جهاد اقتصادی نام سال ۱۳۹۰ و مطالبه حرکت جهشی و فراتر از روال عادی در تولید، بهرهوری و پیشرفت اقتصادی است؛ نه سند ۲۴بندی اقتصاد مقاومتی و نه مترادف جنگ اقتصادی یا اقتصاد جنگی. سنجش این مفهوم در اقتصاد ۱۴۰۵ باید با رشد بدون نفت، سرمایهگذاری ثابت، بهرهوری و انضباط پولی انجام شود. آخرین دادههای قابل استناد نشان میدهند رشد اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۴ نزدیک صفر، رشد بدون نفت منفی و تشکیل سرمایه ثابت نیز کاهشی بوده است؛ بنابراین هنوز نمیتوان از تحقق یک جهش اقتصادی پایدار سخن گفت.
جهاد اقتصادی چیست و چرا سال ۱۳۹۰ با این نام خوانده شد؟
جهاد اقتصادی عنوانی است که در پیام نوروزی سال ۱۳۹۰ برای تأکید بر ضرورت یک حرکت جهشی در عرصه اقتصاد انتخاب شد. در متن رسمی این پیام تأکید شده بود که حرکت معمول و طبیعی کافی نیست و کشور به حرکتی مجاهدانه در میدان اقتصاد نیاز دارد.
بنابراین، جهاد اقتصادی را نمیتوان یک نظریه مستقل اقتصادی یا مجموعهای از احکام اجرایی دانست. این عبارت بیش از هر چیز، نوع و شدت عمل را توصیف میکند: عبور از کندی اداری، افزایش سرعت تصمیمگیری، بالا بردن بهرهوری، تقویت تولید و تبدیل منابع موجود به ارزش افزوده و اشتغال مولد.
سه نکته در تعریف این اصطلاح اهمیت دارد:
- «جهاد اقتصادی» نام سال ۱۳۹۰ و مطالبه یک حرکت جهشی بود.
- این عنوان بهخودیخود سند اجرایی ۲۴بندی یا قانون بودجه نیست.
- شاخص موفقیت آن باید در تولید، بهرهوری، سرمایهگذاری و ثبات اقتصادی دیده شود؛ نه صرفاً در افزایش هزینههای دولتی یا رشد اسمی پول.
متن اصلی نامگذاری و توضیح ضرورت حرکت جهشی در پیام نوروزی سال ۱۳۹۰ منتشر شده است.
جهاد اقتصادی با اقتصاد مقاومتی چه تفاوتی دارد؟
مهمترین تفاوت این است که جهاد اقتصادی نوع حرکت را بیان میکند، اما اقتصاد مقاومتی یک چارچوب سیاستی مدون دارد. سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی در سال ۱۳۹۲ در ۲۴ بند ابلاغ شد و موضوعاتی مانند تولید داخلی، دانشبنیان شدن اقتصاد، بهرهوری، کاهش آسیبپذیری درآمدهای نفتی، اصلاح الگوی مصرف و تقویت صادرات را دربر میگیرد.
در بند ۲۰ این سیاستها نیز بر تقویت فرهنگ جهادی در تولید ارزش افزوده، بهرهوری، کارآفرینی، سرمایهگذاری و اشتغال مولد تأکید شده است. در نتیجه، رویکرد جهادی یکی از اجزای اجرای اقتصاد مقاومتی است؛ اما این دو عبارت مترادف نیستند.
اقتصاد مقاومتی پاسخ میدهد اقتصاد باید در برابر شوکها چگونه طراحی شود. جهاد اقتصادی میپرسد دستگاهها و فعالان اقتصادی با چه سرعت، جدیت و کیفیتی باید این مسیر را طی کنند.
متن کامل این چارچوب در سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی در دسترس است. شعار رسمی سال ۱۴۰۵ نیز «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت ملی و امنیت ملی» اعلام شده است؛ موضوعی که پیوند اقتصاد، تابآوری و امنیت را دوباره به مرکز سیاستگذاری آورده است.
جنگ اقتصادی و اقتصاد جنگی کجای این نقشه قرار میگیرند؟
جنگ اقتصادی به فشار سازمانیافته بیرونی بر اقتصاد یک کشور اشاره دارد؛ از تحریم بانکی و محدودیت فروش نفت تا انسداد داراییها، اخلال در تجارت و افزایش هزینه حملونقل و بیمه. تعریف تفصیلی این مفهوم و مرز آن با اقتصاد پساجنگ در گزارش جنگ اقتصادی چیست؟ بررسی شده است.
اقتصاد جنگی، برخلاف جنگ اقتصادی، به شیوه مدیریت منابع داخل کشور هنگام جنگ یا یک شوک شدید امنیتی مربوط میشود. در این وضعیت، تأمین نان، دارو، سوخت، برق، حملونقل، ارتباطات و استمرار فعالیت بنگاههای حیاتی بر دیگر مصارف اولویت پیدا میکند.
بنابراین، جنگ اقتصادی «نوع تهدید» را توصیف میکند؛ اقتصاد جنگی «نوع مدیریت منابع در شرایط اضطراری» را؛ اقتصاد مقاومتی «ساختار تابآور بلندمدت» را؛ و جهاد اقتصادی «شدت و سرعت حرکت» را.
جدول تفاوت جهاد اقتصادی، اقتصاد مقاومتی، جنگ اقتصادی و اقتصاد جنگی
| مفهوم | تعریف اصلی | افق زمانی | سنجه مناسب |
|---|---|---|---|
| جهاد اقتصادی | حرکت جهشی و فراتر از روال عادی در تولید، بهرهوری و پیشرفت اقتصادی | مطالبه نامگذاریشده در سال ۱۳۹۰؛ قابل استفاده بهعنوان رویکرد اجرایی | رشد بهرهوری، سرمایهگذاری، تولید غیرنفتی و اشتغال مولد |
| اقتصاد مقاومتی | چارچوب سیاستی ۲۴بندی برای ایجاد اقتصادی درونزا، برونگرا، مولد و مقاوم | بلندمدت و ساختاری | کاهش آسیبپذیری، تنوع صادرات، بهرهوری، تابآوری ارزی و تولید داخلی |
| جنگ اقتصادی | فشار بیرونی از طریق تحریم، محدودیت مالی، اخلال تجاری یا فشار بر درآمد انرژی | تا زمان تداوم فشار خارجی | شدت تحریم، هزینه تجارت، درآمد قابل وصول نفت و دسترسی مالی |
| اقتصاد جنگی | مدیریت و اولویتبندی منابع داخلی هنگام جنگ یا شوک امنیتی شدید | کوتاهمدت و اضطراری | پایداری کالای اساسی، انرژی، درمان، حملونقل و بنگاههای حیاتی |
شاخصهای اقتصاد ایران در آستانه ۱۴۰۵ چه میگویند؟
برای ارزیابی جهاد اقتصادی، نمیتوان صرفاً به شعارها یا ارقام اسمی بودجه تکیه کرد. حرکت جهشی زمانی اتفاق افتاده است که ظرفیت واقعی تولید، سرمایهگذاری و بهرهوری افزایش پیدا کند و تأمین مالی آن نیز به تورم شدید منجر نشود.
بر اساس گزارش عملکرد اقتصاد ایران در سال ۱۴۰۴، رشد تولید ناخالص داخلی با نفت حدود ۰٫۲ درصد و رشد بدون نفت منفی ۰٫۳ درصد اعلام شده است. تشکیل سرمایه ثابت ناخالص نیز ۲٫۸ درصد کاهش یافت؛ در این میان سرمایهگذاری در ماشینآلات ۵٫۸ درصد کم شد و بخش ساختمان حدود ۱٫۳ درصد رشد کرد.
این ترکیب نشان میدهد اقتصاد در سال ۱۴۰۴ جهش تولیدی نداشته است. رشد نزدیک صفر، منفی شدن بخش غیرنفتی و افت سرمایهگذاری در ماشینآلات، با تعریف حرکت جهشی و مولد فاصله دارد.
در بخش پولی نیز بر اساس آمار پایان اسفند ۱۴۰۴، حجم پایه پولی به ۲۱ هزار و ۹۵۹ هزار میلیارد ریال و حجم نقدینگی به ۱۵۵ هزار و ۸۱۲ هزار میلیارد ریال رسید. رشد دوازدهماهه پایه پولی ۶۱٫۵ درصد و رشد نقدینگی ۵۳٫۳ درصد گزارش شده است.
| شاخص | آخرین رقم مورد استناد | دوره آماری | پیام برای جهاد اقتصادی |
|---|---|---|---|
| رشد اقتصادی با نفت | ۰٫۲ درصد | سال ۱۴۰۴ | رشد نزدیک صفر و فاقد جهش محسوس |
| رشد اقتصادی بدون نفت | منفی ۰٫۳ درصد | سال ۱۴۰۴ | ظرفیت غیرنفتی هنوز موتور جهش نشده است |
| تشکیل سرمایه ثابت ناخالص | منفی ۲٫۸ درصد | سال ۱۴۰۴ | زیرساخت رشد آینده تضعیف شده است |
| سرمایهگذاری در ماشینآلات | منفی ۵٫۸ درصد | سال ۱۴۰۴ | نوسازی ظرفیت تولید با عقبگرد مواجه است |
| رشد پایه پولی | ۶۱٫۵ درصد | پایان اسفند ۱۴۰۴ | تأمین مالی با فشار پولی شدید همراه بوده است |
| رشد نقدینگی | ۵۳٫۳ درصد | پایان اسفند ۱۴۰۴ | رشد پول از رشد واقعی اقتصاد فاصله گرفته است |
دوره این ارقام باید حفظ شود. آمار پایان اسفند ۱۴۰۴ را نباید «آمار شهریور ۱۴۰۵» نامید؛ این دادهها آخرین تصویر بسته و قابلمقایسهای هستند که اقتصاد در آغاز سال ۱۴۰۵ با آن وارد مرحله جدید شده است.
جهاد اقتصادی در سال ۱۴۰۵ با چه معیارهایی سنجیده میشود؟
رشد پایدار تولید بدون نفت
رشد نفت میتواند تولید ناخالص داخلی را در یک سال بالا ببرد، اما جهاد اقتصادی زمانی به ظرفیت پایدار تبدیل میشود که صنعت، کشاورزی، خدمات مولد و صادرات غیرنفتی نیز رشد کنند.
بازگشت سرمایهگذاری به ماشینآلات و زیرساخت
افت سرمایهگذاری در ماشینآلات به معنای کاهش توان نوسازی کارخانهها و افزایش خطر فرسودگی ظرفیت تولید است. جهش اقتصادی بدون تشکیل سرمایه مثبت و مستمر دوام نمیآورد.
افزایش بهرهوری بهجای افزایش صرف هزینه
هر رشد بودجه یا تسهیلات بانکی را نمیتوان جهاد اقتصادی نامید. سنجه اصلی این است که هر واحد سرمایه، انرژی و نیروی کار چه مقدار ارزش افزوده بیشتری ایجاد کرده است.
تأمین مالی بدون تشدید تورم
اگر حمایت از تولید یا بازسازی فقط با افزایش پایه پولی انجام شود، هزینه آن از مسیر تورم به خانوار و بنگاه بازمیگردد. حرکت جهشی باید بر سرمایهگذاری واقعی، اصلاح نظام بانکی، زنجیره تأمین، بازار سرمایه و درآمدهای پایدار استوار باشد.
کاهش آسیبپذیری تجارت و درآمد ارزی
تنوع بازارهای صادراتی، وصول واقعی درآمد نفت، کاهش هزینه نقلوانتقال پول و امنیت مسیرهای تجاری از معیارهای اتصال جهاد اقتصادی به اقتصاد مقاومتی هستند.
چرا رشد پایه پولی را نمیتوان جهاد اقتصادی نامید؟
جهاد اقتصادی به معنای افزایش سرعت تولید واقعی است، نه افزایش سرعت خلق پول. ممکن است دولت یا شبکه بانکی با رشد ترازنامه، منابع بیشتری در ظاهر توزیع کنند؛ اما اگر این منابع به ماشینآلات، فناوری، بهرهوری و تولید قابل فروش تبدیل نشود، نتیجه نهایی میتواند افزایش تورم باشد.
رشد ۶۱٫۵ درصدی پایه پولی و ۵۳٫۳ درصدی نقدینگی در پایان سال ۱۴۰۴ در کنار رشد نزدیک صفر اقتصاد، همین شکاف را نشان میدهد: حجم پول با سرعتی بسیار بیشتر از ظرفیت واقعی تولید افزایش یافته است.
بنابراین، مهمترین آزمون جهاد اقتصادی در ۱۴۰۵ این نیست که چه مقدار تسهیلات یا بودجه اسمی تخصیص یافته؛ بلکه این است که چند واحد تولیدی به بهرهبرداری رسیدهاند، سرمایهگذاری ثابت چه تغییری کرده، بهرهوری چقدر بالا رفته و فشار تورمی تأمین مالی چه اندازه بوده است.
جمعبندی؛ جهاد اقتصادی یک شیوه عمل است، نه نام دیگر اقتصاد جنگی
جهاد اقتصادی نام سال ۱۳۹۰ و مطالبه حرکت جهشی در عرصه تولید و پیشرفت بود. اقتصاد مقاومتی، سند سیاستی ۲۴بندی برای ساخت اقتصادی مقاوم و مولد است. جنگ اقتصادی فشار بیرونی را توصیف میکند و اقتصاد جنگی به مدیریت منابع داخلی در وضعیت اضطراری مربوط است.
در متریکهای ورودی سال ۱۴۰۵ هنوز نشانه یک جهش پایدار دیده نمیشود. رشد اقتصاد در سال ۱۴۰۴ نزدیک صفر، رشد بدون نفت منفی و سرمایهگذاری ثابت کاهشی بوده است. همزمان، پایه پولی و نقدینگی با سرعت بالایی رشد کردهاند.
بر این اساس، جهاد اقتصادی زمانی از شعار به کارنامه تبدیل میشود که رشد غیرنفتی، بهرهوری و سرمایهگذاری مثبت شوند و تأمین مالی تولید بدون ایجاد موج تازه تورم انجام گیرد. معیار نهایی، تعداد سخنرانیها یا حجم پول توزیعشده نیست؛ افزایش قابلاندازهگیری ظرفیت تولید و رفاه اقتصادی است.
پرسشهای پرتکرار درباره جهاد اقتصادی
جهاد اقتصادی چیست؟
جهاد اقتصادی نام سال ۱۳۹۰ و مطالبه حرکت جهشی و فراتر از روال عادی در تولید، بهرهوری و پیشرفت اقتصادی است.
جهاد اقتصادی با اقتصاد مقاومتی چه فرقی دارد؟
جهاد اقتصادی نوع و شدت حرکت را بیان میکند؛ اما اقتصاد مقاومتی یک چارچوب سیاستی ۲۴بندی برای ایجاد اقتصادی مولد، درونزا، برونگرا و مقاوم در برابر شوکهاست.
آیا جنگ اقتصادی همان اقتصاد جنگی است؟
خیر. جنگ اقتصادی فشار بیرونی مانند تحریم و انسداد مالی است. اقتصاد جنگی، شیوه مدیریت و اولویتبندی منابع داخل کشور هنگام جنگ یا شوک شدید است.
جهاد اقتصادی در سال ۱۴۰۵ چگونه سنجیده میشود؟
با شاخصهایی مانند رشد بدون نفت، تشکیل سرمایه ثابت، بهرهوری، اشتغال مولد، ثبات قیمتها و فاصله رشد نقدینگی با رشد واقعی تولید.
آیا افزایش نقدینگی نشانه جهاد اقتصادی است؟
خیر. افزایش نقدینگی تنها زمانی به تولید کمک میکند که به سرمایهگذاری واقعی و افزایش ظرفیت تولید برسد. رشد پول بدون رشد تولید میتواند تورم را تشدید کند.
منابع دادههای گزارش
- پیام نوروزی سال ۱۳۹۰ و نامگذاری سال جهاد اقتصادی
- سیاستهای کلی اقتصاد مقاومتی و بندهای ۲۴گانه
- گاهشمار رسمی شکلگیری ادبیات اقتصاد مقاومتی
- پیام نوروزی سال ۱۴۰۵ و شعار اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت و امنیت ملی
- گزارش رشد اقتصادی سال ۱۴۰۴ بر پایه دادههای مرکز آمار ایران
- ایرنا؛ گزارش نقدینگی و پایه پولی پایان سال ۱۴۰۴ بر پایه آمار بانک مرکزی
- بانک مرکزی؛ شاخصهای پولی و بانکی
- بانک مرکزی؛ تحولات نقدینگی و پایه پولی
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟