چکیده مصاحبه:
علیرضا سعیدینجات، کارشناس حوزه انرژی، در این گفتوگو تأکید میکند که واردات گاز از کشورهای همسایه نهتنها از نظر فنی و تجاری امکانپذیر است، بلکه در سالهای گذشته نیز در قالبهای مختلف تجربه شده است. او ترکمنستان را به دلیل همسایگی زمینی، اتصال مرزی و امکان تزریق مستقیم گاز به شبکه شمال و شمالشرق ایران، یکی از مهمترین گزینههای همکاری گازی میداند. به گفته سعیدینجات، مدلهایی مانند سوآپ و تهاتر میتواند ارزبری واردات گاز را کاهش دهد و ایران را از وضعیت واردکننده کلاسیک گاز، به بازیگری تبدیل کند که از موقعیت جغرافیایی و شبکه انتقال خود برای تأمین بخشی از نیاز داخلی استفاده میکند.
او همچنین معتقد است حتی در شرایط محدودیت دریایی، امکان استفاده از مدلهای ترکیبی مانند واردات الانجی، سوآپ و صادرات متقابل گاز وجود دارد. در این مدل، ایران میتواند گاز یا الانجی را در جنوب دریافت کند و در برابر آن، در شمال، شمالغرب یا غرب کشور به کشورهایی مانند ترکیه، ارمنستان یا عراق گاز تحویل دهد. از نگاه او، این سازوکارها میتواند به یکی از گزینههای تقویت امنیت انرژی، مدیریت ناترازی گاز و کاهش فشار بر شبکه داخلی تبدیل شود.
نکات کلیدی مصاحبه
واردات گاز از کشورهای همسایه برای تأمین بخشی از نیاز مصرفی ایران امکانپذیر است.
ایران در گذشته تجربه تعامل گازی با کشورهایی مانند ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، روسیه و قزاقستان را داشته است.
ترکمنستان به دلیل مرز زمینی، سرمایهگذاریهای مرزی و امکان تزریق مستقیم گاز به شبکه شمال و شمالشرق، یکی از مهمترین گزینههاست.
سازوکارهایی مانند سوآپ و تهاتر میتواند ارزبری واردات گاز را کاهش دهد.
در مدل سوآپ، ایران الزاماً واردکننده کلاسیک گاز با پرداخت مستقیم ارزی نیست و میتواند بخشی از گاز عبوری را برای مصرف داخلی دریافت کند.
تفاهمهای گازی میان ترکمنستان، عراق و ایران میتواند نمونهای از استفاده از موقعیت جغرافیایی ایران در تجارت گاز باشد.
با وجود محدودیتهای دریایی، امکان استفاده از الانجی در جنوب کشور همچنان قابل بررسی است.
در مدل ترکیبی، ایران میتواند گاز را در جنوب دریافت کند و در شمال، شمالغرب یا غرب کشور به طرفهای دیگر تحویل دهد.
واردات گاز از همسایگان و استفاده از مدلهای ترکیبی میتواند به مدیریت ناترازی گاز و تقویت امنیت انرژی کمک کند.
شرط موفقیت این مسیر، طراحی سازوکار اجرایی، قراردادی و شبکهای متناسب با نیاز داخلی و ظرفیتهای مرزی کشور است.
چارسو اقتصاد در گفتوگو با علیرضا سعیدینجات، کارشناس حوزه انرژی، امکان واردات گاز از کشورهای همسایه، سازوکارهای سوآپ و تهاتر، نقش کشورهایی مانند ترکمنستان و ظرفیت استفاده از الانجی در شرایط محدودیت دریایی را بررسی کرده است.
علیرضا سعیدینجات، کارشناس حوزه انرژی، در این گفتوگو توضیح میدهد که واردات گاز برای ایران فقط به معنای خرید مستقیم و پرداخت ارزی نیست، بلکه میتواند در قالب مدلهایی مانند سوآپ، تهاتر و تحویل متقابل طراحی شود؛ مدلهایی که با موقعیت جغرافیایی ایران و شبکه انتقال گاز کشور سازگارتر است.
آیا در شرایط جنگی واردات گاز از همسایهها ممکن است؟
سؤال: اساساً امکان واردات گاز از کشورهای همسایه برای تأمین نیاز مصرفی کشور وجود دارد؟ اگر بله، سازوکار مشخص آن چگونه است و چه کشورهایی میتوانند در نقش همکار، واسط یا فروشنده عمل کنند؟ همچنین برآورد ارزبری این موضوع به چه صورت است؟
علیرضا سعیدینجات: بله؛ امکان واردات گاز از کشورهای همسایه وجود دارد و این موضوع فقط یک ایده نظری نیست. ایران در سابقه تجاری خود تجربه تعامل گازی با برخی کشورهای منطقه را داشته است و میتوان از همان تجربهها برای طراحی مدلهای جدید استفاده کرد.
پرسش مهم این است که در سالهای گذشته چه کشورهایی در نقش صادرکننده یا شریک گازی ایران ظاهر شدهاند. در دورههای مختلف، چند کشور با ایران تجارت گازی داشتهاند؛ از جمله روسیه بهعنوان یکی از بازیگران اصلی بازار گاز جهان، جمهوری آذربایجان بهعنوان همسایه شمالغربی ایران و قزاقستان که در مقطعی بهعنوان یکی از تولیدکنندگان مهم گاز در منطقه خزر با ایران تعامل تجاری داشته است.
در کنار این کشورها، ترکمنستان جایگاه مهمتری دارد. ترکمنستان به دلیل همسایگی زمینی با ایران، زیرساختهای مرزی و امکان تزریق مستقیم گاز به شبکه شمال و شمالشرق کشور، یکی از شرکای مهم ایران در حوزه گاز بوده است. این موقعیت باعث میشود واردات گاز از ترکمنستان از نظر فنی و جغرافیایی، نسبت به بسیاری از گزینههای دیگر عملیاتیتر باشد.
سوآپ؛ واردات با ارزبری پایینتر
سؤال: سازوکار تجاری ایران با این کشورها چگونه میتواند طراحی شود؟ آیا واردات گاز الزاماً به معنای پرداخت مستقیم ارزی است؟
علیرضا سعیدینجات: سازوکار تجاری میان ایران و برخی از این کشورها معمولاً میتواند از مدل سوآپ یا تهاتر پیروی کند. نکته مهم در این مدل آن است که ارزبری آن بسیار پایین است و در برخی موارد میتواند نزدیک به صفر باشد.
در مدل واردات کلاسیک، کشور خریدار گاز را دریافت میکند و در برابر آن پرداخت مستقیم ارزی انجام میدهد. اما در مدل سوآپ، ایران میتواند از موقعیت جغرافیایی و شبکه انتقال خود استفاده کند. به این معنا که گاز از یک نقطه وارد شبکه ایران شود و در نقطهای دیگر، گاز به کشور یا مقصد دیگری تحویل داده شود. در چنین سازوکاری، سهمی از گاز عبوری میتواند بهعنوان حق سوآپ یا بخشی از توافق، برای مصرف داخلی ایران مورد استفاده قرار گیرد.
برای نمونه، در چارچوب تفاهمنامهای که میان ترکمنستان و عراق منعقد شد و با عبور گاز از مسیر ایران همراه بود، بخشی از گاز میتوانست در قالب مدل سوآپ به ایران برسد و برای تأمین بخشی از نیاز داخلی کشور استفاده شود. این نوع سازوکار نشان میدهد ایران الزاماً نباید واردکننده کلاسیک گاز باشد؛ میتواند از نقش جغرافیایی خود در منطقه برای دریافت بخشی از گاز و کاهش فشار ارزی استفاده کند.
بنابراین واردات گاز از کشورهای همسایه، بهویژه در قالب سوآپ یا تهاتر، میتواند بدون فشار ارزی سنگین انجام شود. در این مدل، ایران فقط خریدار نیست؛ ایران مسیر، شبکه انتقال و امکان تحویل متقابل را در اختیار دارد. همین موضوع میتواند مزیت مهمی در شرایط ناترازی گاز و محدودیت منابع ارزی باشد.
الانجی در شرایط محدودیت دریایی
سؤال: با توجه به محدودیتها و احتمال بازگشت محاصره دریایی، آیا امکان استفاده از فرمتهای دیگر واردات گاز، بهویژه الانجی، برای تأمین نیاز کشور وجود دارد؟
علیرضا سعیدینجات: حتی با وجود محدودیتهای دریایی نیز امکان بررسی ظرفیت واردات گاز در قالب الانجی وجود دارد. در چنین مدلی، میتوان مشابه سازوکار سوآپ عمل کرد؛ یعنی گاز یا الانجی در جنوب کشور تحویل گرفته شود و در مقابل، ایران در شمال، شمالغرب یا غرب کشور به طرفهای دیگر گاز تحویل دهد.
برای مثال، ایران از طریق شبکه گازی خود به مسیرهایی مانند ترکیه، ارمنستان و عراق دسترسی دارد. اگر گاز در جنوب کشور دریافت شود، امکان طراحی مدلی وجود دارد که در برابر آن، در مسیرهای مرزی دیگر گاز تحویل داده شود. در این میان، بخشی از گاز نیز میتواند بهعنوان سهم ایران برای مصرف داخلی در نظر گرفته شود.
به بیان دیگر، حتی اگر واردات مستقیم و ساده گاز با محدودیتهایی روبهرو باشد، ظرفیت جغرافیایی ایران و اتصال شبکه گازی کشور به مرزهای مختلف این امکان را فراهم میکند که مدلهای ترکیبی مانند سوآپ، تهاتر و واردات الانجی مورد استفاده قرار گیرد.
جمعبندی من این است که واردات گاز از کشورهای همسایه یا استفاده از مدلهای ترکیبی، یکی از گزینههای قابل بررسی برای تقویت امنیت انرژی، مدیریت ناترازی گاز و تأمین نیاز داخلی کشور است. ایران ظرفیت جغرافیایی و شبکهای لازم را دارد، اما استفاده از این ظرفیت نیازمند طراحی دقیق قراردادی، هماهنگی منطقهای و آمادهسازی زیرساختهای اجرایی است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟