آینده را پایین میآورد.
سوالات پرتکرار درباره ابرچالشهای اقتصاد ایران
مهمترین ابرچالشهای اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ چیست؟
کسری بودجه، تورم بالا، رشد سریع نقدینگی، ناترازی انرژی، افت سرمایهگذاری، بحران آب، ناترازی صندوقهای بازنشستگی و وضعیت بازار کار از مهمترین مسائل ساختاری قابلاندازهگیری اقتصاد ایران در ۱۴۰۵ هستند.
کسری بودجه ۱۴۰۵ چقدر است؟
بر اساس بررسی مرکز پژوهشهای مجلس از لایحه بودجه، کسری تراز عملیاتی حدود ۶۱۵ همت و تراز سرمایهای حدود منفی ۳۲۵ همت است که مجموع آنها به حدود ۹۴۰ همت میرسد. این رقم مربوط به لایحه و برآورد بودجهای است، نه عملکرد نهایی سال.
تورم ایران در ۱۴۰۵ چقدر است؟
آخرین داده رسمی در دسترس مرکز آمار برای مرداد ۱۴۰۵، تورم ماهانه ۳.۴ درصد، تورم نقطهبهنقطه ۸۹ درصد و تورم سالانه ۶۹.۹ درصد را نشان میدهد.
نقدینگی ایران چقدر شده است؟
حجم نقدینگی در پایان اسفند ۱۴۰۴ به حدود ۱۵٬۵۸۱.۲ همت رسید که ۵۳.۳ درصد بیشتر از اسفند ۱۴۰۳ بود.
ناترازی انرژی ایران یعنی چه؟
ناترازی انرژی به شکاف ساختاری میان عرضه و مصرف برق، گاز و فرآوردههای نفتی و همچنین پیامدهای مالی نظام یارانهای انرژی اشاره دارد. اسناد پشتیبان بودجه، نسبت یارانه انرژی به GDP را حدود ۲۶.۱ درصد برآورد کردهاند.
وضعیت سرمایهگذاری در اقتصاد ایران چگونه است؟
برآورد اولیه بانک مرکزی نشان میدهد تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۱.۹ درصد کاهش یافته است؛ شاخصی که درباره ظرفیت تولید اقتصاد در سالهای آینده اهمیت زیادی دارد.
نرخ بیکاری ایران در ۱۴۰۵ چقدر است؟
مرکز آمار نرخ بیکاری بهار ۱۴۰۵ را ۹.۱ درصد اعلام کرده است. نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله نیز ۲۳.۴ درصد بوده است.
آیا تحریم علت همه مشکلات اقتصاد ایران است؟
خیر. تحریم، جنگ و محدودیت تجارت خارجی میتوانند تورم، نرخ ارز، بودجه و سرمایهگذاری را تحت فشار قرار دهند؛ اما کسری ساختاری بودجه، مشکلات نظام بانکی، رشد نقدینگی، ناترازی انرژی، آب و صندوقهای بازنشستگی نیز عوامل داخلی مستقلی هستند که باید جداگانه بررسی شوند.
منابع دادههای گزارش
مرکز پژوهشهای مجلس / دنیای اقتصاد
مرکز آمار و بانک مرکزی / دنیای اقتصاد
سازمان برنامه و بودجه / دنیای اقتصاد
بانک مرکزی
حسابهای ملی بانک مرکزی
مرکز آمار ایران
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟