با آغاز جنگ تحمیلی اخیر از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، بسیاری از تحلیلگران اقتصادی نسبت به آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی کشور، بهویژه در حوزه انرژی و صنایع وابسته، هشدار داده بودند. در میان این زیرساختها، صنعت پتروشیمی جایگاه ویژهای دارد؛ صنعتی که علاوه بر نقش مهم در صادرات و ارزآوری، تأمینکننده مواد اولیه برای طیف گستردهای از صنایع داخلی است. از صنایع خودروسازی و لوازم خانگی گرفته تا تولید کالاهای مصرفی و بستهبندی مواد غذایی، همگی بهنوعی به محصولات پتروشیمی وابستهاند.
از انفجار در مجتمعها تا جهش در قیمت مواد اولیه
اکنون و پس از گذشت حدود سه ماه از آغاز درگیریها، بخشی از این نگرانیها به واقعیت تبدیل شده است. برخی از مجتمعهای پتروشیمی در مناطق مهم صنعتی کشور از جمله بندر ماهشهر و عسلویه در جریان حملات آسیب دیدند و همین مسئله موجب اختلال در تولید و عرضه مواد اولیه شد. نتیجه این اختلال، افزایش شدید قیمت مواد اولیه پتروشیمی در بازار داخلی بوده است.
در میان مواد اولیه، پلیاتیلن و پلیپروپیلن که از اصلیترین مواد مورد استفاده در تولید محصولات پلاستیکی هستند، افزایش قیمتی بیسابقه را تجربه کردهاند. گزارشهای فعالان صنعت نشان میدهد که قیمت برخی از این مواد در مدت کوتاهی بیش از ۲۰۰ درصد رشد داشته است. چنین افزایشی تنها محدود به کارخانههای تولیدکننده محصولات پلاستیکی باقی نمیماند، بلکه به سرعت در زنجیره تولید و توزیع منتقل شده و در نهایت بر قیمت کالاهای مصرفی اثر میگذارد.
چرا بستهبندی در تولید مهم است؟
یکی از حوزههایی که بیشترین تأثیر را از این وضعیت میپذیرد، صنعت بستهبندی مواد غذایی است. بستهبندی امروز تنها یک مرحله ساده در فرآیند عرضه کالا نیست؛ بلکه یکی از بخشهای کلیدی اقتصاد مدرن به شمار میرود. اهمیت این صنعت به اندازهای است که در بسیاری از کشورها ارزش بازار آن تقریباً همتراز با صنعت داروسازی ارزیابی میشود.
بخش بزرگی از بستهبندیها در جهان مربوط به مواد غذایی و نوشیدنیها است. آمارها نشان میدهد حدود ۵۵ درصد از بستهبندیها در حوزه مواد غذایی و نوشیدنیها مورد استفاده قرار میگیرد؛ بهطوری که حدود ۴۱ درصد آن مربوط به مواد غذایی و نزدیک به ۱۴ درصد مربوط به نوشیدنیهای بستهبندیشده است. پس از آن، حدود ۲۱ درصد از بستهبندیها در حوزه صنعت و حملونقل، ۴ درصد در صنعت داروسازی و حدود ۳ درصد در حوزه محصولات آرایشی و بهداشتی مورد استفاده قرار میگیرد.
تحلیل وضعیت پلاستیک از بستهبندی تولید
در میان انواع مواد مورد استفاده در بستهبندی، پلاستیک بیشترین سهم را دارد. در کنار آن، کاغذ و کارتن، فلز و شیشه نیز از جمله مواد رایج در این صنعت محسوب میشوند. با این حال، طی دهههای گذشته استفاده از پلاستیک به دلیل قیمت پایین، وزن کم، انعطافپذیری بالا و سهولت در حملونقل به گزینه اول بسیاری از تولیدکنندگان تبدیل شده است.
در ایران نیز این روند با شدت بیشتری دنبال شده است. بررسیها نشان میدهد ایران یکی از کشورهای پرمصرف پلاستیک در جهان به شمار میرود. بر اساس برخی گزارشها، کشور ما از نظر میزان مصرف پلاستیک در رتبه پنجم جهان قرار دارد. همچنین برآورد میشود که سالانه حدود نیم میلیون تن پلاستیک در ایران مصرف میشود؛ رقمی که بخش قابل توجهی از آن در صنعت بستهبندی مورد استفاده قرار میگیرد.
وابستگی گسترده به پلاستیک در شرایط عادی شاید یک مزیت اقتصادی به نظر برسد، اما در شرایط بحرانی میتواند به یک نقطه ضعف تبدیل شود. هنگامی که به دلایل مختلف از جمله جنگ، تحریم یا اختلال در تولید، دسترسی به مواد اولیه پتروشیمی محدود میشود، افزایش قیمت پلاستیک به سرعت خود را در قیمت کالاهای مصرفی نشان میدهد.
صنعت مواد غذایی یکی از نخستین بخشهایی است که از این افزایش قیمت تأثیر میپذیرد. بسیاری از محصولات غذایی از بطریهای نوشیدنی گرفته تا ظروف لبنیات، روغنهای خوراکی، انواع سسها و بستهبندی خوراکیها، به طور مستقیم به مواد پلاستیکی وابستهاند. در نتیجه افزایش قیمت مواد اولیه پلاستیک به معنای افزایش هزینه بستهبندی و در نهایت افزایش قیمت محصول برای مصرفکننده است.
راهکارهای مدیریت بستهبندی و تولید پلاستیک
با توجه به احتمال تداوم تنشها و امکان بروز محدودیتهای بیشتر در تأمین مواد اولیه پتروشیمی، ضروری است که سیاستگذاران و فعالان صنعتی به دنبال راهکارهایی برای کاهش این وابستگی باشند. یکی از مهمترین این راهکارها، بازنگری در الگوی بستهبندی کالاها، بهویژه در حوزه مواد غذایی و نوشیدنیها است.
در این میان، استفاده از ظروف شیشهای میتواند یکی از گزینههای قابل توجه باشد. شیشه از جمله موادی است که سابقهای طولانی در صنعت بستهبندی دارد و هنوز هم در بسیاری از کشورهای جهان برای بستهبندی محصولات غذایی و نوشیدنیها مورد استفاده قرار میگیرد. این ماده علاوه بر آنکه از نظر بهداشتی بسیار ایمن است، قابلیت بازیافت بالایی نیز دارد و میتواند بارها مورد استفاده مجدد قرار گیرد.
استفاده از بطریهای شیشهای برای نوشیدنیها، ظروف شیشهای برای رب، ترشیجات و برخی محصولات غذایی و همچنین استفاده از قوطیهای فلزی یا حلبی برای محصولاتی مانند روغنهای خوراکی میتواند بخشی از وابستگی به پلاستیک را کاهش دهد. چنین رویکردی نه تنها فشار بر صنعت پتروشیمی را کاهش میدهد، بلکه میتواند به ثبات بیشتر قیمتها در بازار مواد غذایی نیز کمک کند.
البته تغییر در الگوی بستهبندی نیازمند برنامهریزی و سرمایهگذاری است. بسیاری از خطوط تولید در سالهای گذشته بر اساس بستهبندیهای پلاستیکی طراحی شدهاند و تغییر آنها به بستهبندیهای شیشهای یا فلزی ممکن است در کوتاهمدت هزینههایی را به تولیدکنندگان تحمیل کند. با این حال، در بلندمدت این تغییر میتواند به افزایش تابآوری اقتصاد در شرایط بحران کمک کند.
مدیریت مصرف پلاستیک چه اهمیتی دارد؟
در کنار اقدامات صنعتی و سیاستگذاریهای کلان، نقش مصرفکنندگان نیز در مدیریت مصرف پلاستیک اهمیت دارد. کاهش استفاده از نایلون، استفاده کمتر از ظروف یکبارمصرف پلاستیکی و ترجیح دادن کالاهایی با بستهبندیهای قابل بازیافت میتواند بخشی از فشار تقاضا برای پلاستیک را کاهش دهد.
همچنین توسعه صنایع بازیافت پلاستیک در کشور میتواند یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش وابستگی به مواد اولیه تازه باشد. در بسیاری از کشورهای توسعهیافته بخش قابل توجهی از مواد اولیه صنعت پلاستیک از طریق بازیافت تأمین میشود. تقویت این صنعت در ایران میتواند علاوه بر کاهش هزینه تولید، به حفظ منابع و کاهش فشار بر صنعت پتروشیمی نیز کمک کند.
بحران اخیر نشان داد که وابستگی گسترده به پلاستیک تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه میتواند در شرایط خاص به یک چالش اقتصادی و حتی معیشتی تبدیل شود. در چنین شرایطی، بازنگری در شیوه مصرف و استفاده از گزینههای جایگزین در بستهبندی میتواند راهی برای کاهش فشار بر تولیدکنندگان و مصرفکنندگان باشد.
شاید اکنون زمان آن رسیده باشد که صنعت بستهبندی کشور، با نگاهی دوباره به تجربههای گذشته، استفاده از مواد جایگزین مانند شیشه و فلز را جدیتر دنبال کند. تصمیمی که میتواند هم وابستگی به مواد پتروشیمی را کاهش دهد و هم در شرایط بحرانی، از افزایش فشار اقتصادی بر سفره مردم جلوگیری کند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟