اختلال در مسیرهای سنتی تجارت جهانی، بهویژه در حوزه انرژی، همواره فرصتهای جدیدی برای بازیگران منطقهای ایجاد کرده است. در شرایطی که جنگ اهمیت تنگه هرمز را بیش از گذشته نمایان کرده، ترکیه تلاش میکند با توسعه کریدورهای زمینی و ریلی، جایگاه خود را در معادلات تجارت بینالمللی ارتقا دهد.
در این میان، سوریه به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد میان خلیج فارس، مدیترانه، دریای سیاه و دریای خزر، به یکی از مهمترین قطعات پازل راهبرد ترانزیتی آنکارا تبدیل شده است. ترکیه امیدوار است با اتصال شبکههای حملونقل منطقهای، بخشی از جریان تجارت و انرژی را از مسیرهای دریایی پرریسک به مسیرهای زمینی منتقل کند.
کریدور سوریه برگ جدید ترکیه در رقابت ژئواکونومیک
تحولات اخیر نشان میدهد آنکارا تلاش دارد از فرصت بازتعریف نظم منطقهای برای تثبیت نقش خود بهعنوان هاب ترانزیتی میان آسیا، خاورمیانه و اروپا استفاده کند. با این حال، موفقیت این پروژه به عوامل متعددی از جمله سرمایهگذاری، امنیت و زمان وابسته است.
۱. سوریه به حلقه اتصال چهار دریا تبدیل شده است: موقعیت جغرافیایی سوریه امکان اتصال خلیج فارس، دریای مدیترانه، دریای سیاه و دریای خزر را فراهم میکند. همین مزیت موجب شده پروژه «اتصال چهار دریا» به یکی از مهمترین ابتکارات ژئواکونومیک ترکیه تبدیل شود.
۲. ترکیه به دنبال تبدیل شدن به هاب ترانزیت انرژی است: آنکارا علاوه بر پروژه «کریدور میانی» و «جاده توسعه عراق»، اکنون مسیر ترکیه-سوریه-اردن را نیز به عنوان مکمل شبکه ترانزیتی خود دنبال میکند. هدف نهایی، افزایش سهم ترکیه از تجارت منطقهای و درآمدهای ترانزیتی است.
۳. احیای راهآهن حجاز فراتر از یک پروژه حملونقلی است: راهآهن حجاز که بیش از یک قرن پیش افتتاح شده بود، اکنون بهعنوان نمادی از بازگشت پیوندهای اقتصادی منطقه مطرح شده است. این پروژه در صورت تکمیل، میتواند خلیج فارس را از طریق سوریه و ترکیه به اروپا متصل کند.
۴. هزینههای بازسازی همچنان بزرگترین مانع است: برآوردها نشان میدهد سوریه برای بازسازی زیرساختهای خود به بیش از ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایه نیاز دارد که حدود ۸۰ میلیارد دلار آن صرف توسعه راهها، خطوط ریلی، شبکه برق و زیرساختهای لجستیکی خواهد شد.
۵. زمان علیه پروژههای جایگزین هرمز حرکت میکند: هرچند مسیرهای جدید میتوانند در بلندمدت بخشی از تجارت منطقه را جذب کنند، اما بحرانهای انرژی معمولا نیازمند راهحلهای فوری هستند. ساخت و بهرهبرداری از پروژههای ریلی و ترانزیتی چندین سال زمان میبرد؛ در حالی که بازار انرژی به راهکارهای کوتاهمدت نیاز دارد.
سوریه شاهراه جدید تجارت منطقه؟
بر اساس برنامهریزیهای انجامشده، ترکیه، سوریه و اردن در حال بررسی توسعه شبکهای هستند که بتواند کالا و انرژی را از کشورهای عربی حوزه خلیج فارس به اروپا منتقل کند. این مسیر علاوه بر شبکه جادهای و ریلی، ظرفیت توسعه خطوط لوله نفت و گاز را نیز در خود جای داده است.
از منظر اقتصادی، جذابیت این پروژه برای کشورهای عربی در کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی و افزایش تنوع مسیرهای صادراتی نهفته است. همچنین اتحادیه اروپا نیز از ایجاد مسیرهای جدید زمینی میان آسیا و اروپا استقبال میکند؛ زیرا این مسیرها میتوانند ریسکهای ژئوپلیتیکی و مهاجرتی را کاهش دهند.
در همین راستا، اردن نیز قرارداد ۲.۳ میلیارد دلاری توسعه خطوط ریلی خود را با مشارکت امارات متحده عربی آغاز کرده است؛ پروژهای که در صورت اتصال به شبکه سوریه و ترکیه، میتواند بخشی از کریدور جدید منطقهای باشد.
آیا ترکیه میتواند رقیب هرمز شود؟
اگرچه ترکیه تلاش میکند با استفاده از موقعیت سوریه، مسیری جایگزین برای تجارت و انرژی منطقه طراحی کند، اما واقعیتهای اقتصادی و فنی نشان میدهد این پروژهها در کوتاهمدت قادر به جایگزینی ظرفیت عظیم تنگه هرمز نخواهند بود.
روزانه دهها میلیون بشکه نفت و حجم گستردهای از تجارت جهانی از مسیر هرمز عبور میکند؛ ظرفیتی که ایجاد جایگزینی برای آن نیازمند صدها میلیارد دلار سرمایهگذاری و سالها توسعه زیرساختی است. علاوه بر این، ریسکهای امنیتی سوریه، محدودیت منابع مالی کشورهای منطقه و پیچیدگیهای سیاسی همچنان موانع جدی بر سر راه این پروژهها هستند.
با این حال، آنکارا از این پروژهها صرفاً بهعنوان مسیرهای حملونقلی استفاده نمیکند؛ بلکه آنها را ابزاری برای افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی، جذب سرمایهگذاری و تثبیت جایگاه خود در نظم اقتصادی جدید منطقه میداند. از این منظر، حتی اگر این کریدورها در کوتاهمدت جایگزین هرمز نشوند، میتوانند وزن راهبردی ترکیه را در معادلات آینده خاورمیانه افزایش دهند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟