بازار سرمایه در هفتههای اخیر یکی از سریعترین دورههای رشد خود را پشت سر گذاشته است. شاخص کل بورس تهران در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ با رشد ۹۷ هزار واحدی، معادل ۱.۵ درصد، به ۶ میلیون و ۶۰۱ هزار واحد رسید. همزمان ارزش معاملات خرد سهام و صندوقهای سهامی از ۴۴.۳ هزار میلیارد تومان عبور کرد؛ رقمی که نشاندهنده افزایش قابلتوجه گردش نقدینگی در بازار است.
یک هفته پیش از آن نیز شاخص برای نخستین بار از مرز ۶.۵ میلیون واحد عبور کرده بود و ارزش معاملات خرد و صندوقهای سهامی به بیش از ۴۱ همت رسیده بود. ارزش کل بازار سهام ایران نیز در ۱۴ شهریور حدود ۲۲۵۴۳ همت گزارش شد.
در چنین شرایطی، سؤال اصلی دیگر صرفاً میزان رشد شاخص نیست. با افزایش قیمت سهام، نسبتهای ارزشگذاری نیز تغییر میکنند و سرمایهگذار باید بررسی کند که آیا رشد قیمتها با رشد سودآوری شرکتها پشتیبانی میشود یا بخشی از آن ناشی از افزایش انتظارات است.
پنج علامت مهم در ارزشگذاری بورس
رشد شاخص بهخودیخود نشانه پایان روند صعودی نیست. اما هرچه قیمتها افزایش پیدا میکنند، فاصله میان قیمت بازار و سودآوری واقعی شرکتها اهمیت بیشتری پیدا میکند. از این منظر، بررسی همزمان P/E، سودآوری، ارزش معاملات، نرخ بازده اوراق و تجربه دورههای تاریخی میتواند تصویر دقیقتری از سطح ریسک ارائه دهد. در واقع مسئله اصلی، پیشبینی نقطه اوج بازار نیست؛ بلکه سنجش میزان ریسکی است که سرمایهگذار در ازای بازده احتمالی میپذیرد.
۱. P/E از کف فاصله گرفته است
نسبت P/E بازار در تیرماه در محدوده ۵.۸ واحد قرار داشت و در ابتدای شهریور به حدود ۷ تا ۷.۵ واحد رسید. این افزایش نشان میدهد بازار حاضر است برای هر واحد سود شرکتها قیمت بیشتری پرداخت کند.
با این حال، P/E بالاتر الزاماً به معنای گران بودن بازار نیست. اگر سودآوری شرکتها نیز افزایش پیدا کند، قیمتهای بالاتر میتواند با رشد سود توجیه شود. مسئله زمانی جدیتر میشود که قیمت سهام سریعتر از سود شرکتها رشد کند.
بررسیهای منتشرشده از روند بازار نشان میدهد محدوده ۸ تا ۸.۵ واحد در برخی دورههای اخیر با افزایش حساسیت بازار همراه بوده است.
۲. فاصله بورس امروز با ۱۳۹۹ فقط در شاخص نیست
مقایسه بورس فعلی با سال ۱۳۹۹ صرفاً بر اساس رشد شاخص میتواند گمراهکننده باشد. ساختار بازار، سود اسمی شرکتها، نرخ ارز، تورم، جریان نقدینگی و شرایط اقتصاد کلان با آن دوره یکسان نیست.
بنابراین عبور شاخص از سقفهای قبلی بهتنهایی نمیتواند اثباتکننده تکرار سناریوی سال ۱۳۹۹ باشد. معیار مهمتر، نسبت قیمتها به سودآوری و سرعت تغییر انتظارات سرمایهگذاران است.
۳. ۴۴ همت معامله خرد؛ نقدینگی وارد فاز جدیتری شده است
در ۱۴ شهریور ارزش معاملات خرد سهام و صندوقهای سهامی به ۴۴.۳۹ همت رسید. این رقم نسبت به حدود ۴۱.۱ همت در ۷ شهریور افزایش داشته است؛ یعنی در فاصله یک هفته، ارزش معاملات خرد حدود ۸ درصد بیشتر شده است.
افزایش حجم معاملات معمولاً به معنای فعالتر شدن بازار است، اما جهت حرکت قیمتها بهتنهایی نمیتواند درباره پایداری این جریان نقدینگی قضاوت کند. اگر رشد معاملات با افزایش سودآوری شرکتها همراه شود، ساختار بازار متفاوت خواهد بود؛ در مقابل، اگر رشد قیمتها عمدتاً بر پایه افزایش انتظارات باشد، حساسیت بازار به اخبار منفی بیشتر میشود.
۴. بازده اوراق، رقیب خاموش سهام است
سرمایهگذار صرفاً بین «سهام ارزان و گران» انتخاب نمیکند؛ بلکه همواره میان مجموعهای از داراییها تصمیم میگیرد.
وقتی بازده اوراق و سایر داراییهای کمریسک افزایش مییابد، سرمایهگذار برای پذیرش نوسان سهام انتظار بازده بیشتری خواهد داشت. در چنین شرایطی، رشد P/E سهام میتواند از منظر صرف ریسک سهام اهمیت بیشتری پیدا کند.
به همین دلیل، مقایسه P/E با بازده اوراق را باید یک ابزار سنجش جذابیت نسبی داراییها دانست، نه ماشهای برای خرید یا فروش فوری.
۵. مسئله اصلی، پیدا کردن سقف نیست؛ کنترل ریسک است
یکی از خطاهای رایج در بازارهای صعودی، تلاش برای تشخیص دقیق سقف است. سرمایهگذار ممکن است تصور کند با مشاهده یک نسبت مشخص، شاخص حتماً در آستانه سقوط قرار گرفته است؛ در حالی که بازار میتواند برای مدتی طولانیتر از انتظار در مسیر صعودی باقی بماند.
از سوی دیگر، انتظار برای شناسایی «سقف قطعی» میتواند باعث شود سرمایهگذار پس از آغاز روند نزولی، فرصت مدیریت ریسک را از دست بدهد.
به همین دلیل، کاهش تدریجی وزن سهام در پرتفوی، در صورت افزایش ریسک، میتواند جایگزین تلاش برای پیشبینی یک نقطه دقیق شود. این رویکرد البته به میزان ریسکپذیری، افق سرمایهگذاری و ترکیب دارایی هر سرمایهگذار وابسته است.
آیا بورس وارد محدوده پرریسک شده است؟
دادههای شهریور نشان میدهد بازار سرمایه از نظر شاخص و ارزش معاملات وارد مرحلهای بسیار متفاوت از سال گذشته شده است. شاخص کل در ۱۴ شهریور به ۶.۶ میلیون واحد رسید و ارزش معاملات خرد نیز به ۴۴.۳ همت افزایش یافت. همزمان، نسبت P/E بازار در محدوده ۷ تا ۷.۵ واحد قرار گرفته است.
اما این اعداد بهتنهایی نمیتوانند پایان روند صعودی را اعلام کنند. نقطه تعیینکننده، رابطه میان قیمت سهام، سودآوری شرکتها، نرخ بهره، بازده اوراق، نرخ ارز و جریان نقدینگی خواهد بود.
اگر سود شرکتها بتواند همگام با رشد قیمتها افزایش یابد، P/E میتواند بدون افت قیمت تعدیل شود. در مقابل، اگر قیمتها سریعتر از سودآوری رشد کنند، نسبتهای ارزشگذاری به سطوح حساستری نزدیک خواهند شد.
بنابراین، افزایش P/E را بهتر است نه بهعنوان «سیگنال قطعی خروج»، بلکه بهعنوان هشدار برای بازنگری در سطح ریسک پرتفوی در نظر گرفت. تجربه بازار در سال ۱۳۹۹ نیز نشان داد مسئله اصلی فقط تشخیص نقطه اوج نیست؛ داشتن برنامهای برای سناریویی که برخلاف انتظار سرمایهگذار اتفاق میافتد، اهمیت بیشتری دارد.
در نهایت، پرسش حرفهای در شرایط فعلی این نیست که «بورس تا کجا میرود؟»؛ بلکه این است که اگر رشد سود شرکتها با رشد قیمت سهام همگام نشود، پرتفوی سرمایهگذار تا چه اندازه در برابر اصلاح احتمالی آسیبپذیر خواهد بود؟
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟